
Mathurāprādurbhāvaḥ (Vatsakrīḍanaka–Bhāṇḍīraka–Vṛndāvana–Keśītīrtha–Sūryatīrtha Māhātmya)
Ancient-Geography (Tīrtha-māhātmya) and Ritual-Manual (snāna/dāna/homa phalaśruti)
ဤအধ্যာယတွင် ဝရာဟဘုရားက ပೃထဝီ (ဝಸುန္ဓရာ) ကို သင်ကြားသည့်ပုံစံဖြင့် မထုရာအနီးဝန်းကျင်ရှိ တီရ္ထများ၏ သန့်ရှင်းသော မြေပြင်ပထဝီနှင့် ရိတုအကျိုးဖလများကို ဆက်တိုက်ဖော်ပြသည်။ ပထမဦးစွာ ‘ရက္တရှီလာ’ နှင့် ‘ရက္တစန္ဒန’ ဖြင့် အလှဆင်ထားသော ဝတ္စက്രീဍနက၌ ရေချိုးခြင်းသာဖြင့် ဝါယုလောကသို့ ရောက်နိုင်ပြီး ထိုနေရာတွင် သေဆုံးပါက ဝရာဟလောကသို့ မြင့်တင်ရသည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် ဘာဏ္ဍီရက၏ တောအုပ်သဘာဝ (ရှာလ၊ တာလ၊ တမာလ၊ အర్జုန၊ အင်္ဂုဒ၊ ပီလုက၊ ကရီရ၊ ရက္တပုಷ္ပက စသည်) ကို ရေတွက်ကာ စည်းကမ်းတကျ ရေချိုးခြင်းနှင့် အာဟာရထိန်းသိမ်းခြင်းဖြင့် အပြစ်ပျောက်ကင်း၍ အင်္ဒြလောကကို ရပြီး နောက်ဆုံး ဝရာဟလောကသို့ ရောက်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ဝೃန္ဒာဝနကို နွားနှင့် နွားထိန်းများ၏ ကစားရာ တောဥယျာဉ်အဖြစ် ရှားပါးသန့်ရှင်းသော ဓာမဟု ချီးမြှောက်ပြီး ကုဏ္ဍတွင် ရေချိုးကာ တစ်ညနေထိုင်လျှင် ဂန္ဓဗ္ဗ–အပ္စရာတို့၏ သာယာမှုကို ခံစားရပြီး သေပြီးနောက် မြင့်မြတ်သော ဂတိသို့ တက်ရောက်သည်ဟု ဆိုသည်။ ကေရှီတီရ္ထ—ကေရှီကျဆုံးရာနှင့် ဟရိအနားယူရာ—၏ မဟိမာကို အထူးတင်ပြကာ ပိဏ္ဍဒါနသည် ဂယာနှင့် တူညီပြီး စ္နာန/ဒါန/ဟောမ၏ ဖလသည် အဂ္နိဋ္ဌောမ ယဇ్ఞနှင့် နှိုင်းယှဉ်တော်မူသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဒွါဒသ အာဒိတျများနှင့် ဆက်နွယ်သော စူရျတီရ္ထများနှင့် ကာလိယဖြစ်ရပ်ကို ထည့်သွင်းကာ ထိုနေရာတွင် ရေချိုးခြင်းဖြင့် အမကောင်းမှုကင်းစင်ကြောင်း ဝရာဟဘုရားက အတည်ပြု၍ ဟရိဒေဝနှင့် ကာလိယအကြားတွင် သေဆုံးလျှင် အပုနရ္ဘဝ (ပြန်မမွေးတော့ခြင်း) ကို ရကြောင်း ကြေညာသည်။
Verse 1
अथ मथुराप्रादुर्भावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ वत्सक्रीडनकं नाम तीर्थं वक्ष्ये परं मम ॥ तत्र रक्तशिलाबद्धं रक्तचन्दनभूषितम्
ယခု မထုရာ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း၏ အကြောင်း။ သရီဝရာဟက မိန့်တော်မူသည်– “ငါ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး တီရ္ထ ‘ဝတ္စကရီဍနက’ ကို ငါ ပြောကြားမည်။ ထိုနေရာ၌ အနီရောင်ကျောက်ဖြင့် ချည်တင်ထားပြီး အနီရောင် စန္ဒနဖြင့် တင့်တယ်စွာ အလှဆင်ထားသည်။”
Verse 2
स्नानमात्रेण तत्रैव वायुलोकं व्रजेन्नरः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोके महीयते
