Adhyaya 18
Ashtama SkandhaAdhyaya 1832 Verses

Adhyaya 18

The Appearance of Vāmanadeva and His Arrival at Bali’s Sacrifice

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା-ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ପରମେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଧାରୀ, ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ। ଶ୍ରବଣ-ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଅଭିଜିତ୍ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ବିଜୟା-ଦ୍ୱାଦଶୀର ଶୁଭ ଯୋଗରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମଙ୍ଗଳୋତ୍ସବ ହେଲା; ଦେବ, ଋଷି ଓ ଦିବ୍ୟଜନ ଅବତାରକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ। ପରେ ଭଗବାନ ବାମନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀର ନାଟ୍ୟମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଉପନୟନାଦି ସଂସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଦେବମାନେ ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଳୁ, ଅଜିନ, ମେଖଳା, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଆଦି ଦାନ କଲେ ଓ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ସ୍ଥାପିତ ହେଲା—ଧର୍ମର ରୂପକୁ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଇ। ନର୍ମଦାତଟର ଭୃଗୁକଚ୍ଛରେ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ବାମନ ସେଠାକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସଭା ମୁଗ୍ଧ ହେଲା। ଭୃଗୁ ପୁରୋହିତ ଓ ବଳି ଉଠି ସ୍ୱାଗତ କଲେ; ବଳି ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ ପୂଜା କରି ବର ମାଗିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ‘ତିନି ପଦ ଭୂମି’ ଯାଚନା ପାଇଁ ଏହିଠାରେ ସେତୁ ଗଢ଼ିଯାଏ।

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्य: प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् । चतुर्भुज: शङ्खगदाब्जचक्र: पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षण: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉବାଚ—ବ୍ରହ୍ମା ଏଭଳି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କର୍ମ ଓ ବୀର୍ୟକୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ୍ ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜ; ଶଙ୍ଖ, ଗଦା, ପଦ୍ମ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନୟନ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଥିଲା।

Verse 2

श्यामावदातो झषराजकुण्डल- त्विषोल्ल‍सच्छ्रीवदनाम्बुज: पुमान् । श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्ल‍स- त्किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुर: ॥ २ ॥

ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମଦରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ। ଝଷରାଜ ସଦୃଶ କୁଣ୍ଡଳର ଦୀପ୍ତିରେ ତାଙ୍କ କମଳମୁଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲା; ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଥିଲା। କଳାଇରେ ବଳୟ, ଭୁଜାରେ ଅଙ୍ଗଦ, ମସ୍ତକରେ କିରୀଟ, କଟିରେ କାଞ୍ଚୀ, ବକ୍ଷରେ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଏବଂ ପାଦରେ ମଧୁର ନୂପୁର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।

Verse 3

मधुव्रतव्रातविघुष्टया स्वया विराजित: श्रीवनमालया हरि: । प्रजापतेर्वेश्मतम: स्वरोचिषा विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभ: ॥ ३ ॥

ହରି ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବନମାଳାରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ; ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କ ତୀବ୍ର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଞ୍ଜନରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା। କଣ୍ଠରେ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଧାରଣ କରି ପ୍ରଭୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପଙ୍କ ଗୃହର ଅନ୍ଧକାର ନଶ୍ଟ ହେଲା।

Verse 4

दिश: प्रसेदु: सलिलाशयास्तदा प्रजा: प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विता: । द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजा: सञ्जहृषुर्नगाश्च ॥ ४ ॥

ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା; ନଦୀ-ସମୁଦ୍ରାଦି ଜଳାଶୟମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଋତୁମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ। ସ୍ୱର୍ଗ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଓ ପୃଥିବୀର ସଜୀବମାନେ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲେ; ଦେବ, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପର୍ବତମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 5

श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभु: । सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम् ॥ ५ ॥

ଭାଦ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥିବାବେଳେ, ଅଭିଜିତ୍ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ପରମ ଶୁଭ କ୍ଷଣରେ ପ୍ରଭୁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ଏହାକୁ ମହାମଙ୍ଗଳ ଭାବି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଶନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ଉଦାର ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା କଲେ।

