Sutra 3
Devanagari script
प्रवृत्तहिंसानामपरिगृहीतानां षड्भागं गृह्णीयात्मत्स्यपक्षिणां दशभागं वाधिकं मृगपशूनां शुल्कं वाधिकम् ॥ कZ_०२.२६.०३ ॥
Transliteration
pravṛttahiṃsānām aparigṛhītānāṃ ṣaḍbhāgaṃ gṛhṇīyāt matsyapakṣiṇāṃ daśabhāgaṃ vādhikaṃ mṛgapaśūnāṃ śulkaṃ vādhikam
Translation
ଯେଉଁ ପଶୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଂସା ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ଯେମାନେ କାହାର ଅଧିକାରରେ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେ ଛଅଭାଗର ଗୋଟିଏ ଭାଗ ନେବ; ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ନେଇ ଦଶଭାଗର ଗୋଟିଏ ଭାଗ; ମୃଗ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତିରିକ୍ତ ଶୁଳ୍କ।
Word by Word
प्रवृत्तengaged in / set in motion / active
प्रवृत्त:
TypeAdjective (Kṛdanta)
Root√वृत् (वर्तते) / प्रवृत्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुं/नपुं एकवचन प्रथमा/द्वितीया; विशेषण
हिंसानाम्of killings / of slaughtering acts
हिंसानाम्:
TypeNoun
Rootहिंसा (from √हिंस्)
Formस्त्रीलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी
अपरिगृहीतानाम्of those not seized/appropriated (i.e., not taken into possession)
अपरिगृहीतानाम्:
TypeAdjective (Kṛdanta)
Rootपरि-√ग्रह् (परिगृह्णाति) / अपरिगृहीत (कृदन्त)
Formनञ्-पूर्वक भूतकृदन्त (क्त), बहुवचन, षष्ठी; विशेषण
षड्भागम्a sixth part (one-sixth share)
षड्भागम्:
TypeNoun
Rootषड् + भाग
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘one-sixth share’
गृह्णीयात्should take / should collect
गृह्णीयात्:
TypeVerb
Root√ग्रह् (गृह्णाति)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
मत्स्यof fish
मत्स्य:
TypeNoun
Rootमत्स्य
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी (समासपूर्वपद)
पक्षिणाम्of birds
पक्षिणाम्:
TypeNoun
Rootपक्षिन्
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी
दशभागम्a tenth part (one-tenth share)
दशभागम्:
TypeNoun
Rootदश + भाग
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘one-tenth share’
वाor / alternatively
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formनिपात (विकल्प/समुच्चयार्थ)
अधिकम्more / additional
अधिकम्:
TypeAdjective
Rootअधिक
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; (भागम् इत्यस्य विशेषणम्)
मृगof wild animals/game
मृग:
TypeNoun
Rootमृग
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी (समासपूर्वपद)
पशूनाम्of animals/cattle
पशूनाम्:
TypeNoun
Rootपशु
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी
शुल्कम्duty / toll / tax
शुल्कम्:
TypeNoun
Rootशुल्क
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (गृह्णीयात् इत्यस्य कर्म)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formनिपात (विकल्पार्थ)
अधिकम्more / additional
अधिकम्:
TypeAdjective
Rootअधिक
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; (शुल्कम् इत्यस्य विशेषणम्)
Entities Mentioned
S
state (implicit)H
hunters/fishers (implicit)M
matsya (fish)P
pakṣi (birds)M
mṛga (game)P
paśu (animals)Ṣ
ṣaḍbhāga (one-sixth)D
daśabhāga (one-tenth)Ś
śulka (duty)FAQs
2.26.02 penalizes prohibited harm (a fine). 2.26.03 governs permitted extraction from commons (a revenue share/duty), treating it as taxable use rather than a crime.
Shares scale with actual yield/value, making collection adaptive to output and reducing incentives to understate profitability relative to a flat charge.