Mantra 1

Sukta 76

Sanskrit (Devanagari)

वने न वा यो न्यधायि चाक्रं छुचिर्वां स्तोमो भुरणावजीगः । यस्येदिन्द्रः पुरुदिनेषु होता नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान्

IAST Transliteration

váné na vā́ yó nyàdhāyi cakráṃ śúcir vāṃ stómō bhuraṇāvājīgaḥ | yásyed índraḥ purudínēṣu hótā nṛṇā́ṃ náryo nṛ́tamáḥ kṣapā́vān ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Whether in the forest, or elsewhere, he who hath set the wheel in place—pure is the hymn, impetuous in its onset. He whose is Indra, on many a day, as Hotar: for men the manly, the most heroic, abiding through the nights.

Translation

ବନରେ ହେଉ କି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି—ଯିଏ ଚକ୍ରକୁ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରିଛି; ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ବେଗବାନ। ଯାହା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ଦିନ ହୋତୃ ରୂପେ ରହନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୁଷାର୍ଥୀ, ସର୍ବାଧିକ ବୀର, ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଯାଏଁ ଅଡ଼ିଗ ଥିବା।

Word by Word

• वने: in the wood/forest
• वने: अधिकारण
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)

• वा: or
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा (निपात)

• यः: who (he who)
• यः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नि: down; in; into (prefix)
• नि: —
• Type: Indeclinable
• Root: नि (उपसर्ग)

• अधायि: was placed/was set
• अधायि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: धा (धातु) + नि

• चक्रम्: wheel; disc
• चक्रम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)

• शुचिः: bright; pure
• शुचिः: कर्तृ (स्तोमस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक)

• वाम्: for you two / of you two
• वाम्: सम्प्रदान/सम्बन्ध (स्तोमस्य)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• स्तोमः: hymn; praise
• स्तोमः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: स्तोम (प्रातिपदिक)

• भुरणौ: O two Bhuraṇas (dual name/epithet)
• भुरणौ: कर्तृ (युग्म-देवतावाचक/सम्बोधनार्थक-प्रयोगः)
• Type: Noun
• Root: भुरण (प्रातिपदिक)

• अजीगः: has sung / sang forth
• अजीगः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: गै/गी (धातु, ‘to sing’) + आ (उपसर्ग)

• यस्य: whose
• यस्य: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इत्: indeed; just
• इत्: —
• Type: Indeclinable
• Root: इत् (निपात)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• पुरुदिनेषु: on many days
• पुरुदिनेषु: अधिकारण
• Type: Noun
• Root: पुरुदिन (प्रातिपदिक; पुरु + दिन)

• होता: Hotṛ-priest; invoker
• होता: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: होतृ (प्रातिपदिक)

• नृणाम्: of men
• नृणाम्: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)

• नर्यः: manly; belonging to men
• नर्यः: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: नर्य (प्रातिपदिक)

• नृतमः: most manly; best of men
• नृतमः: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: नृतम (प्रातिपदिक; नृ + तमप्)

• क्षपावान्: possessing nights; night-protecting (epithet)
• क्षपावान्: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: क्षपावन्त् (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: RV-derived (Indra-stuti tradition; in AV 20 often attributed per RV Anukramaṇī rather than native Atharvan lists)

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (RV-style)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Quick ignition → steady confidence → calm endurance through night.","listener_experience":"Grounded courage; sense of being accompanied/guarded over time.","intensity":6}