Adhyaya 18
Pṛthu Mahārāja Milks the Earth (Bhūmi-dugdha) and Organizes Human Settlement
ପୂର୍ବ ସଂଘର୍ଷ ପରେ ଉତ୍ପାଦନ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିବାରୁ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ପୃଥିବୀକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭୂମିଦେବୀ ବିନୟରେ କହନ୍ତି—ରାଜନ୍, କ୍ରୋଧ ସଂଯମ କରି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ: ଅଧାର୍ମିକ ଶାସକ ଓ ଭୋଗପରାୟଣ ଲୋକ ଧାନ୍ୟକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ପାଇଁ ଦୁରୁପଯୋଗ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ବୀଜ ମୁଁ ଗୁପ୍ତ କରିଥିଲି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଭଣ୍ଡାର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟିତ—ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିଖାଇଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମାତ୍ର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ହେବ। ସେ ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି—ଯୋଗ୍ୟ ବଛଡ଼ା, ପାତ୍ର ଓ ଦୋହକ ରଖିଲେ ବଛଡ଼ା ସ୍ନେହରେ ପୃଥିବୀ ‘ଦୁଧ’ ଭଳି ଧାନ୍ୟ-ପୋଷଣ ଦେବ। ପୃଥୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି ଭୂମିକୁ ଦୋହନ କରନ୍ତି; ପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ବଛଡ଼ା-ପାତ୍ରରେ ବେଦଜ୍ଞାନ, ସୋମ, ମଦ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, କାବ୍ୟ, ସିଦ୍ଧି, ବିଷ, ଘାସ, ମାଂସ, ରସ, ଖନିଜ ଇତ୍ୟାଦି ସାର ନିଷ୍କାଷଣ କରନ୍ତି—ପ୍ରକୃତି ସହ ନିୟମିତ ପାରସ୍ପରିକତା ଦର୍ଶାଯାଏ। ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପୃଥୁ ପୃଥିବୀକୁ ସମତଳ କରି ଜଳଧାରଣ ଓ କୃଷି ସମ୍ଭବ କରନ୍ତି, ଗ୍ରାମ-ନଗର-ଦୁର୍ଗ-ଚରାଗାହ-ଖଣି ଆଦି ବସତି ଯୋଜନା କରି ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ସଭ୍ୟତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ସଙ୍କଟରୁ ଧର୍ମାଧାରିତ ସମୃଦ୍ଧିକୁ କଥା ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ଏଭଳି ପୃଥୁ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ସାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଓଠ କମ୍ପିଥିଲା। ପୃଥିବୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ବୁଝେଇବା ପାଇଁ ପୁଣି ଏଭଳି କହିଲା।
Verse 2
सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वत: सारमादत्ते यथा मधुकरो बुध: ॥ २ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋର ନିବେଦନକୁ ଧୈର୍ୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ଦୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ସାର ଗ୍ରହଣ କରେ; ଯେପରି ମଧୁକର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫୁଲରୁ ମଧୁ ନେଇଥାଏ।
Verse 3
अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । दृष्टा योगा: प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेय:प्रसिद्धये ॥ ३ ॥
ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗପଥ ଦେଖିଛନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏହା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ।
Verse 4
तानातिष्ठति य: सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् । अवर: श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥
ଯେ ପୂର୍ବକାଳର ମହର୍ଷିମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ସହଜରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 5
ताननादृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुन: पुन: ॥ ५ ॥
ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଅପରାଜେୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଅଜ୍ଞ ମନୋକଳ୍ପନାରେ ନିଜ ଉପାୟ ଗଢ଼େ, ତାହାର ପ୍ରୟାସ ପୁନଃପୁନଃ ବିଫଳ ହୁଏ।
Verse 6
पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतै: ॥ ६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ବୀଜ, ମୂଳ, ଔଷଧି ଓ ଧାନ୍ୟ ଏବେ ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନହୀନ ଅଧର୍ମୀମାନେ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି।
Verse 7
अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकै: । चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधी: ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଲୋକପାଳକ ଥିବା ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ପାଳନ କରୁନାହାନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ପାଇଁ ଧାନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରି ଲୋକେ ଚୋର ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ମିଳୁନାହିଁ। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଲୁଚାଇଦେଇଛି।
