Sutra 26
Devanagari script
पुरुषभोगं हिरण्यभोगं वा मित्रमिति पुरुषभोगं मित्रं श्रेयः प्रुषभोगं मित्रं प्रतापकरं भवति यदा चोत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति इत्याचार्याः ॥ कZ_०७.९.२६ ॥
Transliteration
puruṣabhogaṃ hiraṇyabhogaṃ vā mitram iti puruṣabhogaṃ mitraṃ śreyaḥ pruṣabhogaṃ mitraṃ pratāpakaraṃ bhavati yadā cottiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati ity ācāryāḥ
Translation
‘ମାନବବଳ ଯୋଗାଇଦେଉଥିବା ମିତ୍ର’ କିମ୍ବା ‘ସୁନା/ଧନ ଯୋଗାଇଦେଉଥିବା ମିତ୍ର’—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମାନବବଳ ଦେଉଥିବା ମିତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି: ମାନବବଳ-ଦାତା ମିତ୍ର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ/ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବଢ଼ାଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଠିପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ।
Word by Word
पुरुषभोगम्enjoyment/benefit in the form of men (personal service, manpower)
पुरुषभोगम्:
TypeNoun
Rootपुरुष + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘पुरुषस्य भोगः’
हिरण्यभोगम्enjoyment/benefit in the form of gold (money/treasure)
हिरण्यभोगम्:
TypeNoun
Rootहिरण्य + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘हिरण्यस्य भोगः’
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
मित्रम्ally/friend
मित्रम्:
TypeNoun
Rootमित्र
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया (सन्दर्भे: ‘मित्रम् इति’—उद्धृतपद)
इतिthus/so (quotative)
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formउद्धरण/इत्यर्थक अव्यय
पुरुषभोगम्benefit in men (service)
पुरुषभोगम्:
TypeNoun
Rootपुरुष + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया
मित्रम्an ally
मित्रम्:
TypeNoun
Rootमित्र
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (विशेष्य)
श्रेयःbetter/superior
श्रेयः:
TypeAdjective (used predicatively)
Rootश्रेयस्
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा; तुलनार्थे ‘श्रेष्ठम्’
पुरुषभोगम्benefit in men (service)
पुरुषभोगम्:
TypeNoun
Rootपुरुष + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया
मित्रम्an ally
मित्रम्:
TypeNoun
Rootमित्र
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (कर्तृ/विषय)
प्रतापकरम्producing prowess/strength
प्रतापकरम्:
TypeAdjective
Rootप्रताप + कर
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया/प्रथमा (विशेषण); ‘प्रतापं करोति’
भवतिbecomes/is
भवति:
TypeVerb
Rootभू
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
यदाwhen
यदा:
TypeConjunction
Rootयदा
Formकालवाचक अव्यय (यदा-तदा सम्बन्ध)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
उत्तिष्ठतेrises/stands up/sets out
उत्तिष्ठते:
TypeVerb
Rootउत्-स्था
Formलट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
तदाthen
तदा:
TypeConjunction
Rootतदा
Formतदा (यदा-तदा सम्बन्ध)
कार्यम्the task/affair to be done
कार्यम्:
TypeNoun
Rootकार्य
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया
साधयतिaccomplishes/achieves
साधयति:
TypeVerb
Rootसाध्
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; णिच् (causative) प्रयोगः—‘साधयति’
इतिthus
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formउद्धरणार्थक अव्यय
आचार्याःthe teachers (authorities)
आचार्याः:
TypeNoun
Rootआचार्य
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा
Entities Mentioned
M
manpower support (puruṣabhoga)F
financial support (hiraṇyabhoga)T
teachers (ācāryāḥ)FAQs
Because troops translate directly into deployable capability and deterrent prestige; money may fund war, but manpower delivers immediate operational effect.