Adhyaya 104: The Eulogy and Procedure of the ‘Honey-Cow’ Gift (Madhudhenudāna)
Madhudhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Soteriological/Merit Discourse
ဝရာဟ–ပృထဝီ သင်ကြားမူဘောင်အတွင်း ဤအဓ್ಯಾಯတွင် မဓုဓေနုဒါန (ပျားရည်/ချိုမြိန်ပစ္စည်းဖြင့် ပုံဖော်ထားသော “နွား” ကို လှူဒါန်းခြင်း) ၏ ရိတုအကျင့်နည်းလမ်းကို ဖော်ပြပြီး ပာတက (အပြစ်) ကို ဖယ်ရှားနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ရွှေ၊ ကြေးနီ၊ သကြား/ဂျာဂရီကဲ့သို့ ချိုမြိန်ပစ္စည်းများ၊ စပါးသီးနှံ၊ အဝတ်အထည်နှင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများဖြင့် သင်္ကေတနွားကို တည်ဆောက်ကာ လေးမျက်နှာသို့ ပူဇော်ပစ္စည်းအိုးခွက်များကို စီစဉ်ထားသည်။ အယန၊ ဝိသုဝ၊ ဗျတီပာတ၊ သင်္ကရန္တိ၊ ဥပာရာဂ စသည့် မင်္ဂလာကာလများတွင် လှူရန် ညွှန်ကြားသည်။ လက်ခံသူမှာ ဆင်းရဲသော်လည်း ပညာရှိသော ရှရောတရိယ ဘြာဟ္မဏ—အဟိတာဂ္နိ၊ အာရျာဝရတ၌ မွေးဖွား၍ ဝေဒနှင့် ဝေဒာင်္ဂ ကျွမ်းကျင်သူ—ဖြစ်ရမည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး မန္တရ၊ ရေဖြင့် အర్పဏနည်းလမ်းနှင့် အတူလှူအပ်သော အလှူပစ္စည်းများကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ နိဂုံးတွင် ဤဒါနကို သီလကျင့်ဝတ်နှင့် ကမ္ဘာလောကအကျိုးသက်ရောက်မှုရှိသော ကုသိုလ်ဟု ချီးမွမ်းကာ အပြစ်ကင်းစင်၍ ဝိෂ္ဏုလောကသို့ ရောက်နိုင်ကြောင်း ပြောပြီး စည်းကမ်းတကျ လှူဒါန်းခြင်းသည် လူမှုကောင်းကျိုးနှင့် ပృထဝီ၏ တည်ငြိမ်မှုကို ထောက်ပံ့သည်ဟု ဆက်စပ်ဖော်ပြသည်။
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 104
Verse 1
अथ मधुधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०४-१ ॥ धेनुं मधुमयीं कृत्वा सम्पूर्णघटषोडशाम् । चतुर्थेन तथांशेन वत्सकं परिकल्पयेत् ॥
ယခု ‘မဓုဓေနု’ (ပျားရည်နွား) လှူဒါန်းခြင်း၏ မဟာတန်ခိုးကို ဆိုသည်။ ဟောတೃက ပြောသည်– “အပြစ်ပေါင်းစုံကို ဖျက်ဆီးသော မဓုဓေနုကို ငါရှင်းပြမည်။ အသစ်လိမ်းသုတ်၍ သန့်စင်ထားသော မြေပြင်ပေါ်တွင် အနက်ရောင် သမင်အရေပြားနှင့် ၎င်းအပေါ် ကုရှမြက်ကို ခင်းထားပြီး—(104.1)—ပျားရည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော နွားကို ဖန်တီးကာ အပြည့်အဝ အိုးတစ်ဆယ့်ခြောက်လုံးဖြင့် ပြည့်စုံစေ၍၊ အချိုးအစားအရ လေးပုံတစ်ပုံအဖြစ် နွားကလေးတစ်ကောင်ကိုလည်း စီမံပြုလုပ်ရမည်။”
Verse 2
सौवर्णं तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनैः॥ पृष्ठं ताम्रमयं कृत्वा सास्रां पटमयीं तथा॥
မျက်နှာကို ရွှေဖြင့် ဖန်တီး၍၊ ချိုများကို အဂရုသစ်နှင့် စန္ဒန်သစ်ဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်။ ကျောကို ကြေးနီဖြင့် ပြုလုပ်၍၊ သတ်မှတ်ထားသော ‘သာစရာ’ နည်းအတိုင်း အဝတ်အဖုံးပုံစံကိုလည်း ထိုနည်းတူ ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 3
पादानिक्षुमयान्कृत्वा सितकम्बलसंवृतान्॥ मुखं गुडमयं कृत्वा जिह्वां शर्करया तथा॥
ခြေထောက်များကို ကြံဖြင့် ပြုလုပ်၍ အဖြူရောင် သိုးမွေးစောင်ဖြင့် ဖုံးအုပ်ရမည်။ မျက်နှာကို ဂုဍ် (jaggery) ဖြင့် ပြုလုပ်၍၊ လျှာကိုလည်း သကြားဖြင့် ထိုနည်းတူ ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 4
ओष्ठौ पुष्पमयौ तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः॥ दर्भरोममयी देवी खुरैरौप्यैश्च भूषिता॥