Verse 8
नूनं ता वीरुध: क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥
ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ରହିଥିବାରୁ ମୋ ଭିତରର ଧାନ୍ୟବୀଜ ନିଶ୍ଚୟ ହ୍ରାସ ପାଇଛି; ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ର-ଆଚାର୍ୟ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଆପଣ ତୁରନ୍ତ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରନ୍ତୁ।
Verse 9
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
ହେ ବୀର, ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଳକ! ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦେଇ ତୃପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ଏବଂ ମୋଠାରୁ କ୍ଷୀର ଦୋହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ତେବେ ଯୋଗ୍ୟ ବଛଡ଼ା, କ୍ଷୀର ରଖିବା ପାତ୍ର ଓ ଦୋହକକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। ମୁଁ ବଛଡ଼ା ପ୍ରତି ବତ୍ସଳା; ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 10
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
ହେ ମହାବାହୋ, ଭୂତଭାବନ! ଯଦି ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୂତମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଦାୟକ ଅନ୍ନ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଦୋହକକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର; ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦୋହନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୋଷଣ ହେବ।
Verse 11
समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पय: । अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥
ହେ ରାଜନ, ମୋତେ ସମତଳ କର; ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ବର୍ଷାଜଳ ଦୁଧ ପରି ସର୍ବତ୍ର ଧରି ରହିବ। ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆର୍ଦ୍ରତା ରହିବ; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକର।
Verse 12
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपति: । वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधी: ॥ १२ ॥
ପୃଥିବୀର ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି, ପୃଥିବୀ-ଗାଈଠାରୁ ନିଜ ଅଞ୍ଜଳିରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ଧାନ୍ୟ ଦୋହିଲେ।
Verse 13
तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधा: । ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥
ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ରରୁ ପୃଥିବୀର ସାର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ପୃଥୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଯାହା ଚାହିଲେ ଦୋହି ନେଲେ।
Verse 14
ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥
ହେ ସତ୍ତମ! ଋଷିମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ପାତ୍ର କରି, ଛନ୍ଦୋମୟ ଶୁଚି ବେଦଜ୍ଞାନର ପୟ ଦୋହିଲେ—ଯାହାରେ ବାଣୀ, ମନ ଓ ଶ୍ରବଣ ପବିତ୍ର ହେଲା।
Verse 15
कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पय: ॥ १५ ॥
ଦେବଗଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ପୃଥିବୀରୁ ସୋମରୂପ ଅମୃତସମ ପୟ ଦୋହିଲେ; ତାହାରେ ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ, ଓଜ ଓ ବଳ ବଢ଼ିଲା।
Verse 16
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरमय:पात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥
ଦିତିପୁତ୍ର ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଅସୁରକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି, ଲୋହା ପାତ୍ରରେ ପୃଥିବୀରୁ ନାନାପ୍ରକାର ସୁରା-ଆସବ (ମଦ୍ୟ) ଦୋହିଲେ।
Verse 17
गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पय: । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥
ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି, ପଦ୍ମମୟ ପାତ୍ରରେ ପୟ ଦୋହିଲେ; ସେହି ପୟ ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାର ମଧୁର ଗାନ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟରୂପ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ହେଲା।
Verse 18
वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । आमपात्रे महाभागा: श्रद्धया श्राद्धदेवता: ॥ १८ ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବତା ପିତୃଲୋକବାସୀ ମହାଭାଗ ପିତୃମାନେ ଅର୍ୟମାଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି, କାଚା ମାଟି ପାତ୍ରରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ କବ୍ୟ—ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଅନ୍ନ—ରୂପ ପୟ ଦୋହିଲେ।
Verse 19
