Sutra 6
Devanagari script
कामद्वेषहर्षदैन्यव्यवसायभयद्वन्द्वविपर्यासमिङ्गिताकाराभ्यां हि मन्त्रसंवरणार्थमाचरति प्राज्ञः ॥ कZ_०५.५.०६ ॥
Transliteration
kāmadveṣaharṣadainyavyavasāyabhayadvandvaviparyāsamiṅgitākārābhyāṃ hi mantrasaṃvaraṇārthamācarati prājñaḥ
Translation
କାମ, ଦ୍ୱେଷ, ହର୍ଷ, ଦୈନ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ, ଭୟ, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ବିପର୍ୟାସ ଇଙ୍ଗିତ ଓ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ତେଣୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ମନ୍ତ୍ର (ଗୁପ୍ତ ପରାମର୍ଶ) ଗୋପନ ରଖିବା ପାଇଁ ଆତ୍ମଶିକ୍ଷା ଅନୁସରଣ କରେ।
Word by Word
कामdesire, lust
काम:
TypeNoun
Rootकाम
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
द्वेषhatred, aversion
द्वेष:
TypeNoun
Rootद्वेष
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
हर्षjoy, elation
हर्ष:
TypeNoun
Rootहर्ष
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
दैन्यdejection, misery
दैन्य:
TypeNoun
Rootदैन्य
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
व्यवसायeffort, resolve, undertaking
व्यवसाय:
TypeNoun
Rootव्यवसाय
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
भयfear
भय:
TypeNoun
Rootभय
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
द्वन्द्वpair of opposites, conflict (duality)
द्वन्द्व:
TypeNoun
Rootद्वन्द्व
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
विपर्यासperversion, reversal, distortion
विपर्यास:
TypeNoun
Rootविपर्यास
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
मिङ्गितgesture, sign (indication)
मिङ्गित:
TypeNoun
Rootइङ्गित
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग); पाठभेद/लिप्यन्तर: ‘मिङ्गित’ ≈ ‘इङ्गित’
आकारappearance, form, outward look
आकार:
TypeNoun
Rootआकार
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
आभ्याम्by/through the two (means)
आभ्याम्:
TypePronoun
Root(इदम्/तद्-प्रत्ययान्त सर्वनाम-रूप)
Formतृतीया द्विवचन; ‘…आभ्याम्’ = ‘…(इङ्गित-आकार)-आभ्याम्’ (instrumental dual)
हिindeed, for
हि:
TypeParticle
Rootहि
Formनिपात (emphatic/causal particle)
मन्त्रcounsel; secret plan
मन्त्र:
TypeNoun
Rootमन्त्र
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी-तत्पुरुषसमासाङ्ग (‘मन्त्रसंवरणार्थम्’)
संवरणconcealment, keeping secret
संवरण:
TypeNoun
Rootसंवरण
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-तत्पुरुषसमासाङ्ग (‘मन्त्रसंवरणार्थम्’)
अर्थम्for the purpose (of)
अर्थम्:
TypeNoun
Rootअर्थ
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; समस्तपद: ‘मन्त्र-संवरण-अर्थम्’ = ‘मन्त्रस्य संवरणस्य अर्थम्/हेतोः’ (purpose)
आचरतिpractises, behaves, conducts (himself)
आचरति:
TypeVerb
Rootआ√चर्
Formलट्; परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन
प्राज्ञःthe wise man (the prudent person)
प्राज्ञः:
TypeNoun (adjectival substantive)
Rootप्राज्ञ
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
Entities Mentioned
P
prājña (the wise strategist)FAQs
Uncontrolled emotions leak intentions through observable behavior, compromising secret policy and negotiation leverage.