Adhyaya 16

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏଭଳି ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ ହରଣ କଲେ, ତେବେ ଦେବମାତା ଅଦିତି ଅନାଥା ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକ କଲେ।

Verse 2

एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥ २ ॥

ବହୁ ଦିନ ପରେ ସମାଧିରୁ ବିରତ ହୋଇ ଭଗବାନ କଶ୍ୟପ ମୁନି ଏକଦା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ; ଆଶ୍ରମଟି ନ ଉତ୍ସବମୟ, ନ ଆନନ୍ଦମୟ ବୋଲି ଦେଖିଲେ।

Verse 3

स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रह: । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥ ३ ॥

ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ ମୁନିଙ୍କୁ ଯଥାନ୍ୟାୟ ସମ୍ମାନ ଦିଆଗଲା; ସେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ଦୀନମୁଖୀ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 4

अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥

ହେ ଭଦ୍ରେ, ମୃତ୍ୟୁର ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଧର୍ମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବେ କିଛି ଅମଙ୍ଗଳ ଘଟିଲା କି?

Verse 5

अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५ ॥

ହେ ଗୃହମେଧିନୀ ପ୍ରିୟେ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଯଥାବିଧି ପାଳିତ ହେଲେ ଅଯୋଗୀଙ୍କ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଯୋଗୀଙ୍କ ସମାନ ହୁଏ; ଏଥିରେ କିଛି ଅସଙ୍ଗତି ହୋଇଛି କି?

Verse 6

अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याता: प्रत्युत्थानेन वा क्‍वचित् ॥ ६ ॥

କୁଟୁମ୍ବ ପ୍ରତି ଅତି ଆସକ୍ତିରୁ କି ତୁମେ ଅନାମନ୍ତ୍ରିତ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସ୍ୱାଗତ କରିନଥିଲ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଅପୂଜିତ ହୋଇ ଫେରିଗଲେ? କିମ୍ବା କେବେ ଉଠି ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ କରିନଥିଲ?

Verse 7

गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिता: सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमा: ॥ ७ ॥

ଯେଉଁ ଘରରୁ ଅତିଥିମାନେ ଅଳ୍ପ ଜଳ ମଧ୍ୟ ନ ପାଇ ଫେରିଯାଆନ୍ତି, ସେ ଘର ନିଶ୍ଚୟ ଖେତରେ ଥିବା ଶୃଗାଳମାନଙ୍କ ଗୁହା-ଗର୍ତ୍ତ ପରି।

Verse 8

अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥

ହେ ପତିବ୍ରତା ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ଚିନ୍ତାରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ସମୟରେ ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତ ଆହୁତି ଦେଇପାରିଲ ନାହିଁ କି?

Verse 9

यत्पूजया कामदुघान्याति लोकान्गृहान्वित: । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णो: सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९ ॥

ଅଗ୍ନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜାରେ ଗୃହସ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇ ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ ବାସ କରେ; କାରଣ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବଦେବାତ୍ମା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଖ ଅଟନ୍ତି।

Verse 10

अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥ १० ॥

ହେ ମନସ୍ୱିନୀ, ତୁମ ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତେ କୁଶଳ ତ? ତୁମ ମ୍ଲାନ ମୁଖଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ମୁଁ ବୁଝୁଛି ତୁମ ମନ ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ; କାହିଁକି ଏମିତି?

Verse 11

श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन्धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ॥ ११ ॥

ଶ୍ରୀ ଅଦିତି କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱାମୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋ, ଧର୍ମ ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣ—ସବୁ ମଙ୍ଗଳମୟ। ହେ ଗୃହମେଧିନ୍, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗର ପରମ କ୍ଷେତ୍ର ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ; ତେଣୁ ଏହି ଗୃହ ସୌଭାଗ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 12

अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सव: । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀ, ଅଗ୍ନି, ଅତିଥି, ଭୃତ୍ୟ, ଭିକ୍ଷୁକ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେବା କରୁଛି। ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାରୁ ଧର୍ମର କୌଣସି ଅଂଶ ଅବହେଳିତ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 13