ထိုနေရာ၌ ရေချိုးခြင်းသာဖြင့် လူသည် ဝါယုလောကသို့ ရောက်နိုင်သည်။ ထိုနေရာ၌ပင် အသက်ရှူ(ပရာဏ)ကို စွန့်လွှတ်ပါက ငါ၏ လောက၌ ဂုဏ်ပြုချီးမြှောက်ခံရသည်။
Verse 3
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अस्ति भाण्डीरकं नाम यत्तीर्थं परमुत्तमम् ॥
ငါသည် ထပ်မံ အခြားအကြောင်းကို ရှင်းပြမည်; နားထောင်လော့၊ ဝသုန္ဓရာ။ ဘာဏ္ဍီရက ဟူသော အမြင့်မြတ်ဆုံး တီရ္ထတစ်ခု ရှိသည်။
Verse 4
सालैस्तालैश्च तरुभिस्तमालैरर्जुनैस्तथा ॥ इङ्गुदैः पीलुकैश्चैव करीैरक्तपुष्पकैः ॥
ထိုနေရာသည် သာလပင်၊ တာလပင်တို့နှင့် ပြည့်နှက်ပြီး တမာလပင်၊ အర్జုနပင်တို့လည်း ရှိသည်။ ထို့ပြင် အင်္ဂုဒပင်၊ ပီလုကပင်နှင့် အနီရောင်ပန်းပွင့်သော ကရီရ ချုံပင်များလည်း ရှိသည်။
Verse 5
तस्मिन्भाण्डीरके स्नातो नियतो नियताशनः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तश्चेन्द्रलोकं स गच्छति ॥
ထို ဘာဏ္ဍီရက တွင် ရေချိုးသန့်စင်၍ စည်းကမ်းတကျ နေထိုင်ကာ အစားအစာကို ကန့်သတ်သူသည် အပြစ်အားလုံးမှ လွတ်ကင်းပြီး အိန္ဒြလောကသို့ သွားရောက်သည်။
Verse 6
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं च गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं वृन्दावनं मम ॥
ထိုနေရာတွင် ထို့နောက် သူသည် အသက်ရှူသက်ကို လွှတ်ချ၍ ငါ၏ လောကသို့ သွားရောက်သည်။ ထပ်မံ၍ ငါ၏ က္ෂೇತ್ರ—ဝೃန္ဒာဝန် ကို ရှင်းပြမည်။
Verse 7
तत्राहं क्रीडयिष्यामि गोभिर्गोपालकैः सह ॥ रम्यं च सुप्रतीतं च देवदानवदुर्लभम् ॥
ထိုနေရာတွင် ငါသည် နွားများနှင့် ဂိုပါလကများနှင့်အတူ ကစားပျော်ရွှင်မည်။ ထိုဒေသသည် လှပ၍ နာမည်ကြီးကာ ဒေဝနှင့် ဒာနဝတို့အတွက်တောင် ရခဲသည်။
Verse 8
तत्र कुण्डे महाभागे बहुगुल्मलतावृते ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चैकरात्रोषितो नरः ॥
ထိုနေရာရှိ မဟာကံကောင်းသော ကုဏ္ဍ၌ ချုံပင်နှင့် လျှောပင်များစွာ ဖုံးလွှမ်းနေသဖြင့် လူသည် တစ်ညအိပ်နေရပြီး ထိုနေရာတွင် ရေချိုးသင့်သည်။
Verse 9
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च क्रीडमानः स मोदते ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं च गच्छति ॥
ဂန္ဓဗ္ဗနှင့် အပ္စရာတို့နှင့် ကစားပျော်ရွှင်ကာ သူသည် ဝမ်းမြောက်လေ၏။ ထို့နောက် ထိုနေရာ၌ပင် အသက်ရှုသက်ကို စွန့်လွှတ်၍ ငါ၏ လောကသို့ သွားရောက်လေ၏။
Verse 10
तीर्थं शतगुणं पुण्यं यत्र केशी निपातितः ॥ केश्यः शतगुणं पुण्यं यत्र विश्रमते हरिः ॥
ကေရှီကို ချေမှုန်းကျဆုံးစေခဲ့သည့် နေရာ၌ရှိသော တီရ္ထသည် ပုဏ္ဏယကို ရာဆတိုးပေး၏။ ဟရိသည် အနားယူရာ နေရာ၌ရှိသော ကေရှီ-တီရ္ထလည်း ပုဏ္ဏယကို ရာဆတိုးပေး၏။
Verse 11
तस्माच्छतगुणं पुण्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ तत्रापि च विशेषोऽस्ति केशितीर्थे वसुन्धरे ॥
