Sutra 42

Devanagari script

पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनमेकादशकं व्यालानाम् दशकमौपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानामष्टकं पत्तीनां सप्तकं मुख्यानां षट्कं देवीकुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञामखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४२ ॥

Transliteration

pañcadroṇe śālīnāṃ dvādaśāḍhakaṃ taṇḍulānāṃ kalabhabhojanam ekādaśakaṃ vyālānām daśakam aupavāhyānāṃ navakaṃ sāmnāhyānām aṣṭakaṃ pattīnāṃ saptakaṃ mukhyānāṃ ṣaṭkaṃ devīkumārāṇām pañcakaṃ rājñām akhaṇḍa-pariśuddhānāṃ vā taṇḍulānāṃ prasthaḥ

Translation

ପାଞ୍ଚ ଦ୍ରୋଣ ଶାଳୀ ଧାନରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଢକ ଚାଉଳ ମାନକ ଉତ୍ପାଦନ। ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଭଲଭାବେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚାଉଳରୁ (ପ୍ରସ୍ଥ ମାପରେ) ପକା ଭାତର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଜାରି: ହାତୀଶାଳା (କଲଭ) 11, ବ୍ୟାଳ (ହିଂସ୍ର ପଶୁ) 10, ଔପବାହ୍ୟ (ବୋଝ/ବାହନ ପଶୁ) 9, ସାମ୍ନାହ୍ୟ (ସାଧାରଣ ସ୍ଥାପନରେ ପାଳିତ) 8, ପତ୍ତୀ (ପଦାତି) 7, ମୁଖ୍ୟ (ପ୍ରଧାନ/ଫୋରମ୍ୟାନ) 6, ଦେବୀ-କୁମାର (ରାଣୀ ଓ ରାଜକୁମାର) 5, ଏବଂ ରାଜା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ 5।

Word by Word

• पञ्चद्रोणे: in (a measure of) five droṇas
• Type: Noun
• Root: द्रोण
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी एकवचन; परिमाण-अधिकरण (in the measure of five droṇas)

• शालीनाम्: of śāli (fine paddy/rice)
• Type: Noun
• Root: शालि
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• द्वादशाढकम्: twelve āḍhakas
• Type: Noun
• Root: आढक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (twelve āḍhakas)

• तण्डुलानाम्: of rice-grains (husked rice)
• Type: Noun
• Root: तण्डुल
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• कलभभोजनम्: (the ration) for a young elephant (calf)
• Type: Noun
• Root: भोजन
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘कलभस्य भोजनम्’

• एकादशकम्: eleven (units/measure)
• Type: Noun
• Root: एकादशक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of eleven)

• व्यालानाम्: of wild/ferocious animals
• Type: Noun
• Root: व्याल
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• दशकम्: ten (units/measure)
• Type: Noun
• Root: दशक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of ten)

• औपवाह्यानाम्: of riding/transport animals
• Type: Noun (adjectival)
• Root: उपवाह्य
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘उपवाह्य’ + अण् (औपवाह्य)

• नवकम्: nine (units/measure)
• Type: Noun
• Root: नवक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of nine)

• साम्नाह्यानाम्: of those to be assembled/collected (a class of animals)
• Type: Noun (adjectival)
• Root: सम्-आह्नाय (साम्नाह्य)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘साम्नाह्य’ (to be brought/collected together)

• अष्टकम्: eight (units/measure)
• Type: Noun
• Root: अष्टक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of eight)

• पत्तीनाम्: of foot-soldiers
• Type: Noun
• Root: पत्ति
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• सप्तकम्: seven (units/measure)
• Type: Noun
• Root: सप्तक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of seven)

• मुख्यानाम्: of chiefs/leading persons
• Type: Noun (adjectival)
• Root: मुख्य
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘मुख्य’ = प्रधान

• षट्कम्: six (units/measure)
• Type: Noun
• Root: षट्क
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of six)

• देवीकुमाराणाम्: of the queen’s sons (princes)
• Type: Noun
• Root: देवीकुमार
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘देव्याः कुमाराः’

• पञ्चकम्: five (units/measure)
• Type: Noun
• Root: पञ्चक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of five)

• राज्ञाम्: of kings
• Type: Noun
• Root: राजन्
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• अखण्डपरिशुद्धानाम्: of (rice) that is whole and thoroughly cleaned
• Type: Adjective (as noun-qualifier)
• Root: अखण्ड-परिशुद्ध
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘अखण्ड’ (unbroken/whole) + ‘परिशुद्ध’ (fully purified)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: निपात; विकल्पार्थक

• तण्डुलानाम्: of rice-grains (husked rice)
• Type: Noun
• Root: तण्डुल
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन (repeated; governs प्रस्थः)

• प्रस्थः: a prastha (measure)
• Type: Noun
• Root: प्रस्थ
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; परिमाण (standard measure)

Entities Mentioned

• śālī (paddy)
• taṇḍula (rice)
• droṇa
• āḍhaka
• prastha
• kalabha
• vyāla
• aupavāhya
• pattī
• mukhya
• devī-kumāra
• rājan (king)

More Details

FAQs

What governance logic is visible in the graded prastḥa issues across groups?

A formal ration hierarchy ties consumption to role and institutional need, enabling predictable budgeting and preventing discretionary favoritism or leakage.

Why specify 'akhaṇḍa-pariśuddha' rice?

It indicates a quality standard for official rations, supporting uniform provisioning and reducing scope for adulteration or substitution.