Adhyaya 19
Vāmanadeva Praises Bali; the Measure of Three Steps; Śukrācārya Warns Against the Gift
ବାମନ–ବଳି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଅବ୍ୟାହତ ଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ ଶୁଣି ବାମନଦେବ ଦୈତ୍ୟବଂଶର ଦାନପରମ୍ପରା ଏବଂ ତାହାର ଶିରୋମଣି ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଇତିହାସ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ରୋଧ–ଲୋଭକୁ ବଳିଙ୍କ ସଂସ୍କୃତ ଧାର୍ମିକ ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହିତ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରଭୁ କେବଳ ତିନି ପଦ ଭୂମି ମାଗି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ସଂଯମ ଓ ସନ୍ତୋଷ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ରେରିତ ସଂଗ୍ରହ କେବେ ତୃପ୍ତି ଦେଉନାହିଁ ବୋଲି ଶିଖାନ୍ତି। ଏହାକୁ ଶିଶୁସୁଲଭ ଯାଚନା ଭାବି ବଳି ଅଧିକ ମାଗିବାକୁ କହି, ଜଳଦାନରେ ଦାନ ପକ୍କା କରିବାକୁ ଯାଉଥାନ୍ତି। ସେଇ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ବାମନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ଏହି ଦାନ ରାଜ୍ୟ, ଯଶ ଓ ଜୀବିକା ଛିନିନେବ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି; ନୀତିରେ ଅସ୍ୱୀକାର ଓ ସାମାଜିକ ଆପତ୍କାଳରେ ଅପବାଦ ଭାବେ ଅସତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଥାଏ ବୋଲି ଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଗୁରୁଆଜ୍ଞା ଅଧୀନ ସ୍ୱରକ୍ଷା ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତର ଧର୍ମସଂଘର୍ଷ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ବିରୋଚନ ପୁତ୍ର ବଳିଙ୍କର ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଓ ସତ୍ୟ ବଚନ ଶୁଣି ଭଗବାନ ବାମନଦେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ତୁମର ଏହି ବଚନ ସତ୍ୟ, ମଧୁର, କୁଳୋଚିତ, ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଓ ଯଶବର୍ଦ୍ଧକ। ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ଏବଂ ପରଲୋକମାର୍ଗର ଉପଦେଶକ ତୁମ ପିତାମହ, କୁଳବୃଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ।
Verse 3
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥
ଏହି କୁଳରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ନୀଚମନା କିମ୍ବା କୃପଣ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାଚନା କଲେ କେହି ଦାନ ଅସ୍ୱୀକାର କରିନାହାନ୍ତି; ଦାନର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି କେହି ତାହା ଭଙ୍ଗ କରିନାହାନ୍ତି।
Verse 4
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥
ହେ ନୃପ! ତୁମ ବଂଶରେ କେବେ ଏମିତି ନୀଚମନା ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି ଯିଏ ତୀର୍ଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାଚନା କଲେ ଦାନରୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ, କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛୁଆଏ। ତଦୁପରି, ତୁମ କୁଳଯଶରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ଆକାଶର ସୁନ୍ଦର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
Verse 5
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥
ତୁମ ବଂଶରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା। ସେ ଏକାକୀ, କେବଳ ନିଜ ଗଦାକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି, କୌଣସି ସହାୟତା ବିନା ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଭରି ଭ୍ରମଣ କଲା; ତାଙ୍କ ସମକକ୍ଷ କୌଣସି ବୀର ମିଳିଲା ନାହିଁ।
Verse 6
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥
ଗର୍ଭୋଦକ ସମୁଦ୍ରରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ବରାହ ଅବତାରରେ ଆସିଥିବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧରେ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ବଧ କଲେ। ପରେ ତାହାର ଅସାଧାରଣ ପରାକ୍ରମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରି, ଭଗବାନ ନିଜକୁ ସତ୍ୟରେ ବିଜୟୀ ମନେ କଲେ।
Verse 7
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥
ଭାଇର ବଧ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ, ଭ୍ରାତୃହନ୍ତା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହନନ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲା।
Verse 8
तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥
ହାତରେ ଶୂଳ ଧରି କୃତାନ୍ତ ସଦୃଶ ଆସୁଥିବା ତାକୁ ଦେଖି, କାଳଗତିଜ୍ଞ ଓ ମାୟାବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 9
यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृश: ॥ ९ ॥
