Sutra 14

Devanagari script

तस्य परिचारकजनं वाग्दण्डपारुष्यातिलब्धं मार्गेत दुःखोपहतमन्यप्रसक्तं वा स्त्रीजनं दायवृत्तिस्त्रीजनाभिमन्तारं वा बन्धुम् ॥ कZ_०४.७.१४ ॥

Transliteration

tasya paricārakajanaṃ vāgdaṇḍapāruṣyātilabdhaṃ mārgeta duḥkhopahatam anyaprasaktaṃ vā strījanaṃ dāyavṛtti-strījanābhimantāraṃ vā bandhum

Translation

ତାହାର ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେମାନେ କଠୋର ବାକ୍ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅପମାନ ପାଇଥିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଘରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର ଆସକ୍ତ; ତଥା ଯେ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ ଦାୟ (ଉତ୍ତରାଧିକାର) ଲାଭ କରିପାରେ କିମ୍ବା ଘରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରଖେ।

Word by Word

• तस्य: of him/that (person)
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: षष्ठी-एकवचनम्, पुं/नपुं (सर्वनाम)

• परिचारकजनम्: the group of attendants/servants
• Type: Noun
• Root: परि-चर्; जन
• Form: द्वितीया-एकवचनम्, पुं

• वाक्-दण्ड-पारुष्यात्: from verbal or corporal harshness
• Type: Noun
• Root: वाच्; दण्ड; पारुष्य
• Form: पञ्चमी-एकवचनम्, नपुं (पारुष्य)

• अति-लब्धम्: having been excessively obtained/appropriated; overreached/overexacted
• Type: Participle
• Root: अति-लभ्
• Form: भूतकृदन्त (क्त), द्वितीया-एकवचनम्, नपुं; (परिचारकजनम् इत्यस्य विशेषणम्)

• मार्गेत: should search out / should investigate
• Type: Verb
• Root: मार्ग्
• Form: लोट् (आज्ञार्थे/विधिलिङर्थे), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• दुःख-उपहतम्: afflicted by suffering
• Type: Participle
• Root: दुःख; उप-हन्
• Form: भूतकृदन्त (क्त), द्वितीया-एकवचनम्, नपुं; (स्त्रीजनम् इत्यस्य विशेषणम्)

• अन्य-प्रसक्तम्: attached to another; involved elsewhere (with someone else)
• Type: Participle
• Root: अन्य; प्र-सञ्ज्/सज् (प्रसक्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), द्वितीया-एकवचनम्, नपुं; (स्त्रीजनम् इत्यस्य विशेषणम्)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम्

• स्त्रीजनम्: the womenfolk
• Type: Noun
• Root: स्त्री; जन
• Form: द्वितीया-एकवचनम्, पुं (समूहवाचक)

• दाय-वृत्तिः: inheritance-based maintenance/livelihood
• Type: Noun
• Root: दाय; वृत्ति
• Form: प्रथमा-एकवचनम्, स्त्री

• स्त्रीजन-अभिमन्तारम्: a claimant/appropriator of the womenfolk
• Type: Noun (agent)
• Root: स्त्रीजन; अभि-मन् (अभिमन्तृ)
• Form: द्वितीया-एकवचनम्, पुं; (अभिमन्तृ-शब्दः)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम्

• बन्धुम्: a kinsman/relative
• Type: Noun
• Root: बन्धु
• Form: द्वितीया-एकवचनम्, पुं

Entities Mentioned

• attendants/servants
• household women
• kinsmen/heirs

More Details

FAQs

What investigative principle is articulated here?

Prioritize suspects by motive and proximity: those recently punished or abused, those with conflicted domestic ties, and those with inheritance incentives or household enmities.

What ‘Chanakya-nīti’ concept is reflected?

Governance through calibrated suspicion (saṃśaya) and motive-based inquiry: power, resentment, desire, and gain are treated as predictable drivers of covert crime.