Adhyaya 14
King Vena’s Tyranny, the Sages’ Counsel, and the Birth of Niṣāda
ଅଙ୍ଗରାଜ ଅଙ୍ଗ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଶିଥିଳ ହୁଏ। ଭୃଗୁ ଆଦି ଋଷିମାନେ ରାଣୀ ସୁନୀଥାଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ସତ୍ତ୍ୱେ, ୱେନକୁ ସିଂହାସନରେ ବସାନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କ କଠୋର ଦଣ୍ଡରେ ଅପରାଧୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମିଳିଲେ ୱେନ ଅହଂକାରୀ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନକୁ ନିଷେଧ କରି ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ କରାଏ। ପ୍ରଜା ଏକପଟେ ରାଜାଙ୍କ ଅଧର୍ମ, ଅନ୍ୟପଟେ ପୁନଃ ଉଠିଥିବା ଚୋରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପିଡ଼ିତ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ଭାବନ୍ତି—ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବସାଇଥିବା ରାଜା ଏବେ ନିଜେ ବିପଦ। ସେମାନେ ନମ୍ର ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ରାଜାଙ୍କ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତତା ପ୍ରଜାରକ୍ଷା, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ପାଳନ ଓ ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନରେ ଅଛି। ୱେନ ଉପଦେଶ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ରାଜାକୁ ହିଁ ପରମ ପୂଜ୍ୟ କହେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ। ଅଧର୍ମରେ ଜଗତ ଦହିବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ତାକୁ ବଧ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅରାଜକତା ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଲୁଟପାଟ ବଢ଼େ। ଅଙ୍ଗବଂଶରେ ଶାସନ ଚାଲୁ ରଖିବାକୁ ଋଷିମାନେ ୱେନଙ୍କ ଦେହକୁ ମଥନ କରି କଳା ବାମନ ବାହୁକକୁ ଜନ୍ମ ଦେନ୍ତି; ସେ ନିଷାଦ ନାମେ ପରିଚିତ—ୱେନଙ୍କ ପାପ ଶୋଷି ଆଗାମୀ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୃଥୁଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ଧର୍ମପୁନଃସ୍ଥାପନର ସେତୁ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिन: । गोप्तर्यसति वै नृणां पश्यन्त: पशुसाम्यताम् ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବୀର ବିଦୁର! ଭୃଗୁ ଆଦି ମୁନିମାନେ ସଦା ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ରାଜା ଅଙ୍ଗ ନଥିବାରୁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷକ କେହି ନାହିଁ ବୋଲି ଦେଖି, ଶାସକ ବିନା ଲୋକେ ନିୟମହୀନ ହୋଇ ପଶୁସମ ହେବେ ବୋଲି ସେମାନେ ବୁଝିଲେ।
Verse 2
वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिन: । प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुव: ॥ २ ॥
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମୁନିମାନେ ବୀରମାତା ସୁନୀଥାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ପ୍ରକୃତି (ପ୍ରଜା) ଯାହାକୁ ସମ୍ମତ କରିଥିଲା ସେହି ୱେନକୁ ପୃଥିବୀର ପତି ଭାବେ ସିଂହାସନରେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
Verse 3
श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् । निलिल्युर्दस्यव: सद्य: सर्पत्रस्ता इवाखव: ॥ ३ ॥
ୱେନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ କ୍ରୁର ଶାସକ ବୋଲି ପୂର୍ବରୁ ଜଣାଥିଲା। ସେ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଲେ ବୋଲି ଶୁଣିବା ସହିତ ଚୋର-ଡାକାତମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଲୁଚିଗଲେ; ଯେପରି ସର୍ପକୁ ଦେଖି ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ମୂଷା ଲୁଚେ।
Verse 4
स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभि: । अवमेने महाभागान् स्तब्ध: सम्भावित: स्वत: ॥ ४ ॥
ରାଜସିଂହାସନରେ ଆରୋହଣ କରି ସେ ଅଷ୍ଟବିଧ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ମଦାନ୍ଧ ହେଲା। ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବରେ ମହାଭାଗମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କଲା।
Verse 5
एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विप: । पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी ॥ ५ ॥
ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ମଦାନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ନିରଙ୍କୁଶ ହାତୀ ପରି ରଥାରୂଢ ହୋଇ ରାଜ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କଲା; ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲା ସେଠି ଆକାଶ-ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
Verse 6
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजा: क्वचित् । इति न्यवारयद्धर्मं भेरीघोषेण सर्वश: ॥ ६ ॥
ସେ ଘୋଷଣା କଲା—“ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏବେ କେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରିବେ ନାହିଁ, ଦାନ ଦେବେ ନାହିଁ, ଘୃତାହୁତି ଦେବେ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଭେରୀଘୋଷରେ ସର୍ବତ୍ର ଧର୍ମକ୍ରିୟା ରୋକିଦେଲା।
Verse 7
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् । विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचु: स्म सत्रिण: ॥ ७ ॥
ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ୱେନର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦେଖି ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ମୁନିମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ମହା ବିପଦ ଆସୁଛି। କୃପାବଶତଃ ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ପରାମର୍ଶ କଲେ।
Verse 8
अहो उभयत: प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् । दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयो: ॥ ८ ॥
ହାୟ! ଲୋକମାନେ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ମହା ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଯେପରି କାଠର ଦୁଇ ମୁହାଁରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଲେ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପିପିଳିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ; ସେପରି ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଦାୟୀ ରାଜା, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚୋର-ଦୁଷ୍ଟ।
Verse 9
अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हण: । ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम् ॥ ९ ॥
ଅରାଜକତା ଭୟରେ ଆମେ ଏହି ଅଯୋଗ୍ୟ ବେନଙ୍କୁ ରାଜା କରିଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କିପରି ହେବ?
Verse 10
अहेरिव पय:पोष: पोषकस्याप्यनर्थभृत् । वेन: प्रकृत्यैव खल: सुनीथागर्भसम्भव: ॥ १० ॥
ସାପକୁ କ୍ଷୀର ପିଆଇବା ପରି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବା ପୋଷକ ପାଇଁ ହିଁ କ୍ଷତିକାରକ। ସୁନୀଥାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ବେନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁଷ୍ଟ ଅଟନ୍ତି।
Verse 11
निरूपित: प्रजापाल: स जिघांसति वै प्रजा: । तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत् ॥ ११ ॥
ଆମେ ଏହାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପାଳକ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ହିଁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ତଥାପି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ଯାହାଫଳରେ ତାଙ୍କର ପାପ ଆମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ।
Verse 12
तद्विद्वद्भिरसद्वृत्तो वेनोऽस्माभि: कृतो नृप: । सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत् । लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्याम: स्वतेजसा ॥ १२ ॥
ଆମେ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଜାଣିଥିଲୁ, ତଥାପି ଆମେ ବେନଙ୍କୁ ରାଜା କରିଥିଲୁ। ଯଦି ସେ ଆମର ପରାମର୍ଶ ଗ୍ରହଣ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକନିନ୍ଦାରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ସେହି ପାପୀଙ୍କୁ ଆମେ ନିଜ ତେଜରେ ଭସ୍ମ କରିଦେବୁ।
Verse 13
एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यव: । उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभि: ॥ १३ ॥
ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ନିଜର କ୍ରୋଧକୁ ଲୁଚାଇ ମୁନିମାନେ ରାଜା ବେନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ମଧୁର ବଚନରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ।
Verse 14
मुनय ऊचु: नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भो: । आयु:श्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम् ॥ १४ ॥
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜନ୍, ଆମ ହିତବାଣୀକୁ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ଏହା କଲେ, ହେ ତାତ, ତୋର ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ, ବଳ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ିବ।
Verse 15
धर्म आचरित: पुंसां वाङ्मन:कायबुद्धिभि: । लोकान् विशोकान् वतरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम् ॥ १५ ॥
ବାଣୀ, ମନ, ଶରୀର ଓ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଶୋକରହିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି।
Verse 16
स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षण: । यस्मिन् विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति ॥ १६ ॥
ହେ ବୀର, ତେଣୁ ପ୍ରଜାଙ୍କ କ୍ଷେମର ଲକ୍ଷଣ ଯେ ଧର୍ମ, ସେଥିରେ ତୁମେ ବିନାଶର କାରଣ ହେଉନାହିଁ। ସେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜପଦରୁ ଅବରୋହଣ କରେ।
Verse 17
राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्य: प्रजा नृप: । रक्षन्यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते ॥ १७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେ ରାଜା ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଚୋର-ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଉପଦ୍ରବରୁ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ନ୍ୟାୟରେ ବଳି (କର) ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
Verse 18
यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितै: ॥ १८ ॥
ଯାହାର ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ନଗରମାନେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ଜନମାନେ ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ (ଶ୍ରୀହରି)ଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେଇ ରାଜା ଧର୍ମାତ୍ମା।
Verse 19
तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावन: । परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥ १९ ॥
ହେ ମହାଭାଗ! ରାଜା ନିଜ ଶାସନରେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଭୂତଭାବନ, ଜଗତ୍ର ଆଦିକାରଣ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖିଲେ, ଭଗବାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 20
तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे । लोका: सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृता: ॥ २० ॥
ଜଗତର ଈଶ୍ୱରେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀଭଗବାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କ’ଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ତେଣୁ ସପାଳ ଲୋକମାନେ—ଲୋକପାଳ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କ ଲୋକବାସୀ—ଆଦରରେ ବଲି-ଉପହାର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
Verse 21
तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥ २१ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ସମସ୍ତ ଲୋକର ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳଭୋକ୍ତା, ଅଧିଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ, ସେଇ ଶ୍ରୀଭଗବାନ। ସେ ତ୍ରୟୀ-ବେଦମୟ, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ସ୍ୱାମୀ, ତପସ୍ୟାର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ବିଚିତ୍ର ଯଜ୍ଞରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ସଦା ଯଜ୍ଞାର୍ପଣ ପଥେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ।
Verse 22
यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि- र्वितायमानेन सुरा: कला हरे: । स्विष्टा: सुतुष्टा: प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २२ ॥
ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିସ୍ତାର କରି କରିଲେ, ହରିଙ୍କ କଳାରୂପ ଦେବତାମାନେ ତାହାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ହେ ବୀର! ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 23
वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिन: । ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते ॥ २३ ॥
ବେନ କହିଲା—ହାୟ! ତୁମେ ବଡ଼ ବାଲିଶ; ଅଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଭାବୁଛ। ଯେପରି ପୋଷଣକର୍ତ୍ତା ସତ୍ୟ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି ଜାରକୁ ପତି ଭାବି ପୂଜେ, ସେପରି ତୁମେ କରୁଛ।
Verse 24
अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् । नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥
ଯେ ମୂଢ଼ ଲୋକ ରାଜରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରି ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଇହଲୋକେ ଓ ପରଲୋକେ ସୁଖ-ମଙ୍ଗଳ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 25
को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी । भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥ २५ ॥
ତୁମେ ଯାହାକୁ ‘ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ’ ବୋଲି କହ, ସେ କିଏ? ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମର ଏହି ଭକ୍ତି ତ ପତିସ୍ନେହ ଛାଡ଼ି ଜାର ପାଖେ ଆସକ୍ତ କୁୟୋଷିତାର ପ୍ରେମ ପରି।
Verse 26
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପର୍ଜନ୍ୟ, କୁବେର, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ପୃଥିବୀର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଏବଂ ବର-ଶାପ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ—ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଦେହରେ ବସନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ‘ସର୍ବଦେବମୟ’।
Verse 27
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପର୍ଜନ୍ୟ, କୁବେର, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ପୃଥିବୀର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଏବଂ ବର-ଶାପ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ—ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଦେହରେ ବସନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ‘ସର୍ବଦେବମୟ’।
Verse 28
तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सरा: । बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्य: कोऽग्रभुक्पुमान् ॥ २८ ॥
ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ମୋ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ମକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯଜନ କର; ମୋତେ ବଲି-ଉପହାର ଆଣି ଦିଅ। ମୋଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ପ୍ରଥମ ହବି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଲୋକ ଆଉ କିଏ?—ଏମିତି ବେନ ରାଜା କହିଲା।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्ययमति: पापीयानुत्पथं गत: । अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गल: ॥ २९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି କହିଲେ: ଏହିପରି ପାପମୟ ଜୀବନ ଓ କୁପଥରେ ଯିବା ହେତୁ ରାଜାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କର ସାଦର ଅନୁରୋଧକୁ ସେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ।