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ସେଠି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପଛେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରିବ। ତେଣୁ ମୁଁ ତାହାର ହୃଦୟମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ସେ ବାହ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଥିବାରୁ ମୋତେ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 10
एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥
ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବଳପୂର୍ବକ ଧାଉଥିବା ଶତ୍ରୁ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରର ଶରୀରରେ ମାଧବ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଅଗୋଚର ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସବାୟୁ ସହ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 11
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନ ପାଇ କ୍ରୋଧରେ ସେ ଗର୍ଜିଲା। ପୃଥିବୀ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଦିଗ, ଆକାଶ, ଗୁହା ଓ ସମୁଦ୍ର—ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବୀର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଦେଖିଲା ନାହିଁ।
Verse 12
अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥
ତାଙ୍କୁ ନଦେଖି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲା— ମୁଁ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଖୋଜିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ହନ୍ତା ବିଷ୍ଣୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ ସେ ଯେଉଁଠାରୁ କେହି ଫେରେନାହିଁ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 13
वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥
ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ବୈର-ଅନୁବନ୍ଧ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ରହେ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କ୍ରୋଧ ଅହଂମାନର ପ୍ରଭାବରେ ବଢ଼େ।
Verse 14
पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥
ତୁମ ପିତା ବିରୋଚନ, ମହାରାଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ ଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜବେଶରେ ଦେବତାମାନେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଯାଚନାରେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 15
भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥
ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଶୂରମହାପୁରୁଷମାନେ ଆଚରିଥିବା ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 16
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥
ତେଣୁ, ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ଦାନଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଭୂମି ଚାହୁଁଛି— ମୋ ପଦକ୍ଷେପର ମାପରେ ତିନି ପଦ।
Verse 17
नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଜଗଦୀଶ୍ୱର! ଆପଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାନଶୀଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଅନାବଶ୍ୟକ କିଛି ଚାହିଁନି। ଯେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆବଶ୍ୟକତାମାତ୍ର ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ପାପବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େନି।
Verse 18
श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀବଲି କହିଲେ—ଅହୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ର! ତୁମ ବାକ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମତେ ଗ୍ରାହ୍ୟ; ତଥାପି ତୁମେ ଶିଶୁ, ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ବାଳିଶ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ବିଷୟରେ ଯେନେ ଅବୁଝ।
Verse 19
मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥
ମଧୁର ବଚନରେ ମୋତେ—ଲୋକମାନଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱରକୁ—ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ମଧ୍ୟ ତୁମେ କେବଳ ତିନି ପଦ ଭୂମି ମାଗୁଛ; ଏହା ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି। ମୁଁ ତ୍ରିଲୋକର ସ୍ୱାମୀ; ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିବି।
Verse 20
न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥
ହେ ଛୋଟ ବାଳକ! ଯେ ମୋ ପାଖକୁ ଯାଚିବାକୁ ଆସେ, ସେ ପୁଣି ଅନ୍ୟତ୍ର ଅଧିକ ମାଗିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ତୁମ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଯେତେ ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ମୋଠାରୁ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 21
