Mantra 14

Sukta 9

Sanskrit (Devanagari)

अग्नीषोमावदधुर्या तुरीयासीद् यज्ञस्य पक्षावृषयः कल्पयन्तः । गायत्रीं त्रिष्टुभं जगतीमनुष्टुभं बृहदर्कीं यजमानाय स्वऽराभरन्तीम्

IAST Transliteration

agnīṣómāv adadhur yā turī́yāsīd yajñásya pakṣā́v ṛ́ṣayaḥ kálpayantaḥ | gāyatrī́m triṣṭúbham jágatīm anuṣṭúbham bṛhadarkī́m yajámānāya svàr ā́bharantīm

English Translation (Griffith/Whitney)

Agni and Soma set her, who was the Fourth, while seers, disposing, made the Sacrifice’s two wings: Gāyatrī, Triṣṭubh, Jagatī, Anuṣṭubh—great hymn that bringeth heavenly light unto the sacrificer.

Translation

ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ତାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ—ସେ ଚତୁର୍ଥୀ ଥିଲା; ଏବଂ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଯଜ୍ଞର ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଗଢ଼ିଲେ: ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍—ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍/ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଆଣୁଥିବା ମହା ଅର୍କୀ (ସ୍ତୁତି)।

Word by Word

• अग्नीषोमौ: Agni and Soma
• अग्नीषोमौ: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अग्नि- + सोम- (समाहार/द्वन्द्व-प्रातिपदिक)

• दधुः: they placed/established
• दधुः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: धा (धातु)

• या: which
• या: कर्म (दधुः) / सम्बन्धः
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• तुरीया: the fourth
• तुरीया: विशेषणम् (या) / कर्म
• Type: Adjective
• Root: तुरीय- (प्रातिपदिक)

• आसीत्: was
• आसीत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)

• यज्ञस्य: of the sacrifice
• यज्ञस्य: सम्बन्धः
• Type: Noun
• Root: यज्ञ- (प्रातिपदिक)

• पक्षौ: (two) wings/sides
• पक्षौ: कर्तृ (कल्पयन्तः) / उपमान-आश्रय
• Type: Noun
• Root: पक्ष- (प्रातिपदिक)

• ऋषयः: the seers
• ऋषयः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: ऋषि- (प्रातिपदिक)

• कल्पयन्तः: arranging, fashioning
• कल्पयन्तः: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: कॢप्/कल्प् (धातु) → कल्पय् (णिच्)

• गायत्रीम्: the Gāyatrī (metre)
• गायत्रीम्: कर्म (आभरन्तीम्) / यजमानाय (सम्प्रदान) प्रति
• Type: Noun
• Root: गायत्री- (प्रातिपदिक)

• त्रिष्टुभम्: the Triṣṭubh (metre)
• त्रिष्टुभम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: त्रिष्टुभ्- (प्रातिपदिक)

• जगतीम्: the Jagatī (metre)
• जगतीम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: जगती- (प्रातिपदिक)

• अनुष्टुभम्: the Anuṣṭubh (metre)
• अनुष्टुभम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अनुष्टुभ्- (प्रातिपदिक)

• बृहतीम्: the Bṛhatī (metre)
• बृहतीम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: बृहती- (प्रातिपदिक)

• अर्कीम्: the Arkī (metre/chant)
• अर्कीम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अर्की- (प्रातिपदिक; छन्दो/स्तुति-नाम)

• यजमानाय: for the sacrificer
• यजमानाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: यजमान- (प्रातिपदिक)

• स्वः: to heaven; heavenward
• स्वः: गति/उपपद-सम्बन्धः (आ-√भृ) / लक्ष्य
• Type: Indeclinable
• Root: स्वर्/स्वः (अव्यय/निपात; ‘स्वर्ग/दिवः’)

• आभरन्तीम्: bringing, bestowing (heavenward)
• आभरन्तीम्: क्रिया/कर्म-विशेषणम् (गायत्रीम्…अर्कीम्)
• Type: Verb
• Root: आ-√भृ (धातु) → आभर् (वर्तमान-प्रयोगः)

Attribution

Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (hymn-level attribution required).

Devata: Agni-Soma; Chandas (meters) as deified powers.

Chandas: Triṣṭubh-like (but content is explicitly about multiple meters; formal scan needed).

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From cosmic crafting (setting the Fourth) → orderly construction (wings/meters) → arrival of radiance (svàr).","listener_experience":"Wonder at sacred engineering; calm uplift and confidence in structured practice.","intensity":6}