Sutra 13

Devanagari script

स्वचक्रपरचक्रयोः स्वचक्रमतिमात्राभ्यां दण्डकराभ्यां पीडयत्यशक्यं च वारयितुम् परचक्रं तु शक्यं प्रैयोद्धुमुपसारेण संधिना वा मोक्षयितुमित्याचार्याः ॥ कZ_०८.४.१३ ॥

Transliteration

svacakraparacakrayoḥ svacakram ati-mātrābhyāṃ daṇḍa-karābhyāṃ pīḍayati aśakyaṃ ca vārayitum; paracakraṃ tu śakyaṃ praiyoddhum upasāreṇa saṃdhinā vā mokṣayitum iti ācāryāḥ

Translation

ସ୍ୱଚକ୍ର (ନିଜ ଶାସନ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ଓ ପରଚକ୍ର (ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି)ର ପୀଡନ ବିଷୟରେ—ସ୍ୱଚକ୍ର ଅତିମାତ୍ର ଦଣ୍ଡ ଓ କର ଦ୍ୱାରା ପୀଡା ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ରୋକିବା କଠିନ; କିନ୍ତୁ ପରଚକ୍ର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିହେବ, କିମ୍ବା ଉପସାର (ସମଝୋତା/ମନାଇବା) ଅଥବା ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିହେବ—ଏହିପରି ଆଚାର୍ୟମାନେ କହନ୍ତି।

Word by Word

• स्वचक्रपरचक्रयोः: of one’s own realm and the enemy realm
• Type: Noun
• Root: चक्र
• Form: समासः: स्वचक्र + परचक्र (द्वन्द्वः) → स्वचक्रपरचक्र; विभक्ति: षष्ठी; वचन: द्विवचन; लिङ्ग: नपुंसक (चक्र-शब्दः)

• स्वचक्रम्: one’s own realm
• Type: Noun
• Root: चक्र
• Form: समासः: स्व + चक्र; विभक्ति: द्वितीया; वचन: एकवचन; लिङ्ग: नपुंसक

• अतिमात्राभ्याम्: by excessive measures / to an excessive extent (twofold instrument)
• Type: Noun
• Root: अतिमात्रा
• Form: विभक्ति: तृतीया; वचन: द्विवचन; लिङ्ग: स्त्री; (अतिमात्रा = excessive measure)

• दण्डकराभ्याम्: by punishment and taxation
• Type: Noun
• Root: दण्डकर
• Form: समासः: दण्ड + कर; विभक्ति: तृतीया; वचन: द्विवचन; लिङ्ग: पुं

• पीडयति: oppresses / afflicts
• Type: Verb
• Root: पीड्
• Form: लकारः: लट्; पुरुषः: प्रथम; वचन: एक; पदम्: परस्मै; धातुः: पीड् (10/causative usage common: ‘to afflict/oppress’)

• अशक्यम्: impossible (to do)
• Type: Adjective (verbal derivative)
• Root: शक्
• Form: नञ्-पूर्वक कृदन्त-विशेषणम्; (a-śakya); विभक्ति: प्रथमा/द्वितीया; वचन: एक; लिङ्ग: नपुंसक

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चय-अव्ययम्

• वारयितुम्: to prevent / to ward off
• Type: Infinitive
• Root: वृ (वारयति)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्तम् (infinitive); causative sense ‘to prevent/ward off’

• परचक्रम्: the enemy realm
• Type: Noun
• Root: चक्र
• Form: समासः: पर + चक्र; विभक्ति: द्वितीया; वचन: एक; लिङ्ग: नपुंसक

• तु: but
• Type: Particle
• Root: तु
• Form: विरोध/विशेषण-अव्ययम्

• शक्यम्: possible
• Type: Adjective (verbal derivative)
• Root: शक्
• Form: कृदन्त-विशेषणम्; (śakya); विभक्ति: प्रथमा/द्वितीया; वचन: एक; लिङ्ग: नपुंसक

• प्रै: forth/forward (preverb ‘pra-’)
• Type: Preverb (upasarga)
• Root: प्र
• Form: उपसर्गः (प्र-); here in sandhi with following infinitive

• योद्धुम्: to fight
• Type: Infinitive
• Root: युध्
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्तम्; ‘to fight’

• उपसारेण: by approaching / by advance
• Type: Noun
• Root: उपसार
• Form: विभक्ति: तृतीया; वचन: एक; लिङ्ग: पुं

• संधिना: by treaty / by alliance
• Type: Noun
• Root: संधि
• Form: विभक्ति: तृतीया; वचन: एक; लिङ्ग: पुं

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्प-अव्ययम्

• मोक्षयितुम्: to release / to get rid of (it)
• Type: Infinitive (causative)
• Root: मुच्
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्तम्; causative sense (mokṣayati) ‘to release/deliver’

• इति: thus
• Type: Quotative particle
• Root: इति
• Form: इत्यादि-उद्धरणसूचक-अव्ययम्

• आचार्याः: the teachers (authorities)
• Type: Noun
• Root: आचार्य
• Form: विभक्ति: प्रथमा; वचन: बहुवचन; लिङ्ग: पुं

Entities Mentioned

• svacakra (own regime apparatus)
• paracakra (external enemy)
• ācārya (teachers/authorities)

More Details

FAQs

Why is internal pressure considered harder to stop than external pressure?

Because it is generated by the state’s own instruments (tax and punishment) and thus persists through routine administration unless deliberately restrained.

What policy toolkit is recommended for external threats?

Military resistance, conciliation/approach, or treaty-making—selecting among them pragmatically.