
Dhānyadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Soteriological Merit Discourse
ဤအধ্যာယတွင် ဝရာဟ–ပೃထဝီ သင်ကြားပုံစံဖြင့် “ရာဇန်” ကို သာနျဓေနု (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးဖြင့် နွားပုံသဏ္ဍာန် ပြုလုပ်သော အလှူ) ၏ မဟာတ္မိယနှင့် တိတိကျကျ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းကို ဖော်ပြသည်။ ဝိသုဝ၊ အယန ပြောင်းလဲချိန်များနှင့် ကာတ္တိက လကဲ့သို့ မင်္ဂလာကာလများကို ညွှန်ပြပြီး ဝရီဟိဓေနု အလှူ၏ ကုသိုလ်သည် နွားအလှူများစွာနှင့် တူညီ သို့မဟုတ် ပိုမိုကြီးမားကြောင်း ဆိုသည်။ ပြုလုပ်ပုံတွင် အနက်ရောင် သမင်အရေပြားပေါ်တင်ခြင်း၊ နွားချေးလိမ်းထားသော မြေပြင်ပေါ်တွင် ပရတိဋ္ဌာန ပြုခြင်း၊ နွားနှင့် နွားကလေး၏ အချိုးအစားတိုင်းတာချက်များ၊ ရွှေ–ငွေ အလှဆင်နှင့် မွှေးကြိုင်ပစ္စည်းများဖြင့် တန်ဆာဆင်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့နောက် အလှူရှင်သည် ပူဇော်ခြင်း၊ ပရဒက္ခိဏာ လှည့်ခြင်း၊ စာဋ္ဌာင်္ဂ ပဏာမ ပြုခြင်းနှင့် ပညာရှိ ဘြာဟ္မဏအား အလှူဝါကျဖြင့် အပ်နှံခြင်းကို ဆောင်ရွက်ပြီး အပြစ်သန့်စင်ခြင်း၊ စည်းစိမ်တိုးပွားခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း၊ သုခလောကသို့ တက်ရောက်ခြင်းနှင့် နောက်ဆုံး မြင့်မြတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ခြင်းတို့ကို အကျိုးအဖြစ် ဖော်ပြသည်။
Verse 1
अथ धान्यधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुमनुत्तमाम् ॥ यस्याः सङ्कीर्तनादेव सा तुष्येत् पार्वती स्वयम्
ယခု သာနျဓေနုဒါန (စပါးနှင့်ပြုလုပ်သော နွားကို ဒါနပြုခြင်း) ၏ မဟာတ္မယကို ဆိုမည်။ ဟောတೃက ပြောသည်– နားထောင်ပါ၊ အို မင်းကြီး၊ အတုမရှိသော သာနျဓေနုကို ကျွန်ုပ် ရှင်းပြမည်။ ၎င်းကို သံကီရတန (ရွတ်ဆိုချီးမွမ်း) သာ ပြုလျှင်ပင် ပါရဝတီမယ်တော်သည် ကိုယ်တိုင် ပီတိဖြစ်တော်မူ၏။
Verse 2
विषुवे चायने वापि कार्त्तिक्यां तु विशेषतः ॥ यां दत्त्वा मुच्यते पापाच्छशाङ्क इव राहुणा
ဗိသုဝ (နေ့ညညီ) သို့မဟုတ် အယန (နေပြောင်းကာလ) တွင်၊ အထူးသဖြင့် ကာတ္တိကာလတွင်—ဤဒါနကို ပြုလျှင် ပാപမှ လွတ်မြောက်သည်၊ ရာဟု၏ ဖမ်းဆီးမှုမှ လမင်း လွတ်သကဲ့သို့။
Verse 3
तदिदानीं प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुविधिं परम् । दशधेनुप्रदानेन यत्फलं राजसत्तम ॥ तत्सर्वमेव प्राप्नोति व्रीहिधेनुप्रदानतः ॥
ယခုအခါ ‘ဓာနျ-ဓေနု’ (စပါး/သီးနှံဖြင့် ပြုလုပ်သော နွား) ကို လှူဒါန်းရာ အမြင့်မြတ်ဆုံး နည်းလမ်းကို ငါရှင်းပြမည်။ အို မင်းမြတ်၊ နွားဆယ်ကောင် လှူဒါန်းခြင်းမှ ရသော ကုသိုလ်အကျိုးအားလုံးကို စပါး/သီးနှံဖြင့် ပုံဖော်ထားသော နွားကို လှူဒါန်းခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်သည်။
Verse 4
कृष्णाजिनं ततः कृत्वा प्राग्वत्सं स्थापयेद्बुधः । गोमयेनानुलिप्तायां भूमौ तां परिपूजयेत् ॥
