Sutra 7
Devanagari script
त्रिपौरुषी पौरुषी चतुरङ्गुला नष्टच्छायो मध्याह्नेति चत्वारः पूर्वे दिवसस्याष्टभागाः ॥ कZ_०१.१९.०७ ॥
Transliteration
tripauruṣī pauruṣī caturaṅgulā naṣṭacchāyo madhyāhneti catvāraḥ pūrve divasasyāṣṭabhāgāḥ
Translation
‘ତିନି-ପୁରୁଷ-ଲମ୍ବ’, ‘ଏକ-ପୁରୁଷ-ଲମ୍ବ’, ‘ଚାରି-ଅଙ୍ଗୁଳ’, ‘ଛାୟା-ଲୁପ୍ତ’, ଏବଂ ‘ମଧ୍ୟାହ୍ନ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ଦିନର ଆଠ ଭାଗର ପୂର୍ବ ଅଂଶ ପାଇଁ କ୍ରମିକ ସୂଚକ।
Word by Word
त्रिपौरुषीthe time-period called ‘tripauruṣī’
त्रिपौरुषी:
TypeNoun (f.)
Rootत्रि + पौरुषी
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचनम्; ‘त्रि’ (संख्यावाचक) + ‘पौरुषी’ (समासान्तपद)
पौरुषीthe time-period called ‘pauruṣī’
पौरुषी:
TypeNoun (f.)
Rootपौरुषी
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचनम्
चतुरङ्गुलाthe time-period called ‘caturaṅgulā’
चतुरङ्गुला:
TypeNoun (f.)
Rootचतुर् + अङ्गुल
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचनम्; ‘चतुर्’ + ‘अङ्गुला’ (अङ्गुल-प्रमाणवाची)
नष्टच्छायःthe period called ‘naṣṭacchāya’ (when the shadow disappears)
नष्टच्छायः:
TypeNoun/Adjective (m.)
Rootनष्ट + छाया
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचनम्; ‘नष्टा छाया यस्मिन्’ इति बहुव्रीहिवत् प्रयोगः (कालविशेष-नाम)
मध्याह्नेat midday / at noon
मध्याह्ने:
TypeNoun (n.)
Rootमध्याह्न
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचनम् (अधिकरणे)
इतिthus; (so) called
इति:
TypeParticle/Quotative
Rootइति
Formअव्ययम्; उक्तसमाप्त्यर्थे/नामनिर्देशे
चत्वारःfour
चत्वारः:
TypeNumeral (m.)
Rootचतुर्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचनम्
पूर्वेthe earlier (ones)
पूर्वे:
TypeAdjective (m.)
Rootपूर्व
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचनम्; ‘चत्वारः’ इत्यस्य विशेषणम्
दिवसस्यof the day
दिवसस्य:
TypeNoun (m.)
Rootदिवस
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचनम् (सम्बन्धे)
अष्टभागाःeighth-parts (octants)
अष्टभागाः:
TypeNoun (m.)
Rootअष्ट + भाग
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचनम्; ‘अष्ट’ + ‘भाग’
Entities Mentioned
P
pauruṣa (man-length measure)A
aṅgula (finger-breadth)M
madhyāhna (midday)FAQs
Because administrative control depends on measurable standards—time, weights, and measures—so duties occur on schedule and accountability is enforceable.
Pramāṇa-based governance: rule by standards and measurement, not whim.