को नु मे भगवन्कामो न सम्पद्येत मानस: । यस्या भवान्प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान्प्रभाषते ॥ १३ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ମନର କେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ? ଆପଣ ପ୍ରଜାପତି ଓ ନିଜେ ମୋତେ ଧର୍ମର ନୀତି ଶିଖାଉଛନ୍ତି।

Verse 14

तवैव मारीच मन:शरीरजा: प्रजा इमा: सत्त्वरजस्तमोजुष: । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वर: ॥ १४ ॥

ହେ ମରୀଚି-ପୁତ୍ର! ତୁମ ମନ ଓ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; ଦେବ ଓ ଅସୁର ପ୍ରତି ତୁମେ ସମଦୃଷ୍ଟି। ତଥାପି ସର୍ବସମ ପରମେଶ୍ୱର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବିଶେଷ କୃପା କରନ୍ତି।

Verse 15

तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान्सपत्नै: पाहि न: प्रभो ॥ १५ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ଈଶ୍ୱର, ହେ ସୁବ୍ରତ! ତୁମ ଦାସୀର ଶ୍ରେୟ ଚିନ୍ତା କର। ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଆମ ଶ୍ରୀ ଓ ସ୍ଥାନ ହରିନେଇଛନ୍ତି; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 16

परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यश: स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥ १६ ॥

ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମୋତେ ନିର୍ବାସିତ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ବିପଦ-ସାଗରରେ ଡୁବୁଛି। ମୋର ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ଯଶ ଓ ସ୍ଥାନ ସବୁ ହରାଇଗଲା।

Verse 17

यथा तानि पुन: साधो प्रपद्येरन् ममात्मजा: । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥

ହେ ସାଧୁ, ମଙ୍ଗଳଦାନକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମ ପରିସ୍ଥିତି ଚିନ୍ତା କରି ଏମିତି କଲ୍ୟାଣ କର, ଯେପରି ମୋ ପୁଅମାନେ ହରାଇଥିବା ସବୁ ପୁନଃ ପାଇପାରନ୍ତୁ।

Verse 18

श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णो: स्‍नेहबद्धमिदं जगत् ॥ १८ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଅଦିତି ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରେ କଶ୍ୟପ ମୁନି ମାନୋ ହସି କହିଲେ, “ଆହା! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାବଳ କେତେ ପ୍ରବଳ; ସନ୍ତାନ-ସ୍ନେହରେ ଏହି ଜଗତ ବନ୍ଧା!”

Verse 19

क्‍व देहो भौतिकोऽनात्मा क्‍व चात्मा प्रकृते: पर: । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९ ॥

ଏହି ଭୌତିକ ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତମୟ, ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ତ ପ୍ରକୃତିର ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିତ୍ୟ। ଦେହାଭିମାନରୁ ହିଁ କେହି ପତି, ପୁତ୍ର ଆଦି ଭାବେ ଗଣ୍ୟ; ଏ ସମ୍ବନ୍ଧ ମାୟାମାତ୍ର—ମୋହ ହିଁ କାରଣ।

Verse 20

उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २० ॥

ହେ ଅଦିତି, ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଉପାସନା କର; ସେ ସର୍ବାଧିପତି, ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟଗୁହାରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମାତ୍ର ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ଦେଇପାରନ୍ତି।

Verse 21

स विधास्यति ते कामान्हरिर्दीनानुकम्पन: । अमोघा भगवद्भ‍क्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥ २१ ॥

ଦୀନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ ହରି ତୁମ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିବେ, କାରଣ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ଅମୋଘ। ଭକ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନିଷ୍ଫଳ—ଏହା ମୋର ମତ।

Verse 22

श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२ ॥

ଶ୍ରୀମତୀ ଅଦିତି କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ କେଉଁ ବିଧିରେ ଜଗତ୍ପତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବି? ଯେପରି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୋ ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପକୁ ପୂରଣ କରି ମୋ ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ କରନ୍ତି—ସେ ନିୟମ କହନ୍ତୁ।

Verse 23

आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देव: सीदन्त्या: सह पुत्रकै: ॥ २३ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ମୋତେ ସେହି ବିଧି ଓ ଉପାସନାକ୍ରମ ଶିଖାନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେବ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ। ମୁଁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଘୋର ସଙ୍କଟରେ ଅଛି; ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜି ସେ ଆମକୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।