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धा: सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादय: ॥ १९ ॥
ତାପରେ ସିଦ୍ଧଲୋକର ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ମହର୍ଷି କପିଳଙ୍କୁ ବତ୍ସ କରି, ଆକାଶକୁ ପାତ୍ର ଭାବେ କଳ୍ପନା କରି ଅଣିମା ଆଦି ସଙ୍କଳ୍ପମୟ ଯୋଗସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଦୋହନ କଲେ। ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଆକାଶଗମନ ବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ।
Verse 20
अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम् ॥ २० ॥
ଅନ୍ୟ ମାୟାବୀମାନେ—କିମ୍ପୁରୁଷଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ—ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଆଦି ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟାଶକ୍ତି ପାଇଁ ଦୈତ୍ୟ ମୟକୁ ବତ୍ସ କରି, ଧାରଣାମୟ ସିଦ୍ଧିକୁ ଦୋହନ କଲେ; ଯାହାଦ୍ୱାରା କେହି ତୁରନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 21
यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचा: पिशिताशना: । भूतेशवत्सा दुदुहु: कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥
ତାପରେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ ଓ ମାଂସଭୋଜୀ ପିଶାଚମାନେ ଭୂତନାଥ ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ବତ୍ସ କରି, କପାଳପାତ୍ରରେ ରକ୍ତାସବ ଭଳି ପାନୀୟକୁ ଦୋହନ କଲେ।
Verse 22
तथाहयो दन्दशूका: सर्पा नागाश्च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पय: ॥ २२ ॥
ତାପରେ ଫଣୀଧର ନାଗ, ଫଣ ନଥିବା ସର୍ପ, ବଡ଼ ସର୍ପ, ବିଛା ଓ ଅନ୍ୟ ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତକ୍ଷକକୁ ବତ୍ସ କରି, ପୃଥିବୀରୁ ପୟ ଭଳି ବିଷ ଦୋହନ କଲେ ଏବଂ ସର୍ପବିଲକୁ ପାତ୍ର କରି ରଖିଲେ।
Verse 23
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
ଗୋ-ଆଦି ଚତୁଷ୍ପଦ ପଶୁମାନେ ଶିବବାହନ ନନ୍ଦୀବୃଷଭକୁ ବତ୍ସ କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ପାତ୍ର କରି, ପୃଥିବୀରୁ ପୟ ଭଳି ହରିତ ଘାସ (ଯବସ) ଦୋହନ କଲେ। ଦଂଷ୍ଟ୍ରୀ ହିଂସ୍ର ପଶୁମାନେ ସିଂହକୁ ବତ୍ସ କରି, ନିଜ ଦେହକୁ ପାତ୍ର କରି ମାଂସ ଦୋହନ କଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡକୁ ବତ୍ସ କରି, ଚର କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ ଅଚର ତୃଣ-ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଦୋହନ କଲେ।
Verse 24
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
ଚତୁଷ୍ପଦ ପଶୁମାନେ ଶିବବାହନ ଗୋବୃଷଭକୁ ବଛଡ଼ା କରି ଓ ଅରଣ୍ୟକୁ ପାତ୍ର କରି ପୃଥିବୀରୁ ସବୁଜ ଘାସ (ୟବସ)କୁ ଦୁଧ ପରି ଦୋହିଲେ। ଦଂଷ୍ଟ୍ରଧାରୀ କ୍ରୂର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସିଂହକୁ ବଛଡ଼ା କରି ମାଂସକୁ ଦୁଧରୂପେ ପାଇଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ଗରୁଡ଼କୁ ବଛଡ଼ା କରି ଚର-ଅଚର—କୀଟ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତୃଣ—କୁ ପୃଥିବୀରୁ ଦୋହିଲେ।
Verse 25
वटवत्सा वनस्पतय: पृथग्रसमयं पय: । गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥
ବନସ୍ପତିମାନେ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ବଛଡ଼ା କରି ପୃଥିବୀରୁ ନାନା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ରସକୁ ଦୁଧ ପରି ଦୋହିଲେ। ପର୍ବତମାନେ ହିମାଳୟକୁ ବଛଡ଼ା କରି ନିଜ ଶିଖରମାନଙ୍କୁ ପାତ୍ର କରି ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଓ ଖନିଜକୁ ଦୁଧରୂପେ ଦୋହିଲେ।
Verse 26
सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पय: । सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥
ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ମୁଖ୍ୟ ବଛଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ନିଜ-ନିଜ ପାତ୍ରରେ ପୃଥିବୀରୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ‘ଦୁଧ’—ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ଆହାର—ଦୋହିଲେ। ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ସର୍ବକାମଦୁଘା ହୋଇ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିଜ ଆବଶ୍ୟକତାନୁସାରେ ଆହାର ପାଇଲେ।
Verse 27
एवं पृथ्वादय: पृथ्वीमन्नादा: स्वन्नमात्मन: । दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦୁର! ଏହିପରି ପୃଥୁ ଆଦି ଅନ୍ନଜୀବୀ ସମସ୍ତେ ଦୋହନ, ବଛଡ଼ା ଓ ପାତ୍ରର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରୁ ‘ଦୁଧ’ର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନିଷ୍କାଶନ କରି ନିଜ-ନିଜ ଆହାର ପାଇଲେ।
Verse 28
ततो महीपति: प्रीत: सर्वकामदुघां पृथु: । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सल: ॥ २८ ॥
ତାପରେ ମହୀପତି ପୃଥୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆହାର ଯୋଗାଇ ସର୍ବକାମଦୁଘା ହୋଇଥିଲା। କନ୍ୟାପ୍ରେମୀ ପୃଥୁ ପ୍ରେମରେ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ କନ୍ୟା ସମାନ ମାନି ସ୍ନେହ କଲେ।
