Sutra 42

Devanagari script

कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्यसम्पद्देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धिरिति पञ्चाङ्गो मन्त्रः ॥ कZ_०१.१५.४२ ॥

Transliteration

karmaṇāmārambhopāyaḥ puruṣadravyasampaddeśakālavibhāgo vinipātapratīkāraḥ kāryasiddhiriti pañcāṅgo mantraḥ

Translation

ମନ୍ତ୍ର (ପରାମର୍ଶ) ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ: (୧) କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାର ଉପାୟ, (୨) ଲୋକବଳ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟସମ୍ପଦର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା, (୩) ଦେଶ-କାଳ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଗ/ବିନ୍ୟାସ, (୪) ବିପତ୍ତି/ଅପଘାତ ପ୍ରତିକାର, ଏବଂ (୫) କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି (ଲକ୍ଷ୍ୟସାଧନ)।

Word by Word

• कर्मणाम्: of actions/undertakings
• Type: Noun
• Root: कर्मन्
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-बहुवचन

• आरम्भ: commencement, initiation
• Type: Noun
• Root: आरम्भ
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)

• उपायः: means, method, expedient
• Type: Noun
• Root: उपाय
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन

• पुरुष: man, person; agent
• Type: Noun
• Root: पुरुष
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)

• द्रव्य: substance, wealth, resources
• Type: Noun
• Root: द्रव्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)

• सम्पत्: prosperity, resources, endowment
• Type: Noun
• Root: सम्पद्
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासोत्तरपद; रूपम्: सम्पत्)

• देश: place, region
• Type: Noun
• Root: देश
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)

• काल: time
• Type: Noun
• Root: काल
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)

• विभागः: division, allocation, arrangement
• Type: Noun
• Root: विभाग
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन

• विनिपात: fall, mishap, disaster
• Type: Noun
• Root: विनिपात
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)

• प्रतीकारः: remedy, counteraction, countermeasure
• Type: Noun
• Root: प्रतीकार
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन

• कार्य: task, objective, work
• Type: Noun
• Root: कार्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)

• सिद्धिः: success, accomplishment
• Type: Noun
• Root: सिद्धि
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन

• इति: thus, as follows
• Type: Particle
• Root: इति
• Form: अव्यय; वाक्यसमाप्त्यर्थक/उद्धरणसूचक

• पञ्चाङ्गः: five-limbed, consisting of five parts
• Type: Adjective
• Root: पञ्चाङ्ग
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; विशेषणम् (मन्त्रः इत्यस्य)

• मन्त्रः: counsel, advice, deliberation
• Type: Noun
• Root: मन्त्र
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन

Entities Mentioned

• king
• administration (personnel/resources)

More Details

FAQs

How does the pañcāṅga-mantra resemble modern administrative planning?

It mirrors a complete planning cycle: initiation strategy, resource readiness, time-place deployment, risk mitigation, and measurable completion.