Sutra 3

Devanagari script

समाहर्ता जनपदे सिद्धतापसप्रव्रजितचक्रचरचारणकुहकप्रच्छन्दककार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकचिकित्सकोन्मत्तमूकबधिरजडान्धवैदेहककारुशिल्पिकुशीलववेशशौण्डिकापूपिकपाक्वमांसिकाउदनिकव्यञ्जनान्प्रणिदध्यात् ॥ कZ_०४.४.०३ ॥

Transliteration

samāhartā janapade siddhatāpasapravrajitacakracaracāraṇakuhakapracchandakakārtāntikanaimittikamauhūrtikacikitsakonmattamūkabadhirajaḍāndhavaidehakakāruśilpikuśīlavaveśaśauṇḍikāpūpikāpākvamāṃsikāudanikavyañjanān praṇidadhyāt ॥

Translation

ସମାହର୍ତ୍ତା ଜନପଦରେ ଗୁପ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ଏହି ଭେଷରେ ନିଯୁକ୍ତ କରୁ—ସିଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀ, ପ୍ରବ୍ରଜିତ, ଚକ୍ରଚର, ଚାରଣ, କୁହକ, ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ଦକ (ଭେଷଧାରୀ ଗୁପ୍ତଚର), କାର୍ତ୍ତାନ୍ତିକ, ନୈମିତ୍ତିକ, ମୌହୂର୍ତ୍ତିକ, ଚିକିତ୍ସକ; ଏବଂ ଉନ୍ମତ୍ତ, ମୂକ, ବଧିର, ଜଡ, ଅନ୍ଧ ଭାବେ ଅଭିନୟକାରୀ; ତଥା ବୈଦେହକ, କାରୁ/କାରିଗର, ଶିଳ୍ପୀ, କୁଶୀଳବ (ଅଭିନେତା), ବେଶ୍ୟା, ମଦ ବିକ୍ରେତା, ପୂପ/କେକ ବିକ୍ରେତା, ପକ୍ୱ ମାଂସ ବିକ୍ରେତା, ପାଣି/ପାନୀୟ ବିକ୍ରେତା ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବିକ୍ରେତା ଭାବରେ।

Word by Word

• समाहर्ता: the collector (revenue officer)
• Type: Noun
• Root: सम्-आ-हृ
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; कर्तृवाचक-नृवाचक (agent noun)

• जनपदे: in the countryside/district
• Type: Noun
• Root: जनपद
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन; अधिकरण

• सिद्ध: accomplished ascetics (siddhas)
• Type: Noun (participle used substantively)
• Root: सिध्
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत); ‘सिद्ध’ = सिद्धपुरुष/योगी

• तापस: forest ascetics
• Type: Noun
• Root: तपस्
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• प्रव्रजित: wandering mendicants/renunciants
• Type: Noun (participle used substantively)
• Root: प्र-√व्रज्
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत); ‘प्रव्रजित’ = संन्यासी/भिक्षु

• चक्रचर: itinerant wanderers
• Type: Noun
• Root: चक्र + चर
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत); ‘चक्रचर’ = चक्रेण/चक्रवत् चरति इति

• चारण: bards/minstrels
• Type: Noun
• Root: चारण
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• कुहक: tricksters/deceivers
• Type: Noun
• Root: कुहक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• प्रच्छन्दक: disguisers/pretenders
• Type: Noun
• Root: प्रच्छन्दक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• कार्तान्तिक: diviners of death-omens
• Type: Noun
• Root: कार्तान्तिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• नैमित्तिक: omen-readers
• Type: Noun
• Root: नैमित्तिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• मौहूर्तिक: muhūrta-astrologers (electional astrologers)
• Type: Noun
• Root: मौहूर्तिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• चिकित्सक: physicians
• Type: Noun
• Root: चिकित्सक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• उन्मत्त: the insane
• Type: Noun/Adjective (used substantively)
• Root: उन्मत्त
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• मूक: the mute
• Type: Noun/Adjective (used substantively)
• Root: मूक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• बधिर: the deaf
• Type: Noun/Adjective (used substantively)
• Root: बधिर
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• जड: the dull-witted/torpid
• Type: Noun/Adjective (used substantively)
• Root: जड
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• अन्ध: the blind
• Type: Noun/Adjective (used substantively)
• Root: अन्ध
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• वैदेहक: Vaidehakas (a class of traders/brokers)
• Type: Noun
• Root: वैदेहक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• कारु: artisans
• Type: Noun
• Root: कारु
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• शिल्पिक: craftsmen
• Type: Noun
• Root: शिल्पिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• कुशीलव: actors/performers
• Type: Noun
• Root: कुशीलव
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• वेश: people of the brothel/entertainment quarters
• Type: Noun
• Root: वेश
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• शौण्डिक: liquor-sellers
• Type: Noun
• Root: शौण्डिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• आपूपिक: cake-makers/sellers
• Type: Noun
• Root: आपूपिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• पाक्वमांसिक: cooked-meat sellers
• Type: Noun
• Root: पाक्वमांसिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत); पाक्वं मांसं यस्य/यत्र सः

• उदनिक: drink-sellers (water/beverage vendors)
• Type: Noun
• Root: उदनिक
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन (समासान्तर्गत)

• व्यञ्जनान्: prepared dishes/condiments
• Type: Noun
• Root: व्यञ्जन
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन; कर्म (समासोत्तर-शेषपद)

• प्रणिदध्यात्: should station/assign (agents) to watch/keep under surveillance
• Type: Verb
• Root: प्र-नि-√धा
• Form: विधिलिङ् (optative); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचन; ‘समाहर्ता’ कर्ता

Entities Mentioned

• samāhartṛ
• siddha
• tāpasa
• pravrajita
• cāraṇa
• kuhaka
• naimittika
• mauhūrtika
• cikitsaka
• kuśīlava
• veśa
• śauṇḍika

More Details

FAQs

Why does Kauṭilya list so many disguises for agents?

To maximize access across social spaces (temples, markets, festivals, clinics, taverns, entertainment venues) and reduce detection by distributing surveillance through ordinary-looking roles.

What administrative intent underlies the inclusion of vendors and entertainers as covers?

These roles naturally circulate information, observe transactions, and interact with diverse populations—ideal for detecting fraud, extortion, and criminal coordination without triggering suspicion.