Verse 6

द्वादश्यां सवितातिष्ठन्मध्यन्दिनगतो नृप । विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरे: ॥ ६ ॥

ହେ ରାଜନ, ପ୍ରଭୁ ଯେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ—ଏହା ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଇ ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ‘ବିଜୟା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 7

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानका: । चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत् ॥ ७ ॥

ଶଙ୍ଖ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି ନିନାଦିତ ହେଲା; ମୃଦଙ୍ଗ, ପଣବ ଓ ଆନକ ଏକସାଥିରେ ବାଜିଲା। ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟ ଓ ତୂର୍ୟମାନଙ୍କ ଘୋଷ ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁମୁଳ ହେଲା।

Verse 8

प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन्गन्धर्वप्रवरा जगु: । तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनव: पितरोऽग्नय: ॥ ८ ॥

ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାନ କଲେ। ମୁନି, ଦେବ, ମନୁ, ପିତୃ ଓ ଅଗ୍ନିଦେବମାନେ—ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ସ୍ତୁତି-ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

Verse 9

सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥

ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, କିମ୍ପୁରୁଷ, କିନ୍ନର, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗ ଓ ଦେବାନୁଚରମାନେ—ସମସ୍ତେ ଅଦିତିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ। ଭଗବାନଙ୍କୁ ଗାଇ, ଅତି ପ୍ରଶଂସା କରି, ନୃତ୍ୟ କରି ସେ ଗୃହକୁ ଫୁଲରେ ଢାକିଦେଲେ।

Verse 10

सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥

ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, କିମ୍ପୁରୁଷ, କିନ୍ନର, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗ ଓ ଦେବାନୁଚରମାନେ—ସମସ୍ତେ ଅଦିତିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ। ଭଗବାନଙ୍କୁ ଗାଇ, ଅତି ପ୍ରଶଂସା କରି, ନୃତ୍ୟ କରି ସେ ଗୃହକୁ ଫୁଲରେ ଢାକିଦେଲେ।

Verse 11

द‍ृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता । गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मित: ॥ ११ ॥

ଅଦିତି ନିଜ ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରକଟିତ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ନିଜ ଯୋଗମାୟାଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ବିସ୍ମୟରେ ଭରି ପରମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ। ସେଇ ଶିଶୁକୁ ଦେଖି ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ “ଜୟ! ଜୟ!” ବୋଲି ହର୍ଷ-ବିସ୍ମୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 12

यत् तद् वपुर्भाति विभूषणायुधै- रव्यक्तचिद्वय‍क्तमधारयद्धरि: । बभूव तेनैव स वामनो वटु: सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नट: ॥ १२ ॥

ପ୍ରଭୁ ନିଜ ମୂଳ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ—ଆଭୂଷଣ ଓ ହସ୍ତରେ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ନିତ୍ୟ ରୂପ ଭୌତ ଜଗତରେ ସାଧାରଣତଃ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହରି ତାହାକୁ ଧାରଣ କଲେ। ପରେ ପିତା-ମାତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ ବାମନ ବଟୁ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଛୋଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ନେଲେ—ନଟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗତି ପରି।

Verse 13

तं वटुं वामनं द‍ृष्ट्वा मोदमाना महर्षय: । कर्माणि कारयामासु: पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३ ॥

ବଟୁ-ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବାମନ ରୂପକୁ ଦେଖି ମହର୍ଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଜନ୍ମକର୍ମ ଆଦି ସମସ୍ତ ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଇଲେ।

Verse 14

तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् । बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥

ତାଙ୍କ ଉପନୟନ ସମୟରେ ସବିତାଦେବ ସ୍ୱୟଂ ସାବିତ୍ରୀ-ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ବୃହସ୍ପତି ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଦେଲେ, କଶ୍ୟପ ମୁନି ମେଖଳା ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 15

ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पति: । कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगत: पते: ॥ १५ ॥