श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଜିତ, ତାକୁ ତ୍ରିଲୋକୀର ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ କରିପାରେନି।
Verse 22
त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥
ଯେ ତିନି ପଦ ଭୂମିରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେ ନବବର୍ଷସମେତ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱୀପ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନି; ଗୋଟିଏ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ ଚାହେ।
Verse 23
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥
ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ବୈନ୍ୟ (ପୃଥୁ) ଓ ଗୟ ଆଦି ସପ୍ତଦ୍ୱୀପାଧିପତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଓ ଭୋଗକାମନାରେ ତୃଷ୍ଣାର ଅନ୍ତ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 24
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥
ପୂର୍ବଭାଗ୍ୟରେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ ସୁଖରେ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆତ୍ମନିଗ୍ରହହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ତିନି ଲୋକ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ହୁଏନି।
Verse 25
पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥
ଧନ ଓ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟର ସଂସାର-ଚକ୍ରର କାରଣ; କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୋଷ ରଖିବାକୁ ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟତା ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 26
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥
ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ତେଜ ବଢ଼େ; କିନ୍ତୁ ଅସନ୍ତୋଷରେ ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତି, ଜଳ ଛିଟାଇଲେ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଶମିଯାଏ ସେପରି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
Verse 27
तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଦାନଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଭୂମିର କେବଳ ତିନି ପଦ ମାଗୁଛି। ଏତେ ଦାନରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ ସେତେ ଧନ ଯଥେଷ୍ଟ।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ଏପରି କହିବା ପରେ ବଳି ହସି କହିଲା, “ଆପଣଙ୍କୁ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।” ବାମନଦେବଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ଭୂମି ଦାନର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ସେ ଜଳପାତ୍ର ଧରିଲା।
Verse 29
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥
ବାମନଦେବଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ ଦେବାକୁ ଯାଉଥିବା ଅସୁରେଶ୍ୱର ବଳିଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 30
श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ୍ର କହିଲେ—ହେ ବିରୋଚନପୁତ୍ର! ଏହି ବାମନରୂପ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ। କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପିତା ଓ ଅଦିତିଙ୍କୁ ମାତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 31
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥
ଅଜାଣତେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ସେ ଅନର୍ଥକାରୀ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଭଲ ମନେ କରୁନାହିଁ; ଏଥିରୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମହା କ୍ଷତି ହେବ।
Verse 32
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ହରି। ସେ ତୋର ଭୂମି, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ତେଜ, ଯଶ ଓ ବିଦ୍ୟା ସବୁ ଛିନି ନେଇ, ସବୁକୁ ଶତ୍ରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବେ।
Verse 33
त्रिभि: क्रमैरिमाल्लोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥
ତୁ ତାଙ୍କୁ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛୁ; କିନ୍ତୁ ସେ ବିଶ୍ୱକାୟ ହୋଇ ତିନି ପଦରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଆବରଣ କରିବେ। ହେ ମୂଢ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବସ୍ୱ ଦେଇ ତୁ କିପରି ଜୀବିବୁ?
Verse 34
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥
ବାମନଦେବ ପ୍ରଥମ ପଦରେ ପୃଥିବୀକୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆବରଣ କରିବେ; ପରେ ମହା ବିରାଟ୍ ଦେହରେ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପିବେ। ତେବେ ତୃତୀୟ ପଦ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି?
