Adhyaya 140
Adhyāya 140 — वश्यादियोगाः (Vaśyādi-yogāḥ): Sixteen-Square Diagram, Herb-Lists, and Encoded Formulas for Subjugation, Protection, and Prosperity
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ‘ବଶ୍ୟାଦି-ଯୋଗ’ ନାମକ ଏକ ପ୍ରାୟୋଗିକ କ୍ରିୟା-ସମୂହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବଶୀକରଣ, ଆକର୍ଷଣ ଆଦି ଫଳ ପାଇଁ ଦ୍ୱ୍ୟଷ୍ଟପଦ (ଷୋଳ ଖଣ୍ଡ) ଯନ୍ତ୍ରରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ପ୍ରଣାଳୀ। ଆରମ୍ଭରେ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ସଚେତନ ଶୀର୍ଷକ ଓ ପାଠଭେଦର ଉଲ୍ଲେଖ, ପରେ ଦ୍ରବ୍ୟ-ଔଷଧ ତାଲିକାରେ ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ସହଦେବୀ, ପୁତ୍ରଞ୍ଜୀବ/କୃତାଞ୍ଜଲୀ, ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତା/ଶିତାର୍କକ ଇତ୍ୟାଦି ନାମ-ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ଗ୍ରନ୍ଥର ବ୍ୟବହାରିକ ଔଷଧଜ୍ଞାନ ଦର୍ଶାଏ। ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ଋତ୍ୱିଜ, ନାଗ, ମୁନି/ମନୁ, ଶିବ, ବସୁ, ଦିକ୍, ରସ, ବେଦ, ଗ୍ରହ, ଋତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦି ପଦଦେବତା ଓ ବର୍ଗ ଅନୁସାରେ ଯନ୍ତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧ ସହ ମାନଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ। କ୍ରମେ ଧୂପ, ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ, ଅଞ୍ଜନ, ସ୍ନାନ ଓ ବହୁ ଲେପ; ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟ ଧୂପର ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା ଏବଂ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ସାଧକଙ୍କୁ ମାନ-ଗୌରବ ମିଳିବା କଥା ଅଛି। ଘର ସୁଗନ୍ଧ, ନେତ୍ରାଞ୍ଜନ, ସ୍ନାନ, ଭକ୍ଷଣ, ପାନ, ତିଳକ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗଭେଦରେ ମନ୍ତ୍ର-ଦ୍ରବ୍ୟସମୂହ ପୃଥକ; ଶେଷରେ ବଶ୍ୟ, ଶସ୍ତ୍ରସ୍ତମ୍ଭନ, ଜଳରକ୍ଷା, ଗର୍ଭଲାଭ, ପ୍ରସବସୌକର୍ଯ୍ୟ, ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ଗୁଟିକା ଓ ଲେପ, ଏବଂ ଭୂତ-ସଂଖ୍ୟା ଶୈଳୀରେ ଦ୍ରବ୍ୟସଂଖ୍ୟା-ସଙ୍କେତ ଦିଆଯାଇଛି। ଉପସଂହାରରେ ଋତ୍ୱିଜ-ପଦର ଔଷଧିମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ସ୍ଥାପିତ କରି ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ପବିତ୍ର, ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ତନ୍ତ୍ରବିଜ୍ଞାନ ରୂପ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It is a sixteen-square diagrammatic grid used to write/assign names or ingredients; the chapter frames vaśyādi procedures through this structured yantra-like layout with deity and category placements.
It sequences dhūpa (fumigation), udvartana (unction), añjana (collyrium), snāna (bathing), multiple lepa (pastes), and guṭikā (pills), each tied to specific formula-groups and intended effects.
It combines manuscript awareness, pharmacological synonym lists, cosmological deity-mapping (tithi/graha/dik/ṛtu), and operational instructions for outcomes ranging from protection to fertility—treating applied science as sacred revelation.
Yes. It employs encoded expressions (bhūta-saṅkhyā style), such as triṣoḍaśa-diśā-vāṇa and other compound-number markers, to indicate measures or ingredient groupings within lepa/guṭikā preparations.