ଭୂମିଦେବୀ ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣାଜିନ ଦେଲେ, ଏବଂ ବନସ୍ପତିର ଅଧିପତି ସୋମଦେବ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦେଲେ। ମାତା ଅଦିତି କୌପୀନ ଆବରଣ ଦେଲେ, ଦ୍ୟୌଦେବ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ଛତ୍ର ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 16

कमण्डलुं वेदगर्भ: कुशान्सप्तर्षयो ददु: । अक्षमालां महाराज सरस्वत्यव्ययात्मन: ॥ १६ ॥

ହେ ମହାରାଜ! ବେଦଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମା ଅବ୍ୟୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କମଣ୍ଡଲୁ ଦେଲେ, ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ କୁଶ ଘାସ ଦେଲେ, ଏବଂ ମାତା ସରସ୍ୱତୀ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷର ଅକ୍ଷମାଳା ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 17

तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् । भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती ॥ १७ ॥

ଏପରି ଉପନୀତ ହେବା ପରେ ଯକ୍ଷରାଜ କୁବେର ତାଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ଦେଲେ। ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବତୀ ଉମା—ଅମ୍ବିକା ସତୀ—ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଭିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 18

स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटु: । ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिष: ॥ १८ ॥

ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ସେଇ ବଟୁ—ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ନିଜ ବ୍ରହ୍ମବର୍ଚ୍ଚସରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଭରିଥିବା ସେଇ ସଭାକୁ ସେ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।

Verse 19

समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् । परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भ‍िरजुहोद् द्विज: ॥ १९ ॥

ଶ୍ରୀ ବାମନଦେବ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ଯଜ୍ଞଭୂମିକୁ ସଜାଇ, ପସାରି ପୂଜା କରି ସମିଧାଦ୍ୱାରା ହୋମ କଲେ।

Verse 20

श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्तत: । जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन्पदे पदे ॥ २० ॥

ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ବଳି ମହାରାଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ସର୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ସେଠାକୁ ଗଲେ; ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ତାଙ୍କ ଭାରରେ ପୃଥିବୀ ନମିଗଲା।

Verse 21

तं नर्मदायास्तट उत्तरे बले- र्य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके । प्रवर्तयन्तो भृगव: क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम् ॥ २१ ॥

ନର୍ମଦା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ‘ଭୃଗୁକଚ୍ଛ’ ନାମକ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରତୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଥିବା ଭୃଗୁବଂଶୀ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ବାମନଦେବଙ୍କୁ ନିକଟେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖିଲେ।

Verse 22

ते ऋत्विजो यजमान: सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप । सूर्य: किलायात्युत वा विभावसु: सनत्कुमारोऽथ दिद‍ृक्षया क्रतो: ॥ २२ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ବାମନଦେବଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମୟ ତେଜରେ ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ଯଜମାନ ବଳି ଓ ସଭାସଦମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଜ୍ୟୋତି ହରାଇଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ପଚାରିଲେ—ଏ କି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ? କି ଅଗ୍ନିଦେବ? ନା ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବାକୁ ସନତ୍କୁମାର ଆସିଛନ୍ତି?

Verse 23

इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान्स वामन: । छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम् ॥ २३ ॥

ଭୃଗୁବଂଶୀ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ତର୍କ-ବିତର୍କ କରୁଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ ବାମନଦେବ ଛତ୍ର, ଦଣ୍ଡ ଓ ଜଳଭରା କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞବାଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 24

मौञ्‍ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्‌क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥

ମୌଞ୍ଜୀ ମେଖଳା, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ହରିଣଚର୍ମ ଉତ୍ତରୀୟ ଓ ଜଟା ଧାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବାଳକ ରୂପରେ ଭଗବାନ ବାମନଦେବ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଋତ୍ୱିଜ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ମ୍ଲାନ ହେଲା; ସେମାନେ ଉଠି ପ୍ରଣାମ କରି ଯଥାବିଧି ସ୍ୱାଗତ କଲେ।

Verse 25

मौञ्‍ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्‌क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥

ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଦେଖି ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସେମାନେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରି ଯଥାବିଧି ସ୍ୱାଗତ କଲେ।

