Sutra 54
Devanagari script
मित्रमभृतं व्यवहितं च कर्म करोति पार्ष्णिग्राहमासारममित्रमाटविकं च प्रतिकरोति कोशदण्डभूमिभिश्चोपकरोति व्यसनावस्थायोगमिति ॥ कZ_०८.१.५४ ॥
Transliteration
mitram abhṛtaṃ vyavahitaṃ ca karma karoti pārṣṇigrāham āsāram amitraṃ āṭavikaṃ ca pratikaroti kośa-daṇḍa-bhūmibhiś copakaroti vyasana-avasthā-yogam iti
Translation
ମିତ୍ର, ଦରମା ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ସେ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ (ପଛ ଶତ୍ରୁ), ଆସାର (ତତ୍କାଳ ଆକ୍ରମଣକାରୀ), ଅମିତ୍ର ଓ ଆଟବିକ (ବନ/ଜନଜାତି) ଆପଦକୁ ପ୍ରତିକାର କରେ; ଏବଂ କୋଷ, ଦଣ୍ଡ, ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ସହାୟତା କରେ—ତେଣୁ ବିପଦାବସ୍ଥାରେ ମିତ୍ରର ଯୋଗଦାନ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ।
Word by Word
मित्रम्an ally / friend
मित्रम्:
TypeNoun
Rootमित्र
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (सन्दर्भे—द्वितीया; ‘मित्रम् … करोति’ इति कर्म)
अभृतम्unmaintained / not supported
अभृतम्:
TypeAdjective
Rootअभृत
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘मित्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्
व्यवहितम्separated / kept apart
व्यवहितम्:
TypeAdjective
Rootव्यवहित
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘मित्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
कर्मaction / deed
कर्म:
TypeNoun
Rootकर्मन्
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘करोति’ इत्यस्य कर्म
करोतिdoes / undertakes
करोति:
TypeVerb
Rootकृ
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
पार्ष्णिग्राहम्the rear-enemy
पार्ष्णिग्राहम्:
TypeNoun
Rootपार्ष्णिग्राह
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘प्रतिकरोति’ इत्यस्य कर्म
आसारम्an invader / assailant
आसारम्:
TypeNoun
Rootआसार
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘प्रतिकरोति’ इत्यस्य कर्म (समुच्चितम्)
अमित्रम्an enemy
अमित्रम्:
TypeNoun
Rootअमित्र
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘प्रतिकरोति’ इत्यस्य कर्म
आटविकम्a forest chieftain / forest tribesman
आटविकम्:
TypeNoun
Rootआटविक
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘प्रतिकरोति’ इत्यस्य कर्म
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
प्रतिकरोतिcounteracts / repels
प्रतिकरोति:
TypeVerb
Rootप्रति√कृ
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
कोशtreasury
कोश:
TypeNoun
Rootकोश
Formपुंलिङ्ग, तृतीया बहुवचन (समासपूर्वपद)
दण्डforce / punishment power
दण्ड:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formपुंलिङ्ग, तृतीया बहुवचन (समासपूर्वपद)
भूमिभिःwith lands / territory
भूमिभिः:
TypeNoun
Rootभूमि
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया बहुवचन
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
उपकरोतिhelps / supports
उपकरोति:
TypeVerb
Rootउप√कृ
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
व्यसनcalamity / distress
व्यसन:
TypeNoun
Rootव्यसन
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (समासपूर्वपद)
अवस्थाcondition / state
अवस्था:
TypeNoun
Rootअवस्था
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (समासपूर्वपद)
योगम्a suitable course/strategy (appropriate to the distress-condition)
योगम्:
TypeNoun
Rootयोग
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘उपकरोति’ इत्यस्य कर्म
इतिthus
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formउक्त्यवसानार्थक अव्यय
Entities Mentioned
M
mitraP
pārṣṇigrāhaĀ
āsāraA
amitraĀ
āṭavikaK
kośaD
daṇḍaB
bhūmiFAQs
Rear enemies, immediate attackers, principal hostile states, and forest/irregular forces.
Money (kośa), coercive power/troops (daṇḍa), and territorial support (bhūmi: bases, access, buffers).