Mantra 16

Sukta 9

Sanskrit (Devanagari)

षड् जाता भूता प्रथमजर्तस्य षडु सामानि षडहं वहन्ति । षड्योगं सीरमनु सामसाम षडाहुर्द्यावापृथिवीः षडुर्वीः

IAST Transliteration

ṣáḍ jātā́ bhūtā́ prathamajártásya ṣáḍ u sāmā́ni ṣaḍaháṃ vahanti | ṣáḍyogáṃ sī́ram ánu sā́masāma ṣáḍ ā́hur dyā́vāpr̥thivī́ḥ ṣáḍ urvī́ḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Six beings were born of the First that moveth; six Sāman-chants bear on the six-day course. Sixfold the yoking of the plough, with chant on chant: six, they say, are Heaven and Earth—six the broad expanses.

Translation

ପ୍ରଥମ ଗତିଶୀଳ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଛଅ ଜୀବ-ଭୂତ ଜନ୍ମିଲେ; ଛଅ ସାମ-ଗାନ ଛଅ ଦିନର ପଥକୁ ବହନ କରେ। ସୀର (ହଳ)ର ଯୋଗ ଛଅ ପ୍ରକାର—ଗାନ ଉପରେ ଗାନ ସହ; ଛଅ, ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ (ଆକାଶ-ପୃଥିବୀ) — ଏବଂ ଛଅ ବିଶାଳ ବିସ୍ତାର।

Word by Word

• षट्: six
• षट्: विशेषण (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धि)
• Type: Adjective (numeral)
• Root: षष् (संख्या-प्रातिपदिक)

• जाताः: born
• जाताः: Kartā (वहन्ति इत्यस्य)
• Type: Adjective/Participle
• Root: जात (√जन्)

• भूताः: become; existent
• भूताः: Kartā (जाताः इत्यस्य सह-विशेषणम्)
• Type: Adjective/Participle
• Root: भूत (√भू)

• प्रथमजर्तस्य: of the first-born/prime begetter (epithet)
• प्रथमजर्तस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun (compound epithet)
• Root: प्रथम-जर्त (समास-प्रातिपदिक)

• षट्: six
• षट्: विशेषण (सामानि)
• Type: Adjective (numeral)
• Root: षष् (संख्या-प्रातिपदिक)

• सामानि: Sāman-chants
• सामानि: Karma (वहन्ति इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: सामन् (प्रातिपदिक)

• षट्: six
• षट्: विशेषण (अहम्/अहः-सम्बन्धि)
• Type: Adjective (numeral)
• Root: षष् (संख्या-प्रातिपदिक)

• अहम्: I
• अहम्: Kartā (वहन्ति इत्यस्य—पाठभेद/वेदिक-प्रयोगः)
• Type: Pronoun
• Root: अहम् (सर्वनाम)

• वहन्ति: carry; bear
• वहन्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वह्

• षट्: six
• षट्: विशेषण (योगम्)
• Type: Adjective (numeral)
• Root: षष् (संख्या-प्रातिपदिक)

• योगम्: yoking; joining; harnessing
• योगम्: Karma (अनु इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)

• सीरम्: plough
• सीरम्: Karma (अनु इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: सीर (प्रातिपदिक)

• अनु: along; following
• अनु: उपपद-सम्बन्ध (अनुगमन/अनुक्रम)
• Type: Indeclinable
• Root: अनु (उपसर्ग/अव्यय)

• सामसाम: of (each) Sāman, successively
• सामसाम: सम्बन्ध (Genitive: ‘of Sāman after Sāman’)
• Type: Noun (reduplicated compound)
• Root: सामन्-सामन् (द्विरुक्त/समास-प्रातिपदिक)

• षट्: six
• षट्: विशेषण (ऊर्वीः)
• Type: Adjective (numeral)
• Root: षष् (संख्या-प्रातिपदिक)

• आहुः: they have said; they call
• आहुः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अह् (ब्रू-अर्थे) / √वच् (अर्थसाम्येन)

• द्यावापृथिवीः: heaven-and-earth
• द्यावापृथिवीः: Karma (आहुः इत्यस्य)
• Type: Noun (dual compound)
• Root: द्यावापृथिवी (द्वन्द्व-प्रातिपदिक: द्यौः+पृथिवी)

• षट्: six
• षट्: विशेषण (ऊर्वीः)
• Type: Adjective (numeral)
• Root: षष् (संख्या-प्रातिपदिक)

• ऊर्वीः: broad ones; wide expanses
• ऊर्वीः: Karma (आहुः इत्यस्य; द्यावापृथिवीः इत्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन)
• Type: Noun/Adjective
• Root: ऊर्वी (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (hymn-level attribution required).

Devata: Prime principle (prathamajarta) and ordered cosmic supports (Dyāvā-Pṛthivī).

Chandas: Irregular enumerative (requires scan).

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From primordial stirring to confident harnessing and broad stability.","listener_experience":"Energizing steadiness; sense of capable labor under cosmic support.","intensity":5}