Verse 24

श्रीकश्यप उवाच एतन्मे भगवान्पृष्ट: प्रजाकामस्य पद्मज: । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥ २४ ॥

ଶ୍ରୀ କଶ୍ୟପ ମୁନି କହିଲେ—ସନ୍ତାନକାମନାରେ ମୁଁ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି। ସେ ଯେ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେଇ କେଶବତୋଷଣ ବ୍ରତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 25

फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वित: ॥ २५ ॥

ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାରୋ ଦିନ ପୟୋବ୍ରତ ପାଳନ କରିବ। ପରମ ଭକ୍ତି ସହ କମଳନୟନ ଅରବିନ୍ଦାକ୍ଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 26

सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्‍नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २६ ॥

ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ, ଯଦି ବରାହ ଖୋଦିଥିବା ମାଟି ମିଳେ, ତେବେ ସେହି ମାଟି ଦେହରେ ଲେପି ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବ। ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।

Verse 27

त्वं देव्यादिवराहेण रसाया: स्थानमिच्छता । उद्‌धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥ २७ ॥

ହେ ଦେବୀ ପୃଥିବୀ! ରସାତଳରେ ନିବାସସ୍ଥାନ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ତୁମକୁ ଆଦିବରାହ ରୂପୀ ଭଗବାନ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ମୋ ପାପଫଳ ନାଶ କର।

Verse 28

निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहित: । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥ २८ ॥

ତାପରେ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମନିୟମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ—ବିଗ୍ରହରେ, ବେଦୀ/ସ୍ଥଣ୍ଡିଲରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ଜଳରେ, ଅଗ୍ନିରେ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 29

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९ ॥

ହେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ, ମହାପୁରୁଷ! ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରେ ସମସ୍ତେ ଅବସ୍ଥିତ, ସର୍ବସାକ୍ଷୀ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ସାଦର ପ୍ରଣାମ।

Verse 30

नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ ३० ॥

ହେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ, ପ୍ରଧାନ-ପୁରୁଷ! ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାତା ଏବଂ ଗୁଣସଂଖ୍ୟାନର ହେତୁ ଥିବା ସାଂଖ୍ୟ-ଯୋଗର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।

Verse 31

नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:श‍ृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥ ३१ ॥

ଦୁଇ ଶିର, ତିନି ପଦ, ଚାରି ଶୃଙ୍ଗ ଓ ତନ୍ତୁ-ସ୍ୱରୂପ, ସପ୍ତ ହସ୍ତ ଥିବା ଯଜ୍ଞ-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯାହାଙ୍କ ଆତ୍ମା ତ୍ରୟୀ-ବିଦ୍ୟା, ତାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।

Verse 32

नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥ ३२ ॥

ହେ ରୁଦ୍ର, ହେ ଶିବ! ଶକ୍ତିଧର, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିପତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପତି, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।

Verse 33

नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३ ॥

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ-ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରାଣ-ସ୍ୱରୂପ, ଜଗଦାତ୍ମା! ଯୋଗ-ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଶରୀର ଥିବା ଏବଂ ଯୋଗର ହେତୁ ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।

Verse 34

नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नम: । नारायणाय ऋषये नराय हरये नम: ॥ ३४ ॥

ହେ ଆଦିଦେବ, ହୃଦୟସାକ୍ଷୀ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନର-ନାରାୟଣ ଋଷିରୂପେ ମାନବଦେହଧାରୀ ହରି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 35

नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५ ॥

ମରକତ ରତ୍ନ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ ଦେହଧାରୀ, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ କେଶବ, ପୀତବାସଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 36

त्वं सर्ववरद: पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥

ହେ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରଭୁ, ବରଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଧୀରମାନେ ନିଜ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ କମଳପାଦର ରେଣୁକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 37

अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥

ଯାହାଙ୍କ କମଳପାଦକୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସେବା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ପାଦର ସୁଗନ୍ଧକୁ ମନୋ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି—ସେଇ ଭଗବାନ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 38

एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभि: ॥ ३८ ॥

କଶ୍ୟପ ମୁନି କହିଲେ: ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଜପ କରି ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତି ସହ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ ଆଦି ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି କେଶବ—କୃଷ୍ଣ—ପରମଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 39

अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यै: पयसा स्‍नपयेद् विभुम् । वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्तत: । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्‌द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३९ ॥

ଆରମ୍ଭରେ ଭକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରୁ। ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ବସ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଓ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧାଉ। ପାଦ୍ୟ ଜଳ ଦେଇ ପୁନଃ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦିରେ ପୂଜା କରୁ।

Verse 40

श‍ृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पि: सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ४० ॥

ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ଦୁଧରେ ସିଝାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ଶାଳିଅନ୍ନକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରୁ। ଘିଅ ଓ ଗୁଡ଼ ସହିତ ଦେଇ, ସେଇ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି କରି ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅ।

Verse 41

निवेदितं तद्भ‍क्ताय दद्याद्भ‍ुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१ ॥

ନିବେଦିତ ପ୍ରସାଦକୁ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦିଅ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦେଇ ଶେଷଟି ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କର। ପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆଚମନ ଅର୍ପଣ କରି ପୁନଃ ପୂଜା କର ଏବଂ ତାମ୍ବୂଳ (ପାନ) ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କର।

Verse 42

जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभि: प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा ॥ ४२ ॥

ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ୧୦୮ ଥର ଜପ କରି ସ୍ତୁତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର। ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ଶେଷରେ ଆନନ୍ଦରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କର।

Verse 43

कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् तत: । द्वय‍वरान्भोजयेद् विप्रान्पायसेन यथोचितम् ॥ ४३ ॥

ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ପୁଷ୍ପ ଓ ଜଳ ଆଦିର ଶେଷକୁ ଶିରରେ ଧାରଣ କରି, ପରେ ଦେବଙ୍କ ଉଦ୍ୱାସନ (ସମାପନ) କର। ତାପରେ ଯଥୋଚିତ ପାୟସ (ଖୀର) ଦେଇ କମ୍ ସେ କମ୍ ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରା।

Verse 44

भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्‍नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्‍नापयित्वार्चेद् यावद्‌व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥

ଭୋଜନ କରାଇଥିବା ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ମିତ୍ର ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ସହ ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ସେ ରାତିରେ କଠୋର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବ; ପରଦିନ ପ୍ରଭାତେ ପୁଣି ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ବ୍ରତସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା କରିବ।

Verse 45

भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्‍नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्‍नापयित्वार्चेद् यावद्‌व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥

ଭୋଜନ କରାଇଥିବା ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ମିତ୍ର ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ସହ ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ସେ ରାତିରେ କଠୋର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବ; ପରଦିନ ପ୍ରଭାତେ ପୁଣି ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ବ୍ରତସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା କରିବ।

Verse 46

पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद् विष्णवर्चनाद‍ृत: । पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६ ॥

କେବଳ ଦୁଧକୁ ଆହାର କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତି ସହ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରାଧନା କରି ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବ। ପୂର୍ବବତ୍ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଇବ।

Verse 47

एवं त्वहरह: कुर्याद्‌द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥ ४७ ॥

ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପୟୋବ୍ରତ ପାଳନ କରିବ—ପ୍ରତିଦିନ ହରିଙ୍କ ଆରାଧନା, ହୋମ, ପୂଜା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ଭୋଜନ କରାଇବ।

Verse 48

प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमध:स्वप्नं स्‍नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥

ପ୍ରତିପଦ ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବ, ଭୂମିରେ ଶୟନ କରିବ ଏବଂ ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି ଏହି ବ୍ରତ ନିର୍ବାହ କରିବ।

Verse 49

वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा । अहिंस्र: सर्वभूतानां वासुदेवपरायण: ॥ ४९ ॥

ଏହି ସମୟରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭୌତିକ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ଆଲୋଚନା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ, ଅହିଂସକ ହୋଇ ବାସୁଦେବ-ପରାୟଣ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 50