Verse 26

यजमान: प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् । रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६ ॥

ଦର୍ଶନୀୟ ଓ ମନୋରମ, ସମସ୍ତ ଅବୟବରେ ଅନୁରୂପ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଥିବା ଭଗବାନ ବାମନଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ଯଜମାନ ବଳି ମହାରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମୁଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷରେ ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 27

स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलि: । अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम् ॥ २७ ॥

ମୁକ୍ତଜନଙ୍କୁ ସଦା ମନୋରମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସ୍ୱାଗତ କରି ବଳି ମହାରାଜ ତାଙ୍କ କମଳଚରଣ ଧୋଇ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 28

तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मूर्ध्‍न्यदधात् सुमङ्गलम् । यद् देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलि- र्दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या ॥ २८ ॥

ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନର ସେଇ ଜଳ ଲୋକଙ୍କ କଲ୍ମଷ ନାଶକ ଓ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ବଳି ମହାରାଜ ତାହାକୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କଲେ; କାରଣ ଦେବଦେବ ଗିରୀଶ, ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି ଶିବ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ ନିସ୍ସୃତ ଗଙ୍ଗାଜଳକୁ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଶିରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 29

श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन्किं करवाम ते । ब्रह्मर्षीणां तप: साक्षान्मन्ये त्वार्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥

ବଳି ମହାରାଜ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ । ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବୁ? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ତପସ୍ୟା ବୋଲି ମନେ କରେ ।

Verse 30

अद्य न: पितरस्तृप्ता अद्य न: पावितं कुलम् । अद्य स्विष्ट: क्रतुरयं यद् भवानागतो गृहान् ॥ ३० ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ଆପଣ ଆମ ଗୃହକୁ ଆଗମନ କରିଥିବାରୁ ମୋର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, ଆମର କୁଳ ପବିତ୍ର ହେଲା ଏବଂ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା ।

Verse 31

अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनै: । हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभि: पदैस्तव ॥ ३१ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ର, ଆଜି ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଛି । ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇଥିବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କ୍ଷୁଦ୍ର ପାଦସ୍ପର୍ଶରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି ।

Verse 32

यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये । गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् । ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରୁଛ ତାହା ମାଗିନିଅ । ଗାଈ, ସୁନା, ସୁସଜ୍ଜିତ ଘର, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟପେୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟା, ସମୃଦ୍ଧ ଗ୍ରାମ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ କିମ୍ବା ରଥ - ଯାହା ତୁମର ଇଚ୍ଛା ତାହା ଗ୍ରହଣ କର ।

Frequently Asked Questions

The text anchors the avatāra in sacred time to show that divine descent is not random but dharma-structured: tithi (dvadāśī), nakṣatra (Śravaṇa), and muhūrta (Abhijit) collectively signify auspicious alignment. The calendrical precision also reinforces Īśānukathā by portraying the cosmos itself—planets, seasons, and beings—responding harmoniously to the Lord’s manifestation.

Vāmana’s saṁskāras are līlā: the Lord, though aja (unborn) and pūrṇa (complete), adopts the social-religious form of a brāhmaṇa student to teach by example. By honoring dharma’s institutions (upanayana, yajña etiquette, brahmacarya symbols), He demonstrates that spiritual authority is compatible with humility and that dharma’s outer forms should culminate in devotion and surrender to the Supreme.

The celebration is pan-cosmic: devas, sages (ṛṣis), Manus, Pitās, fire-gods, Gandharvas, Apsarās, Siddhas, Vidyādharas, Kinnaras, Yakṣas, and others. Their collective worship signals that the avatāra serves universal welfare, not a sectarian interest—an expression of Poṣaṇa and the restoration of dharmic balance.

It highlights bhakti embedded in royal dharma: Bali recognizes the sanctity of Viṣṇu’s pāda-tīrtha, recalling that even Śiva bears Gaṅgā from Viṣṇu’s toe. The act foreshadows Bali’s deeper offering—moving from ceremonial hospitality to existential surrender—central to the theological arc of the Vāmana–Bali narrative.