Sutra 49

Devanagari script

तत्र पुरुषप्रकृतीनां बहुलमनुरक्तं वा तीक्ष्णलुब्धवर्जम् द्रव्यप्रकृतीनां सारं महोपकारं वा ॥ कZ_०९.७.४९ ॥

Transliteration

tatra puruṣa-prakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇa-lubdha-varjam, dravya-prakṛtīnāṃ sāraṃ mahopakāraṃ vā.

Translation

ସେହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ, ପୁରୁଷ-ପ୍ରକୃତି (ଜନବଳ/ପ୍ରଜା) ବିଷୟରେ ଯାହା ବହୁଳ ଅଛି କିମ୍ବା ଯାହା ଅନୁରକ୍ତ/ନିଷ୍ଠାବାନ—କିନ୍ତୁ କ୍ରୂର ଓ ଲୋଭୀଙ୍କୁ ବାଦ ଦେଇ—ତାହା ନିଜ ପକ୍ଷରେ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବ; ଦ୍ରବ୍ୟ-ପ୍ରକୃତି (ସମ୍ପଦ) ବିଷୟରେ ଯାହା ସାରବତ୍ତାରେ ଦୃଢ଼ କିମ୍ବା ଯାହା ମହା ଉପକାର/କୌଶଳଗତ ଲାଭ ଦେଏ, ତାହା ସୁରକ୍ଷିତ କରିବ।

Word by Word

• तत्र: there; in that context/place
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र
• Form: अव्यय (देशवाचक)

• पुरुष-प्रकृतीनाम्: of the temperaments/natures of persons
• Type: Noun
• Root: प्रकृति
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन (प्रकृतिः); समासः—पुरुषाणां प्रकृतयः

• बहुलम्: mostly; in the majority; generally
• Type: Adjective (used adverbially)
• Root: बहुल
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; क्रियाविशेषणवत्—‘बहुधा/प्रायः’

• अनुरक्तम्: loyal; attached; devoted
• Type: Participle
• Root: अनुरञ्ज्
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘अनुरक्त’ = attached/loyal

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: अव्यय (विकल्पार्थक)

• तीक्ष्ण-लुब्ध-वर्जम्: excluding the harsh (cruel) and the greedy
• Type: Participle (gerundive/PPP used adjectivally)
• Root: वर्ज्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; समासः—(तीक्ष्णश्च लुब्धश्च) इति द्वन्द्वः, तयोः वर्जम् = वर्जितम्/वर्जनीयम्

• द्रव्य-प्रकृतीनाम्: of the natures/kinds of resources (wealth/materials)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन; समासः—द्रव्यस्य प्रकृतयः (kinds/qualities of material/wealth)

• सारम्: the essence; the best part; the most valuable
• Type: Noun/Adjective
• Root: सार
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘श्रेष्ठांश/उत्तमभाग’

• महा-उपकारम्: a great benefit; major advantage
• Type: Noun
• Root: उपकार
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; समासः—महान् उपकारः

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: अव्यय (विकल्पार्थक)

Entities Mentioned

• puruṣa-prakṛti
• dravya-prakṛti

More Details

FAQs

What selection rule is given for manpower during operations?

Prefer abundant or loyal manpower, but exclude those characterized by cruelty and greed (high internal risk).

How should resources be prioritized?

Take what is ‘sāra’ (substantial/core) or what produces ‘mahopakāra’ (high strategic payoff).