ထို့ကြောင့် ပုဏ္ဏယသည် ရာဆတိုးပင် ဖြစ်၏—ဤနေရာ၌ စဉ်းစားဆင်ခြင်ရန် မလိုအပ်။ ထို့ပြင် ဟေ ဝသုန္ဓရာ၊ ထိုအရာများအတွင်း၌ပင် ကေရှီ-တီရ္ထ၌ အထူးထင်ရှားမှု တစ်ရပ် ရှိ၏။
Verse 12
तस्मिन्पिण्डप्रदानेन गयातुल्य फलं भवेत् ॥ स्नाने दाने तथा होमे अग्निष्टोमफलं भवेत् ॥
ထိုနေရာ၌ ပိဏ္ဍပူဇာ (ပိဏ္ဍ-ပရဒာန) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဂယာနှင့် တူညီသော အကျိုးရလဒ် ရရှိ၏။ ထို့ပြင် ရေချိုးခြင်း၊ ဒါနပြုခြင်းနှင့် ဟိုးမ (မီးပူဇာ) ပြုလုပ်ခြင်းတို့ဖြင့် အဂ္နိဋ္ဌောမ ယဇ္ဉနှင့် တူညီသော အကျိုးရလဒ် ရရှိ၏။
Verse 13
सूर्यतीर्थेषु वसुधे द्वादशादित्यसंज्ञके ॥ कालियो रमते तत्र कालिन्द्याः सलिले शुभे ॥
အို မြေမိခင်၊ “အာဒိတျာ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး” ဟုခေါ်သော နေဘုရား၏ သန့်ရှင်းသော တီရ္ထများ၌ ကာလိယာသည် ကာလින්ဒီ (ယမုနာ) မြစ်၏ မင်္ဂလာရေထဲတွင် ထိုနေရာ၌ ကစားပျော်ရွှင်နေ၏။
Verse 14
आदित्या ऊचुः ॥ वरं ददासि नो देव वरार्हा यदि वा वयम् ॥ अस्मिंस्तीर्थवरे स्नानमस्माकं सम्प्रदीयताम् ॥
အာဒိတျာတို့က ဆိုကြသည်– “အို ဒေဝ၊ ကျွန်ုပ်တို့သည် အပေးအယူ (ဝရ) ကိုခံယူရန် ထိုက်တန်ပါက ဝရတစ်ပါးကို ပေးသနားပါ။ ဤအထူးမြတ်သော တီရ္ထ၌ သန့်ရှင်းရေချိုးပွဲ၏ အခွင့်အရေး/တာဝန်ကို ကျွန်ုပ်တို့အား စည်းကမ်းတကျ ချမှတ်ပေးပါ။”
Verse 15
आदित्यानां वचः श्रुत्वा क्रीडां कृत्वा वसुन्धरे ॥ स्नानमात्रेण तत्रैव मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥
အို မြေမိခင်၊ အာဒိတျာတို့၏ စကားကို ကြားနာပြီး ထိုနေရာ၌ ကစားပျော်ရွှင်ကာ၊ ထိုနေရာတွင် ရေချိုးခြင်းတစ်ခုတည်းဖြင့်ပင် လူသည် အပြစ်အနာအဆာ အားလုံးမှ လွတ်မြောက်၏။
Verse 16
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ उत्तरे हरिदेवस्य दक्षिणे कालियस्य तु ॥
ထို့နောက် ဤနေရာ၌ အသက်ကို စွန့်လွှတ်သူသည် ငါ၏ လောကသို့ သွားရောက်ရ၏။ ဤအရပ်သည် ဟရိဒေဝ၏ မြောက်ဘက်နှင့် ကာလိယာ၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။
Verse 17
कालियो दमितस्तत्र आदित्याḥ स्थापिताः मया ॥ वरं वृणुध्वं भद्रं वो यद्वो मनसि वर्त्तते ॥
ထိုနေရာ၌ ကာလိယာကို နှိမ်နင်းပြီး၊ အာဒိတျာတို့ကို ငါက တည်ထောင်ထား၏။ သင်တို့အတွက် မင်္ဂလာရှိပါစေ—သင်တို့စိတ်တွင်ရှိသမျှအတိုင်း ဝရတစ်ပါးကို ရွေးချယ်ကြလော့။
Verse 18
अनयोर्देवयोर्मध्ये ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
ဤဒေဝတားနှစ်ပါးအကြား၌ သေဆုံးသူတို့သည် “အပုနရ္ဘဝ” ဖြစ်၍ ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းမရှိတော့ကြသည်။
