Mantra 4

Sukta 54

Sanskrit (Devanagari)

कालो यज्ञं समैरयद् देवेभ्यो भागमक्षितम्। काले गन्धर्वाप्सरसः काले लोकाः प्रतिष्ठिताः

IAST Transliteration

kāláḥ yajñáṃ sám airayat devébhyo bhāgám ákṣitam | kālé gandharvāpsárasaḥ kālé lokā́ḥ prátiṣṭhitāḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Time set the Sacrifice in ordered motion, an undiminishing portion for the Gods. In Time stand fixed the Gandharvas and Apsarases; in Time the worlds are firmly founded.

Translation

କାଳ ଯଜ୍ଞକୁ ସୁକ୍ରମିତ ଗତିରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲା—ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ଭାଗ ଭାବେ। କାଳରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସ୍ଥିର; କାଳରେ ଲୋକମାନେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Word by Word

• कालः: Time (as a deity)
• कालः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)

• यज्ञम्: sacrifice, ritual
• यज्ञम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)

• सम्: together, completely (prefix)
• सम्: —
• Type: Indeclinable
• Root: सम् (उपसर्ग)

• ऐरयत्: set in motion, impelled
• ऐरयत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: ईर्/इर् (धातु; प्रेरणे/गतौ) + सम्

• देवेभ्यः: to/for the gods
• देवेभ्यः: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• भागम्: share, portion
• भागम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)

• अक्षितम्: undiminished, imperishable
• अक्षितम्: कर्म (विशेषणरूपेण)
• Type: Adjective
• Root: अ-क्षि (√क्षि ‘क्षय’/‘क्षीणता’; नञ्-पूर्वक) (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• काले: in Time
• काले: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)

• गन्धर्वाः: Gandharvas
• गन्धर्वाः: कर्तृ/विषय (अस्ति-लुप्त वाक्ये)
• Type: Noun
• Root: गन्धर्व (प्रातिपदिक)

• अप्सरसः: Apsarases
• अप्सरसः: कर्तृ/विषय (अस्ति-लुप्त वाक्ये)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस् (प्रातिपदिक)

• काले: in Time
• काले: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)

• लोकाः: worlds, realms
• लोकाः: कर्तृ/विषय (अस्ति-लुप्त वाक्ये)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)

• प्रतिष्ठिताः: established, set firm
• प्रतिष्ठिताः: क्रिया (अस्ति-लुप्त; ‘स्थिता/स्थिताः’)
• Type: Adjective/Participle
• Root: प्रति-√स्था (धातु) (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)

Attribution

Rishi: Ātharvaṇa (late speculative attribution)

Devata: Kāla (Time)

Chandas: Anuṣṭubh (likely)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From concern about stability → reassurance through cosmic grounding.","listener_experience":"Centeredness, trust in rhythm, reduced anxiety about outcomes.","intensity":3}