Adhyaya 2
Book 8 positions the Vijigishu’s power as contingent on resilience against vyasana (calamity), especially those originating in the king. In 8.2, Kautilya treats the state as a living Saptanga system where the king’s balam (effective capacity) is not merely military force but the enabling condition for discipline, coordinated administration, and the loyalty-economy of the prakritis. The passage warns that a new king who imagines the realm ‘force-free’ becomes unrestrained, tolerates damage to the state, and becomes easy to uproot once adversaries or collective factions seize initiative. Kautilya then adjudicates a policy dispute: whether noble birth can compensate for weakness versus whether sheer strength can compensate for low birth. He rejects the simplistic binary and argues that prakritis naturally incline to legitimate, high-status sovereignty, while they sabotage the intrigues of a strong but illegitimate ruler. The closing maxim generalizes: evaluate paired calamities by comparative strength/weakness of the affected limbs, following the established order of causation in campaigns and in settled administration.
Sutras
Sutra 1
राजा राज्यमिति प्रकृतिसंक्षेपः ॥ कZ_०८.२.०१ ॥
ସଂକ୍ଷେପରେ ରାଜ୍ୟର ଉପାଦାନ ହେଲେ—ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟ।
Sutra 2
राज्ञोऽभ्यन्तरो बाह्यो वा कोप इति ॥ कZ_०८.२.०२ ॥
ରାଜଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ବାହ୍ୟ।
Sutra 3
अहिभयादभ्यन्तरः कोपो बाह्यकोपात्पापीयानन्तरमात्यकोपश्चान्तःकोपात् ॥ कZ_०८.२.०३ ॥
ସାପଭୟ ପରି, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶତ୍ରୁତା ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁତାଠାରୁ ଅଧିକ ବିପଦଜନକ; ଏବଂ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶତ୍ରୁତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମାତ୍ୟଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା ଅନ୍ୟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶତ୍ରୁତାଠାରୁ ଅଧିକ ବିପଦଜନକ।
Sutra 4
तस्मात्कोशदण्डशक्तिमात्मसंस्थां कुर्वीत ॥ कZ_०८.२.०४ ॥
ଏହେତୁ, କୋଷ ଓ ଦଣ୍ଡ/ବଳର ଶକ୍ତିକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 5
द्वैराज्यवैराज्ययोर्द्वैराज्यमन्योन्यपक्षद्वेषानुरागाभ्यां परस्परसंघर्षेण वा विनश्यति वैराज्यं तु प्रकृतिचित्तग्रहणापेक्षि यथास्थितमन्यैर्भुज्यते इत्याचार्याः ॥ कZ_०८.२.०५ ॥
ଦ୍ୱୈରାଜ୍ୟ ଓ ବୈରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ—ଦ୍ୱୈରାଜ୍ୟ ପରସ୍ପର ଦଳୀୟ ଦ୍ୱେଷ ଓ ପକ୍ଷପାତ/ଅନୁରାଗ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ପରସ୍ପର ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବୈରାଜ୍ୟ ରାଜ୍ୟ-ଉପାଦାନମାନଙ୍କ ମନ ଜିତିବାରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବାରୁ ଯଥାସ୍ଥିତ ରହେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଭୋଗ/ଦଖଲ କରନ୍ତି—ବୋଲି ଆଚାର୍ୟମାନେ କହନ୍ତି।
Sutra 7
पितापुत्रयोर्भ्रात्रोर्वा द्वैराज्यं तुल्ययोगक्षेमममात्यावग्रहं वर्तयति ॥ कZ_०८.२.०७ ॥
A dual kingship—between father and son or between brothers—operates with equal security and risk, and it tends to produce factional capture by ministers.