Verse 19
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम् ॥ तत्र वृन्दावने तीर्थे यत्र केशी निपातितः ॥
ထပ်မံ၍ မဟာပာတကကို ဖျက်ဆီးနိုင်သော အခြားအကြောင်းတစ်ရပ်ကို ငါဟောပြမည်။ ဗೃန္ဒာဝန တီရ္ထ၌၊ ကေရှီကို ချေမှုန်းခဲ့သည့် နေရာ၌ ဖြစ်သည်။
The chapter frames sacred geography as a pedagogy of conduct: the text instructs that disciplined practice (snāna paired with niyama/niyatāśana, and optionally dāna/homa) aligns human behavior with a ritually ordered landscape. Its internal logic links moral purification (release from pāpa/kilbiṣa) to respectful engagement with specific terrestrial zones (tīrthas), implying that caring for and properly using designated natural spaces (groves, river waters, boundary sites) sustains a stable human–earth relationship.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar phase, or seasonal timing is stated in the provided verses. The only time-bound practice specified is a vrata-like duration: “ekarātroṣitaḥ” (staying for one night) in Vṛndāvana in connection with bathing at the kuṇḍa.
Environmental balance is implied through sacralized place-management: Bhāṇḍīraka is characterized via a detailed grove-species list, treating vegetation as an identifying and valued feature of the tīrtha. The repeated emphasis on regulated behavior (niyama, controlled diet) and non-destructive ritual acts (snāna, dāna, homa) positions the landscape—rivers, groves, ponds, and boundary markers—as a protected infrastructure of meaning. The text thereby models an early ecological ethic where Earth (Pṛthivī) is taught through mapped sites that require disciplined, low-impact engagement.
The chapter references primarily mythic/cultic figures rather than human dynasties: Varāha and Pṛthivī as interlocutors; Hari (Viṣṇu) associated with Keśītīrtha; Keśin (the slain adversary marking the tīrtha); the twelve Ādityas (solar deities) requesting bathing rights; Gandharvas and Apsarases as post-ritual enjoyment figures; Kāliya (serpent figure) linked to the Kālimdī waters; and local divine markers Harideva and Kāliya used to define a liminal zone whose death-result is described as apunarbhava.