Verse 35
निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥
ତୁ ନିଶ୍ଚୟ ତୋର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ; ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦାନ ଦେଇପାରିନଥିବାରୁ ତୋର ନିତ୍ୟ ନିବାସ ନରକରେ—ମୁଁ ଏହିପରି ଭାବୁଛି।
Verse 36
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥
ଯେ ଦାନ ନିଜ ଜୀବିକାକୁ ବିପଦରେ ପକାଏ, ସେହି ଦାନକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପ ଓ କର୍ମ—ଏସବୁ ଯଥାଯଥ ଜୀବିକା ଚାଲାଇପାରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ।
Verse 37
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥
ଏହେତୁ ଯେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ନିଜ ସଞ୍ଚିତ ଧନକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରୁ—ଧର୍ମ ପାଇଁ, ଯଶ ପାଇଁ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ପାଇଁ ଏବଂ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ପୋଷଣ ପାଇଁ। ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ସୁଖୀ ହୁଏ।
Verse 38
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥
ହେ ଅସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ବହ୍ୱୃଚ-ଶ୍ରୁତିରେ ଗୀତ ପ୍ରମାଣ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। ‘ଓଁ’ ପୂର୍ବକ କୁହାଯାଇଥିବା କଥା ସତ୍ୟ; ‘ଓଁ’ ବିନା କୁହାଯାଇଥିବା କଥା ଅସତ୍ୟ ହିଁ।
Verse 39
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥
ବେଦ କହେ—ଦେହରୂପୀ ବୃକ୍ଷର ସତ୍ୟ ଫଳ ହେଉଛି ତାହାର ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ। କିନ୍ତୁ ବୃକ୍ଷଟି ଯଦି ନ ଥାଏ, ସେହି ସତ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ମଧ୍ୟ ନ ଥାଏ। ଦେହର ମୂଳ ଅନୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେହବୃକ୍ଷ ବିନା ସତ୍ୟ ଫଳ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 40
तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥
ଯେପରି ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ା ଗଛ ଶୀଘ୍ରେ ପଡ଼ି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଦେହରୂପୀ ‘ଅନୃତ’ର ଆଧାର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୱର ଶୁଷ୍କ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 41
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥
ଯେ ଅକ୍ଷର ବିଚ୍ଛେଦକାରୀ, ଶୂନ୍ୟ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେହି ‘ଓଁ’। ଯେ କିଛି ‘ଓଁ’ କହି ଦିଏ, ସେଥିରେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ରିକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଭିକ୍ଷୁକକୁ ଦାନ ଦେବାବେଳେ ସବୁକିଛି ‘ଓଁ’ କରି ଦେଲେ, ନ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ, ନ ଆତ୍ମତୃପ୍ତି।
Verse 42
अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥
ଏହିପରି ‘ନା’ ବୋଲି କହିବା ହିଁ ସୁରକ୍ଷିତ ପଥ। ଯଦିଓ ଏହା ମିଥ୍ୟା, ତଥାପି ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା କରେ, ଲୋକଙ୍କ କରୁଣାକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆଣେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବିଧା ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ସଦା ‘ମୋ ପାଖରେ କିଛି ନାହିଁ’ ବୋଲେ, ସେ ନିନ୍ଦିତ; ସେ ଜୀବନ୍ତ ମୃତ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ ପରି।
Verse 43
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥
ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ମଧୁର ଚାଟୁକାରିତାରେ, ପରିହାସରେ, ବିବାହ-ସଂସ୍କାରରେ, ଜୀବିକାର୍ଥେ, ପ୍ରାଣସଙ୍କଟରେ, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଧର୍ମରକ୍ଷାରେ, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁର ହାତରୁ କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ—ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ମିଥ୍ୟା ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
On the surface it models brāhmaṇical restraint—taking only what is needed to avoid sinful entanglement. Theologically it is deliberate līlā: the Lord’s “small” request exposes the limits of material proprietorship and prepares the revelation of Trivikrama, where the Supreme measures and reclaims the cosmos while honoring the devotee’s vow.
Satisfaction is linked to self-control, not to the quantity of possessions. The text argues that uncontrolled senses remain dissatisfied even with the three worlds, while a person content with what destiny provides becomes fit for liberation and gains spiritual strength (brahma-tejas).
Śukrācārya is the Daityas’ preceptor and a master of policy and ritual learning. He recognizes Vāmana as Viṣṇu acting for the devas’ interest and warns that the promised gift will result in total dispossession, endangering Bali’s livelihood and the Daitya cause; thus he urges refusal as protective strategy.
The passage lists narrow social exceptions where falsity is traditionally not condemned (e.g., protecting life, cows, and brāhmaṇical culture). Yet the narrative context problematizes Śukrācārya’s counsel by placing it against Bali’s pledged satya and the presence of Viṣṇu; the next narrative movement tests whether expediency can override a vow made in a sacred charitable act.