Sutra 8
वैराज्यं तु जीवतः परस्याच्छिद्य नैतन्मम इति मन्यमानः कर्शयति अपवाहयति पण्यं वा करोति विरक्तं वा परित्यज्यापगच्छतीति ॥ कZ_०८.२.०८ ॥
ଅନ୍ୟଜଣ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଧିକାରର ଅଂଶ ଛିନିନେଇଥିବା ଲୋକ—‘ଏହା ମୋର ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଭାବି—ରାଜ୍ୟକୁ କ୍ଷୟ କରେ, ସମ୍ପଦ ଚୋରାଇ ନେଇଯାଏ, ସାର୍ବଜନୀନ ସାମଗ୍ରୀକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବାଣିଜ୍ୟରେ ପରିଣତ କରେ; କିମ୍ବା ବିରକ୍ତ ହୋଇ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଯାଏ।
Sutra 9
अन्धश्चलितशास्त्रो वा राजेति अशास्त्रचक्षुरन्धो यत्किंचनकारी दृढाभिनिवेशी परप्रणेयो वा राज्यमन्यायेनोपहन्ति चलितशास्त्रस्तु यत्र शास्त्राच्चलितमतिर्भवति शक्यानुनयो भवति इत्याचार्याः ॥ कZ_०८.२.०९ ॥
ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ କଥା—‘ଅନ୍ଧ ରାଜା କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ବିଚଳିତ ରାଜା’। ଯେ ରାଜା ଶାସ୍ତ୍ର-ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ଧ—ଇଚ୍ଛାମତେ କରୁଥିବା, ହଠୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ—ସେ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଡଗମଗାଇଛି, ଯେଉଁଠି ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ସରିଛି, ସେଠି ତାକୁ ବୁଝାଇ ଫେରାଇ ଆଣିହେବ।
Sutra 11
अन्धो राजा शक्यते सहायसम्पदा यत्र तत्र वा पर्यवस्थापयितुम् ॥ कZ_०८.२.११ ॥
ସହାୟମାନଙ୍କ ସମ୍ପଦବଳରେ ଅନ୍ଧ ରାଜାକୁ ଯେଉଁଠି ହେଉ ତେଉଁଠି ‘ସ୍ଥାପିତ’ କରିହେବ—ଅର୍ଥାତ୍ ବସାଇ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିହେବ।
Sutra 12
चलितशास्त्रस्तु शास्त्रादन्यथाभिनिविष्टबुद्धिरन्यायेन राज्यमात्मानं चोपहन्तीति ॥ कZ_०८.२.१२ ॥
କିନ୍ତୁ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ବିଚଳିତ—ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ ପଥରେ ଅଟକିଛି—ସେ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟକୁ ଓ ନିଜକୁ ଉଭୟକୁ କ୍ଷତି କରେ।
Sutra 13
व्याधितो नवो वा राजेति व्याधितो राजा राज्योपघातममात्यमूलं प्राणाबाधं वा राज्यमूलमवाप्नोति नवस्तु राजा स्वधर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः प्रकृतिरञ्जनोपकारैश्चरति इत्याचार्याः ॥ कZ_०८.२.१३ ॥
ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ କଥା—‘ବ୍ୟାଧିତ ରାଜା କିମ୍ବା ନୂତନ ରାଜା’। ବ୍ୟାଧିତ ରାଜା ରାଜ୍ୟକୁ କ୍ଷତିକର ଅବସ୍ଥା ପାଏ—କେବେ ମନ୍ତ୍ରୀମୂଳ ଉପଘାତ ରୂପେ—କିମ୍ବା ପ୍ରାଣାପାୟ, ଯାହା ରାଜ୍ୟାଧିକାରର ମୂଳକୁ ଆଘାତ କରେ। କିନ୍ତୁ ନୂତନ ରାଜା ପ୍ରକୃତିମାନଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିବା ଉପକାରମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚାଲେ: ସ୍ୱଧର୍ମାନୁସାରେ ଆଚରଣ, ଅନୁଗ୍ରହ, ଭାର-ପରିହାର, ଦାନ, ଏବଂ ମାନ/ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ।
Sutra 15
व्याधितो राजा यथाप्रवृत्तं राजप्रणिधिमनुवर्तयति ॥ कZ_०८.२.१५ ॥
ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ରାଜା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଥିବା ରାଜପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଯଥାରୀତି ଅନୁସରଣ କରେ।
Sutra 16
नवस्तु राजा बलावर्जितं ममेदं राज्यमिति यथेष्टमनवग्रहश्चरति ॥ कZ_०८.२.१६ ॥
କିନ୍ତୁ ନୂତନ ରାଜା—ଯାହାର ଶକ୍ତି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇନାହିଁ—‘ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋର’ ଭାବି ଇଚ୍ଛାମତେ, ଅଳ୍ପ ସଂଯମରେ ଆଚରଣ କରେ।
Sutra 17
सामुत्थायिकैरवगृहीतो वा राज्योपघातं मर्षयति ॥ कZ_०८.२.१७ ॥
କିମ୍ବା ସାମୂହିକ ଉଠାନ (କିମ୍ବା ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀ) ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ିଲେ, ସେ ରାଜ୍ୟର କ୍ଷତିକୁ ସହିଥାଏ।
Sutra 18
प्रकृतिष्वरूढः सुखमुच्छेत्तुं भवतीति ॥ कZ_०८.२.१८ ॥
ଯେ ପ୍ରକୃତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ (ରାଜ୍ୟର ଘଟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଦୃଢ଼ଭାବେ ମୂଳ ନ ଗାଢ଼େ, ସେ ସହଜରେ ପଦଚ୍ୟୁତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Earlier detection of king-origin vulnerabilities prevents rajyopaghata, preserves prakriti-loyalty, reduces the need for continuous coercion, and sustains administrative continuity—thereby protecting revenue, security, and public order.
This passage implies preventive danda rather than a codified fine: officials must restrain anavagraha and neutralize sāmutthāyika disruption; failure invites removal, punishment for complicity in upajāpa (subversive intrigue), and coercive suppression of factional actors as threats to the realm.