ထို့နောက် ကృష్ణာဇိန (အနက်ရောင် သမင်အရေ) ကို ပြင်ဆင်ပြီး ပညာရှိသည် အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော နွားကလေးကို တင်ထားရမည်။ နွားချေးဖြင့် လိမ်းထားသော မြေပြင်ပေါ်တွင် ထိုတည်ဆောက်ထားသော ပူဇော်ပစ္စည်းကို နည်းတကျ ပူဇော်ရမည်။
Verse 5
उत्तमा तु भवेद्धेनुर्द्रोणैश्चापि चतुष्टयैः । मध्यमा च तदर्धेन वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥
ဤ ‘နွား’ ပူဇော်လှူဒါန်းမှုသည် သီးနှံ လေးဒရိုဏာဖြင့် ပြုလုပ်လျှင် အကောင်းဆုံးဟု သတ်မှတ်သည်။ အလယ်အလတ်အဆင့်မှာ ထို၏ တစ်ဝက်ဖြစ်သည်။ လှူဒါန်းရာတွင် ငွေကြေးအပေါ် ကပ်စေးနည်း မပြုရ။
Verse 6
चतुर्थांशेन वत्सं तु कल्पयित्वा विधानतः । चतुर्थांशेन धेनोर्वै वत्सं तु परिकल्पयेत् ॥
ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း နွားကလေးကို အချိုးအစား တစ်ပုံလေးပုံဖြင့် ပုံဖော်ပြီး၊ နွား (ဓေနု) ၏ အတိုင်းအတာနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နွားကလေးကို အမှန်တကယ် တစ်ပုံလေးပုံအရွယ်ဖြင့် တည်ဆောက်ရမည်။
Verse 7
कर्तव्यौ रुक्मशृङ्गौ तु राजतखुरसंयुतौ । गोमेदैः कुर्वीत घ्राणं अगुरुं चन्दनं तथा ॥
ရွှေဖြင့် ချိုများကို ပြုလုပ်ရမည်၊ ခြေခွာများကို ငွေနှင့် တွဲဖက်ထားရမည်။ နှာခေါင်းကို ဂိုမေဒ ကျောက်မျက်ဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး၊ အဂုရုနှင့် စန္ဒကူးကိုလည်း နည်းတကျ စီစဉ်/လိမ်းပေးရမည်။
Verse 8
मुक्ताफलमया दन्ता घृतक्षौद्रमयं मुखम् । प्रशस्तपत्रश्रवणं कांस्यदोहणकारिताम् ॥
၎င်း၏ သွားများကို ပုလဲဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်၊ ပါးစပ်ကို ဃီ (သန့်ရှင်းသော နွားနို့ဆီ) နှင့် ပျားရည်ဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်။ နားများကို လှပသော ရွက်ကဲ့သို့ ဖန်တီး၍ နို့ညှစ်ရန် ကြေးဝါအိုးကိုလည်း စီမံထားရမည်။
Verse 9
इक्षुपृष्ठिमयाः पादाः क्षौम्यपुच्छसमन्विताम् । नानाफलसमोपेतां रत्नगर्भसमन्विताम् ॥
၎င်း၏ ခြေထောက်များကို ကြံတံပိုးပစ္စည်းဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်၊ လင်နင်အထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော အမြီးကိုလည်း တပ်ဆင်ရမည်။ အမျိုးမျိုးသော အသီးအနှံများဖြင့် ပြည့်စုံစေပြီး အတွင်းပိုင်း ‘ဂರ್ಭ’ တွင် ရတနာများ ပါဝင်အောင် စီမံရမည်။
Verse 10
पूर्ववच्चार्चयित्वा तां कृत्वा दीपार्चनादिकम् । पुण्यकालं च सम्प्राप्य स्नातः शुक्लाम्बरो गृही ॥
ယခင်သတ်မှတ်ချက်အတိုင်း ၎င်းကို ပူဇော်အာရ္ဍနာပြု၍ မီးပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော အခမ်းအနားများကို ဆောင်ရွက်ပြီး၊ ကုသိုလ်ကာလ အလျောက် ရောက်လာသောအခါ အိမ်ထောင်ရှင်သည် ရေချိုးသန့်စင်ကာ အဖြူရောင်ဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်၍ (ဆက်လက် ဆောင်ရွက်ရမည်)။
Verse 11
त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य दण्डवत्प्रणमेच्च ताम् । त्वं हि विप्र महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥
သုံးကြိမ် ပရဒက္ခိဏာ (ဝိုင်းလှည့်) ပြုလုပ်ပြီးနောက် ၎င်းအား ဒဏ္ဍဝတ်ပရဏာမ (ကိုယ်လုံးပြားလဲ၍ အပြည့်အဝ ဦးချ) လုပ်ရမည်။ ‘အကြောင်းမူကား သင်သည်—ဟေ ဗိပရ မဟာဘဂ—ဝေဒနှင့် ဝေဒာင်္ဂတို့ကို ကျွမ်းကျင်ပိုင်နိုင်သူ ဖြစ်၏’ ဟု (ဆိုရမည်)။
Verse 12
मया दत्तां च गृह्णीष्व प्रसीद त्वं द्विजोत्तम । प्रीयतां मम देवेशो भगवान्मधुसूदनः ॥
‘ကျွန်ုပ်ပေးအပ်ထားသော ဤဒါနကို လက်ခံပါ၊ ကျေးဇူးပြု၍ ကြင်နာတော်မူပါ၊ ဟေ ဒွိဇိုတ္တမ (နှစ်ကြိမ်မွေးဖွားသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး)။ ကျွန်ုပ်၏ အိష్టဒေဝ၏ အရှင်၊ ဘဂဝန် မဓုစူဒန သည် ပျော်ရွှင်နှစ်သက်တော်မူပါစေ’။
Verse 13
या च लक्ष्मीस्तु गोविन्दे स्वाहा या च विभावसौ ॥ शक्रे शचीति विख्याता शिवे गौरी च संस्थिता
ဂိုဝိန္ဒ၌ လက္ရှ္မီဖြစ်သော၊ ဝိဘာဝသု (အဂ္နိ)၌ “စွာဟာ” ဖြစ်သော၊ သက္ကရ (အိန္ဒြ)၌ “ရှချီ” ဟု ထင်ရှားသော၊ ရှိဝ၌ “ဂေါရီ” အဖြစ် တည်နေသော—ထိုတစ်ပါးတည်းသော မဟာဒေဝီကို အမျိုးမျိုးသော ရုပ်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ဆိုထားသည်။
Verse 14
गायत्री ब्रह्मणः प्रोक्ता ज्योत्स्ना चन्द्रे रवॆः प्रभा ॥ बुद्धिर्बृहस्पतेः ख्यातं मेधा मुनिषु सत्तमा
သူမကို ဘြဟ္မာအတွက် ဂါယတြီဟု ကြေညာထားပြီး၊ လ၌ ဂျ्योৎস္နာ (လရောင်) ဖြစ်ကာ နေရောင်၌ ပရဘာ (တောက်ပမှု) ဖြစ်သည်။ ဘృဟစပတိအတွက် ဗုဒ္ဓိ (ဉာဏ်) ဟု ထင်ရှားပြီး၊ မုနိတို့အတွင်း အထူးမြတ်သော မေဓာ (ထက်မြက်သော သိမြင်မှု) ဖြစ်သည်။
Verse 15
तस्मात्सर्वमयी देवी धान्यरूपेण संस्थिता ॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्
ထို့ကြောင့် အရာအားလုံးကို စုစည်းထားသော မဟာဒေဝီသည် သာနျရူပ (စပါးနှံ/အာဟာရသီးနှံ) အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ဤသို့ ရွတ်ဆိုပြီးနောက် သာနျဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ‘ဓေနု’ (နွား) ကို ဘြာဟ္မဏတစ်ဦးထံ ဆက်ကပ်သင့်သည်။
Verse 16
दत्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा तं क्षमाप्य द्विजोत्तमम् ॥ यावच्च पृथिवी सर्वा वसुरत्नानि भूपते
လှူဒါန်းပြီးနောက် ပရဒက္ခိဏာ (ဝန်းလှည့်ပူဇော်) ပြုလုပ်ကာ၊ ထို ဒွိဇောတ္တမ (အထူးမြတ်သော ဘြာဟ္မဏ) ထံမှ ခွင့်လွှတ်မှုကို တောင်းခံပြီး—ရတနာနှင့် အဖိုးတန်ပစ္စည်းများပါဝင်သည့် ကမ္ဘာမြေတစ်လုံးလုံး ကျယ်ပြန့်သမျှအတိုင်း၊ အို မင်းကြီး—
Verse 17
तावत्पुण्यं समधिकं व्रीहिधेनोश्च तत्फलम् ॥ तस्मान्नरेन्द्र दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
ထိုအတိုင်း—ထို့ထက်ပင် လွန်ကဲစွာ—ပုဏ္ဏ (ကောင်းမှု) နှင့် ထို၏အကျိုးသည် ဝရီဟိ-ဓေနု (စပါး/ဆန်ဖြင့် ပြုလုပ်သော နွား) ထံမှ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အို နရေန္ဒြ (မင်းကြီး)၊ ဤဒါနကို ပေးလှူသင့်သည်၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းသည် ဘောဂ (လောကီအပျော်အပါး) နှင့် မုတ္တိ (လွတ်မြောက်ခြင်း) ၏ အကျိုးကို ပေးအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 18
इहलोके च सौभाग्यमायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ विमानॆनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना
ဤလောက၌ ကံကောင်းခြင်းကို ပေး၍ အသက်ရှည်ခြင်းနှင့် ကျန်းမာရေးကို တိုးပွားစေသည်။ ထို့ပြင် အလှူရှင်သည် နေရောင်ရောင်သဏ္ဌာန်ရှိသော တိဗ္ဗဝိမာန်ဖြင့်၊ ခေါင်းလောင်းငယ်များ၏ ကွန်ယက်ဖြင့် အလှဆင်လျက် သွားရောက်သည်။
Verse 19
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् ॥ एवं हरेण चोद्गीर्णं श्रुत्वा वाक्यं नरोत्तमः
ထို့နောက် ကောင်းကင်ဘုံမှ ကျဆင်းလာပြီး သူသည် ဇမ္ဗူဒွီပ၏ အရှင်ဖြစ်လာသည်။ ဤသို့ ဟရိ၏ ထွက်ဆိုသော ဝစနကို ကြားနာပြီးနောက် ထိုလူမြတ်—
Verse 20
सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते
အပြစ်အားလုံးမှ သန့်စင်သော အတ္တရှိသူသည် ရုဒ္ဒရလောက၌ ဂုဏ်ပြုချီးမြှောက်ခံရသည်။
Verse 21
पादुकोपानहच्छत्रभाजनं तर्पणं तथा ॥ अङ्गं तु पूर्ववत्कार्यं मुखं क्षौद्रमयं शुभम्
ပာဒုကာ (ခြေစွပ်), ဖိနပ်၊ ထီး၊ အိုးခွက်နှင့် တර්ပဏ ပူဇော်သကာကိုလည်း ပေးလှူရမည်။ ကိုယ်ခန္ဓာကို ယခင်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်ရပြီး မျက်နှာကိုမူ မင်္ဂလာရှိအောင် ပျားရည်ဖြင့် သို့မဟုတ် ပျားရည်ကဲ့သို့ ချိုမြိန်သောအရာဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 22
स्तूयमानोऽप्सरोभिश्च स याति शिवमन्दिरम् ॥ यावच्च स्मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते
အပ္စရာများ၏ ချီးမွမ်းခြင်းကို ခံရ၍ သူသည် ရှိဝ၏ နိဝါသ (မন্দိရ) သို့ သွားရောက်သည်။ မိမိ၏ မွေးဖွားခြင်းကို မှတ်မိနေသမျှကာလပတ်လုံး ကောင်းကင်ဘုံ၌ ဂုဏ်ပြုခံရသည်။
The text frames agrarian generosity as a disciplined ethical practice: a donor converts stored grain into a ritually structured gift (dhānyadhenu) offered to a qualified brāhmaṇa, presenting dāna as a means of social redistribution, personal purification, and long-term welfare (bhukti–mukti).
The chapter highlights puṇyakāla occasions: viṣuva (equinox), ayana transitions (solstitial turning points), and especially the month of Kārttikā as a preferred time for the dhānyadhenu gift.
While not explicitly ecological in modern terms, the narrative uses grain (dhānya) and cow symbolism to promote the protection and circulation of Earth-derived resources. By prescribing careful handling, sanctification, and redistribution of staple produce, it implicitly links human prosperity and moral order to responsible agrarian stewardship associated with Pṛthivī’s sustaining capacity.
No dynastic lineages are specified. Cultural-religious figures appear as named deities and personifications within the gifting formula and identifications (e.g., Pārvatī, Śiva/Gaurī, Viṣṇu as Madhusūdana/Govinda, Śacī/Indrāṇī, Gāyatrī, and the Rāhu–Candra motif used as a purification simile).