Verse 30
इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजा: पण्डितमानिना । भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधु: ॥ ३० ॥
ହେ ବିଦୁର! ନିଜକୁ ମହା ପଣ୍ଡିତ ମନେ କରୁଥିବା ସେହି ମୂର୍ଖ ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ କଥାରେ ମର୍ମାହତ ହୋଇ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
Verse 31
हन्यतां हन्यतामेष पाप: प्रकृतिदारुण: । जीवञ्जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम् ॥ ३१ ॥
ସମସ୍ତ ଋଷି ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ: ଏହାକୁ ମାରିଦିଅ! ଏହାକୁ ମାରିଦିଅ! ଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଓ ପାପୀ। ଯଦି ଏ ଜୀବିତ ରହେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବ।
Verse 32
नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् । योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रप: ॥ ३२ ॥
ସାଧୁ ଋଷିମାନେ ଆହୁରି କହିଲେ: ଏହି ଦୁରାଚାରୀ ଓ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ଏତେ ଲଜ୍ଜାହୀନ ଯେ ଯଜ୍ଞପତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ସାହସ କରିଛି।
Verse 33
को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् । प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजन: ॥ ३३ ॥
ଏହି ଅମଙ୍ଗଳକାରୀ ବେନ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଏ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବ? ଯାହାଙ୍କ କୃପାରୁ ଜୀବ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସମ୍ପଦ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 34
इत्थं व्यवसिता हन्तुमृषयो रूढमन्यव: । निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया ॥ ३४ ॥
ଏଭଳି ଗୁପ୍ତ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରି ମହର୍ଷିମାନେ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ୱେନ ପୂର୍ବରୁ ମୃତସମାନ ଥିଲେ; ତେଣୁ ଶସ୍ତ୍ର ବିନା, କେବଳ ଉଚ୍ଚ ହୁଙ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 35
ऋषिभि: स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् । सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती ॥ ३५ ॥
ଋଷିମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲାପରେ, ୱେନଙ୍କ ମାତା ସୁନୀଥା ପୁତ୍ରମୃତ୍ୟୁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ସେ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ ଓ କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରୟୋଗରେ ପୁତ୍ରର ମୃତଦେହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ।
Verse 36
एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलाप्लुता: । हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुरुपविष्टा: सरित्तटे ॥ ३६ ॥
ଏକଦା ସେଇ ମୁନିମାନେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ। ପରେ ନଦୀତଟେ ବସି ପରମପୁରୁଷ ଓ ତାଙ୍କ ଲୀଳା ବିଷୟରେ ପବିତ୍ର କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲେ।
Verse 37
वीक्ष्योत्थितांस्तदोत्पातानाहुर्लोकभयङ्करान् । अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुव: ॥ ३७ ॥
ସେ ସମୟରେ ଦେଶରେ ଲୋକଭୟଙ୍କର ନାନା ଉପଦ୍ରବ ଦେଖାଦେଲା। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ଋଷିମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—ରାଜା ମୃତ ହେବାରୁ ଜଗତ ରକ୍ଷକହୀନ; ଚୋର ଓ ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଅମଙ୍ଗଳ ନ ହେଉ।
Verse 38
एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् । पांसु: समुत्थितो भूरिश्चोराणामभिलुम्पताम् ॥ ३८ ॥
ଋଷିମାନେ ଏଭଳି ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଧୂଳିର ବଡ଼ ଝଡ଼ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଲୁଟିବାରେ ଲାଗିଥିବା ଚୋର ଓ ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ଦୌଡ଼ାଦୌଡ଼ିରୁ ସେ ଧୂଳି ଉଠିଥିଲା।
Verse 39
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
ବେଣ ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେତୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା ଉପଦ୍ରବ ହୋଇଛି ବୋଲି ମୁନିମାନେ ଜାଣିଲେ। ଶାସନ ନଥିବାରୁ ଜନପଦ ଅରାଜକ ହୋଇ, ଚୋର‑ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପରସ୍ପର ହତ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଲୋକଧନ ଲୁଟୁଥିଲେ; ସକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁଚିତ ଭାବି ରୋକିଲେ ନାହିଁ।
Verse 40
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
ଅରାଜକ ଜନପଦରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଦେଶ ଚୋରମୟ ହେଲା। ମୁନିମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୋକଙ୍କୁ ରୋକିପାରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୋଷ ଦେଖି ଓ ସ୍ୱଧର୍ମ ଭାବି ତାହାକୁ ଅନୁଚିତ ମନେ କଲେ।
Verse 41
ब्राह्मण: समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षक: । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा ॥ ४१ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀନମାନଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ। ଉପେକ୍ଷାରେ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମତେଜ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଫାଟିଥିବା ଭାଣ୍ଡରୁ ଦୁଧ ଝରିଯାଏ।
