Sutra 2

Devanagari script

धान्वनवननिम्नस्थलयोधिनां खनकाकाशदिवारात्रियोधिनां च पुरुषाणां नादेयपार्वतानूपसारसानां च हस्तिनामश्वानां च यथास्वमिष्टा युद्धभूमयः कालाश्च ॥ कZ_१०.४.०२ ॥

Transliteration

dhānvanavananimnasthalayodhināṃ khanakākāśadivārātriyodhināṃ ca puruṣāṇāṃ nādeyapārvatānūpasārasānāṃ ca hastinām aśvānāṃ ca yathāsvam iṣṭā yuddhabhūmayaḥ kālāś ca

Translation

ମରୁଭୂମି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନିମ୍ନଭୂମିରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ସେନା; ଖନକ/ସାପର ଓ ଖୋଲା ସ୍ଥାନର ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପୁଣ; ଏବଂ ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ—ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ପସନ୍ଦର ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଓ ସମୟ ଥାଏ। ସେହିପରି ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟତାନୁସାରେ ନଦୀକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ, ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ, ଜଳାଭୂମି ଓ ସରୋବର/ହ୍ରଦ ଅଞ୍ଚଳ ଇତ୍ୟାଦି ନିଜ-ନିଜ ପସନ୍ଦର ଭୂମି (ଓ ସମୟ) ଥାଏ।

Word by Word

• धान्वन-वन-निम्न-स्थल-योधिनाम्: of fighters suited to (or fighting in) desert, forest, low-lying and level ground
• Type: Noun (agent noun)
• Root: युध्
• Form: षष्ठी-बहुवचनम्; पुंलिङ्ग; ‘योधिन्’ (युध् धातोः णिनि-प्रत्यय) — ‘...योधिनाम्’ = ‘...में युद्ध करने वाले (पुरुष) के’

• खनक-आकाश-दिवा-रात्रि-योधिनाम्: of fighters (skilled) in digging/sapping, in open terrain, and in day and night fighting
• Type: Noun (agent noun)
• Root: युध्
• Form: षष्ठी-बहुवचनम्; पुंलिङ्ग; ‘योधिन्’ — ‘...योधिनाम्’

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चय-अव्यय

• पुरुषाणाम्: of men (soldiers)
• Type: Noun
• Root: पुरुष
• Form: षष्ठी-बहुवचनम्; पुंलिङ्ग

• नादेय-पार्वत-अनूप-सारसानाम्: of elephants (suited to) riverine, mountainous, marshy, and lake/pond regions
• Type: Noun (collective descriptor)
• Root: नादेय / पार्वत / अनूप / सारस
• Form: षष्ठी-बहुवचनम्; पुंलिङ्ग; विशेषण-समासः (हस्तिनाम् इत्यस्य विशेषणम्)

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चय-अव्यय

• हस्तिनाम्: of elephants
• Type: Noun
• Root: हस्तिन्
• Form: षष्ठी-बहुवचनम्; पुंलिङ्ग

• अश्वानाम्: of horses
• Type: Noun
• Root: अश्व
• Form: षष्ठी-बहुवचनम्; पुंलिङ्ग

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चय-अव्यय

• यथा-स्वम्: according to each (one’s own suitability)
• Type: Indeclinable (compound adverb)
• Root: यथा + स्व
• Form: अव्यय; ‘प्रत्येक के अनुसार/अपने-अपने’ अर्थे

• इष्टाः: preferred / suitable
• Type: Adjective (past participle used adjectivally)
• Root: इष् (इच्छा) / इष्ट (ppp)
• Form: प्रथमा-बहुवचनम्; स्त्रीलिङ्ग; ‘युद्धभूमयः’ इत्यस्य विशेषणम्

• युद्ध-भूमयः: battlefields / battle-grounds
• Type: Noun
• Root: भूमि
• Form: प्रथमा-बहुवचनम्; स्त्रीलिङ्ग; ‘युद्धभूमि’ = battle-ground

• कालाः: times (for fighting)
• Type: Noun
• Root: काल
• Form: प्रथमा-बहुवचनम्; पुंलिङ्ग; ‘युद्धभूमयः’ इत्यनेन सह समुच्चितम्

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चय-अव्यय

Entities Mentioned

• desert troops
• forest troops
• lowland troops
• sappers/miners
• day fighters
• night fighters
• elephants
• horses

More Details

FAQs

What administrative/command principle is implied by ‘yathāsvam iṣṭā’?

Assign missions and theaters based on comparative advantage—capability-to-environment matching rather than uniform deployment.

Why does Kautilya include ‘time’ (kāla) alongside terrain?

Because readiness, visibility, fatigue, and surprise differ by day/night; doctrine should exploit the time-domain as a planning variable.