त्रयोदश्यामथो विष्णो: स्‍नपनं पञ्चकैर्विभो: । कारयेच्छास्त्रद‍ृष्टेन विधिना विधिकोविदै: ॥ ५० ॥

ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଦ୍ରବ୍ୟ (କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ, ଶର୍କରା, ମଧୁ) ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 51

पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥

ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ ନ କରିବା କଞ୍ଜୁସି ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିପିବିଷ୍ଟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଘୃତ ଓ କ୍ଷୀରରେ ଧାନ୍ୟ ସିଝାଇ ଚରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଜପ ସହିତ ଯଜନ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରସଯୁକ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାରେ ପରମପୁରୁଷ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 52

पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥

ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ ନ କରିବା କଞ୍ଜୁସି ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିପିବିଷ୍ଟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଘୃତ ଓ କ୍ଷୀରରେ ଧାନ୍ୟ ସିଝାଇ ଚରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଜପ ସହିତ ଯଜନ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରସଯୁକ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାରେ ପରମପୁରୁଷ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 53

आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभि: । तोषयेद‍ृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरे: ॥ ५३ ॥

ବେଦଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସହାୟକ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଓ ଗାଈ ଦାନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ହରିଙ୍କ ଆରାଧନା—ବିଷ୍ଣୁ-ଆରାଧନା—ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 54

भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागता: ॥ ५४ ॥

ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ ଶୁଭେ! ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନରେ ଗୁଣବାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ତୃପ୍ତ କର, ଏବଂ ସେଠାରେ ସମାଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ବଣ୍ଟନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର।

Verse 55

दक्षिणां गुरवे दद्याद‍ृत्विग्भ्यश्च यथार्हत: । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥ ५५ ॥

ଗୁରୁଙ୍କୁ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ—ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ଗାଈ ଓ ଧନ ଆଦି; ଏବଂ ପ୍ରସାଦ ବଣ୍ଟନରେ ସମୁପାଗତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ଚାଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 56

भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान्भुञ्जीत सह बन्धुभि: ॥ ५६ ॥

ଦୀନ, ଅନ୍ଧ, କୃପଣ ଆଦି ସମସ୍ତେ ଭୋଜନ କରିସାରିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ-ପ୍ରସାଦରେ ତୃପ୍ତ କରିବାରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 57

नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभि: स्वस्तिवाचकै: । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥

ପ୍ରତିପଦାରୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ, ସ୍ତୁତି, ସ୍ୱସ୍ତିବାଚକ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମଦ୍-ଭାଗବତ କଥାପାଠ ସହ ଏହି କ୍ରିୟା ଚାଲୁ ରଖି, ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦିନେଦିନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥

ଏହା ‘ପୟୋବ୍ରତ’ ନାମକ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆରାଧନାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୋ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ସବିସ୍ତାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେଲି।

Verse 59

त्वं चानेन महाभागे सम्यक्‌चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥ ५९ ॥

ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଶୁଦ୍ଧଭାବେ ମନକୁ ନିୟମିତ କରି ଏହି ପୟୋ-ବ୍ରତକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣ କର; ଅବ୍ୟୟ କେଶବଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 60

अयं वै सर्वयज्ञाख्य: सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तप:सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥

ଏହି ପୟୋ-ବ୍ରତ ‘ସର୍ବଯଜ୍ଞ’ ଓ ‘ସର୍ବବ୍ରତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏହା ତପସ୍ୟାର ସାର, ଦାନର ପଥ, ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରିବାର ଉପାୟ।

Verse 61

त एव नियमा: साक्षात्त एव च यमोत्तमा: । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षज: ॥ ६१ ॥

ଏହିଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ, ଏହିଏ ଉତ୍ତମ ଯମ। ଏହାଦ୍ୱାରା ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଯଜ୍ଞ ସାର୍ଥକ ହୁଏ, କାରଣ ଏଥିରେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନ୍ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 62

तस्मादेतद्‌व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସାବଧାନରେ ଏହି ବ୍ରତ ଆଚର; ନିୟମକୁ କଠୋରଭାବେ ପାଳନ କର। ଭଗବାନ୍ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ତୋତେ ବର ଦେବେ।