Verse 42
नाङ्गस्य वंशो राजर्षेरेष संस्थातुमर्हति । अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रया: ॥ ४२ ॥
ମୁନିମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ଯେ ରାଜର୍ଷି ଅଙ୍ଗଙ୍କ ବଂଶକୁ ରୋକିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କାରଣ ଏହି ବଂଶର ନୃପମାନେ ଅମୋଘବୀର୍ୟ ଓ କେଶବାଶ୍ରୟୀ—ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରବଣ।
Verse 43
विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपते: । ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नर: ॥ ४३ ॥
ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ଋଷିମାନେ ମୃତ ବେଣ ରାଜାଙ୍କ ଦେହର ଉରୁକୁ ବିଧିମତେ ଭାରି ବଳରେ ମନ୍ଥନ କଲେ। ସେହି ମନ୍ଥନରୁ ‘ବାହୁକ’ ନାମର ଏକ ବାମନାକୃତି ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 44
काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनु: । ह्रस्वपान्निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धज: ॥ ४४ ॥
ବେନରାଜଙ୍କ ଜଂଘାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ପୁରୁଷ ‘ବାହୁକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ କାକ ପରି କଳା; ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅତି ଛୋଟ, ହାତପା ଛୋଟ, ଜହ୍ନୁ ବଡ଼, ନାକ ଚପଟ, ଆଖି ରକ୍ତିମ ଏବଂ କେଶ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 45
तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् । निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४५ ॥
ସେ ଦୀନ ଓ ବିନୀତ ହୋଇ ନମି, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ବୋଲି ପଚାରିଲା। ଋଷିମାନେ କହିଲେ, “ବସ (ନିଷୀଦ)।” ଏହିପରି ସେ ‘ନିଷାଦ’ ହେଲା ଏବଂ ନୈଷାଦ ବଂଶର ପିତା ହେଲା।
Verse 46
तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचरा: । येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४६ ॥
ନିଷାଦ ଜନ୍ମ ନେଇ ସହସା ବେନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପାପକର୍ମର ଫଳଭାର ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କଲା। ତେଣୁ ନୈଷାଦମାନେ ଚୋରି, ଲୁଟ, ଶିକାର ଭଳି ପାପକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ମାତ୍ର ବସିବାକୁ ଅନୁମତି ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
The sages perceived that without a ruler, society would become unregulated and vulnerable to thieves and rogue elements—an anarchy that would rapidly destroy dharma. In rāja-dharma terms, imperfect kingship can seem preferable to no kingship. Their later regret underscores a Bhāgavatam principle: political necessity cannot override moral qualification for leadership, because an adharmic ruler can become a greater calamity than external criminals.
In the Bhāgavatam’s framework, yajña is not mere ritualism; it sustains reciprocal harmony between humans, devas (as administrative powers), and the Supreme Lord as the ultimate enjoyer of sacrifice. By stopping sacrifice, charity, and offerings, Vena severed the religious economy that stabilizes varṇāśrama duties and divine satisfaction. The result is both inner decline (loss of spiritual culture) and outer breakdown (law-and-order deterioration and fear-driven social unrest).
Vena’s claim is the theological error of conflating delegated authority with the Absolute. While śāstra describes the king as embodying administrative aspects of various devas (a functional representation of cosmic governance), this does not make him Bhagavān. Vena turns a symbolic principle into self-worship, rejects Viṣṇu-yajña, and commits blasphemy—thereby violating the Bhāgavatam’s central axiom that all power is subordinate to the Supreme Lord.
The text presents brāhmaṇa-śakti: the potency of truth-aligned speech and mantra, rooted in tapas (austerity), purity, and realization. Their “high-sounding words” function as a sanctioned spiritual force, not personal vengeance. The narrative also implies a moral jurisprudence: when a ruler becomes a systemic threat to dharma and blasphemes the Lord, saintly authority may enact extraordinary correction to prevent wider catastrophe.
Niṣāda (first named Bāhuka) emerges when the sages churn Vena’s thigh, producing a being who immediately takes on the karmic residue of Vena’s sins. Symbolically, the “thigh” indicates a lower, supporting stratum of the social body, and the resulting Naiṣāda lineage is described as inclined toward activities like hunting and plundering. The episode frames a purification mechanism: extracting sin before generating a righteous successor, thereby preparing the state for restoration of dharma.