Verse 29
चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्य: प्रायश्चक्रे समं विभु: ॥ २९ ॥
ତତ୍ପରେ ରାଜାଧିରାଜ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ନିଜ ଧନୁଷର ଅଗ୍ରବଳରେ ପର୍ବତଶିଖରଗୁଡ଼ିକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଭୂମଣ୍ଡଳର ଅସମତଳ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସମ କଲେ; ତାଙ୍କ କୃପାରେ ପୃଥିବୀ ପ୍ରାୟ ସମ ହେଲା।
Verse 30
अथास्मिन् भगवान् वैन्य: प्रजानां वृत्तिद: पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हत: ॥ ३० ॥
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପିତା ସଦୃଶ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ଓ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗାଇବାରେ ଲାଗିଲେ। ଭୂମି ସମ କରି ସେ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉଚିତ, ସେଉଁଠି ସେପରି ନିବାସସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।
Verse 31
ग्रामान् पुर: पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥
ଏହିପରି ରାଜା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗ୍ରାମ, ପୁର, ପଟ୍ଟନ ଓ ଦୁର୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଗୋପାଳମାନଙ୍କ ବସତି, ପଶୁଘେରା, ରାଜଶିବିର ସ୍ଥାନ, ଖଣି ଅଞ୍ଚଳ, କୃଷି-ନଗର ଓ ପର୍ବତୀୟ ଗ୍ରାମମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ିଲେ।
Verse 32
प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना । यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभया: ॥ ३२ ॥
ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ନଗର-ଗ୍ରାମ ଆଦିର କୌଣସି ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା। ଲୋକେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ ସୁବିଧା ଅନୁସାରେ ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ବସୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ପୃଥୁଙ୍କ ସମୟରୁ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଯୋଜନା ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s anger arises from famine-like conditions—earth’s produce is withheld. Bhūmi-devī explains the moral cause: when rulers and people become nondevotees and consume grains for sense gratification, neglecting yajña and dharma, they effectively become thieves of nature’s gifts. Since grains were meant to support sacrifice and regulated living, she concealed seeds to prevent further misuse. The episode teaches that prosperity is not merely a natural accident but a dharma-governed trust.
The earth is portrayed as a cow whose yield depends on the correct relationship: a calf (object of affection), a pot (capacity/discipline), and a milker (qualified agent). Symbolically, it means nature yields abundance when approached through proper adhikāra and śāstric method—regulated extraction, gratitude, and yajña—rather than exploitation. Different beings obtain different ‘milks’ because each has distinct desires and karmic dispositions, yet all depend on the same earth.
Pṛthu Mahārāja uses Svāyambhuva Manu as the calf when milking grains and herbs. Manu represents lawful human order (Manvantara-dharma). The teaching is that human prosperity should be anchored in Manu’s dharmic framework—social regulation, sacrifice, and responsibility—so that the earth’s resources become sustaining rather than corrupting.
The sages, with Bṛhaspati as calf, extract Vedic knowledge to purify speech, mind, and hearing. The ‘pot of senses’ indicates that learning is received through disciplined sense engagement—especially śravaṇa (hearing). When senses are made fit vessels (controlled and sanctified), Vedic wisdom becomes nourishing rather than merely informational.
Leveling the earth enables stable agriculture and water retention after rains, supporting reliable food production. Founding planned settlements—villages, forts, pastures, mining and agricultural towns—shows rājadharma in practice: governance includes infrastructure, land use planning, and equitable livelihood systems. The Bhāgavatam presents civilization-building as sacred service when it protects beings and supports yajña and ethical prosperity.