သူမ၏ နှုတ်ခမ်းကို ပန်းများဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်၊ သွားများကို သစ်သီးများဖြင့် ပြုလုပ်သည်ဟု ဆိုထားသည်။ နတ်သမီး-ရূপ နွားမ၏ အမွှေးကို ဒರ್ಭမြက်ဖြင့် ပြုလုပ်၍ ငွေဖြင့် 만든 ခြေခွံများဖြင့် တန်ဆာဆင်ရမည်။
Verse 5
प्रशस्तपत्रश्रवणा प्रमाणात्परितस्तता॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यान्विता तथा॥
ချီးမွမ်းထိုက်သော ရွက်ကဲ့သို့ နားများရှိ၍၊ အတိုင်းအတာမှန်ကန်ကာ ပတ်လည်တစ်ဝိုက် ညီညာစွာ ဖြန့်ကျက်နေစေရမည်။ အမင်္ဂလာမရှိသော အရာမပါဘဲ မင်္ဂလာလက္ခဏာ အားလုံးနှင့် ပြည့်စုံ၍၊ သတ္တဓာန (စပါးမျိုး ၇ မျိုး) နှင့်လည်း တွဲဖက်စေရမည်။
Verse 6
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत्॥ छादितां वस्त्रयुग्मेन कण्ठाभरणभूषिताम्॥
ဦးတည်ရာ လေးဖက်တွင် နှမ်းထည့်ထားသော အိုး/ပാത്ര လေးလုံးကို စီစဉ်တင်ထားရမည်။ ထို့နောက် (နွားရုပ်) ကို အဝတ်နှစ်ထည်ဖြင့် ဖုံးအုပ်၍ လည်ပင်းအလင်္ကာဖြင့် တန်ဆာဆင်ရမည်။
Verse 7
कांस्योपदोहिनीं कृत्वा गन्धपुष्पैस्तु पूजिताम्॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये॥
ကြေးဝါဖြင့် ပြုလုပ်သော နို့ညှစ်အိုးကို လှူဒါန်းပြီး၊ အနံ့သာနှင့် ပန်းများဖြင့် ပူဇော်ရမည်။ ဤကမ္မကို အယနကာလ (နေပြောင်းကာလ)၊ ပုဏ္ဏဗိသုဝ (ညီမျှနေ့)၊ ဗျတီပာတကာလနှင့် နေ့အဆုံးတွင် ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 8
संक्रान्त्यामुपरागे च सर्वकाले यदृच्छया॥ द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिं दृष्ट्वा तां प्रतिपादयेत्॥
သင်္ကြာန္တိ (နေ၏ ရာသီပြောင်းချိန်) နှင့် ဂြိုဟ်ဖုံးကာလတွင်လည်းကောင်း၊ အခြေအနေအလိုက် မည်သည့်ကာလမဆို—ပစ္စည်းအင်အားနှင့် လက်ခံထိုက်သော ဗြာဟ္မဏကို တွေ့မြင်လျှင် ထိုလှူဒါန်းမှုကို ပေးအပ်ရမည်။
Verse 9
तादृशाय प्रदातव्या मधु धेनुर्नरोत्तमे॥ पुच्छदेशे विमृश्याथ जलपूर्णां सदक्षिणाम्॥
အို လူမြတ်! ထိုကဲ့သို့သော လက်ခံထိုက်သူအား ‘မဓုဓေနု’ (ပျားရည်နွား) ကို လှူရမည်။ ထို့နောက် အမြီးပိုင်းကို ထိကိုင်၍ ရေပြည့်အရဃျနှင့် ဒက္ခိဏာပါဝင်စွာ ဗిధိကို ဆောင်ရွက်ရမည်။
Verse 10
दद्याद्विप्राय धेनुं तां मन्त्रपूर्वां विचक्षणः॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु गन्धधूपादिपूजिता॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन मुद्रिकावर्णमात्रकैः॥ स्वशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ जलपूर्वं तु कर्त्तव्यं पश्चाद्यानं समर्पयेत्॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता॥
ပညာရှိသူသည် မန္တရဖြင့် အရင်ဦးစွာ ဆောင်ရွက်ကာ ထိုနွားကို ပညာတတ် ဗြာဟ္မဏအား လှူဒါန်းရမည်။ အမြီးပိုင်းအနီးတွင် ထိုင်၍ အနံ့သာ၊ မီးခိုး (ဓူပ) စသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကာ၊ အဝတ်အစားနှစ်ထည်ဖြင့် ဖုံးအုပ်ပြီး ဒင်္ဂါးအရောင်တူ သင်္ကေတများဖြင့် အလှဆင်ကာ၊ ကိုယ့်စွမ်းအားအတိုင်း ဒက္ခိဏာ ပေးရမည်—ဥစ္စာအပေါ် လိမ်လည်မှုကင်းစင်လျက်။ ပထမဦးစွာ ရေဖြင့် အရင်ပူဇော်ခြင်းကို ပြုလုပ်ပြီး၊ ထို့နောက် ယာန (ယာဉ်/စီးနင်းရာ) ကို ဆက်ကပ်ရမည်။ သူမသည် ဒေဝတားအားလုံးအတွက် ‘အနှစ်သာရကို သိသူ’ ဖြစ်ပြီး သတ္တဝါအားလုံး၏ အကျိုးချမ်းသာ၌ ရတနာသကဲ့သို့ အားထုတ်သူဟု ဆိုထားသည်။
Verse 11
प्रीयन्तां पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
“ဘိုးဘွားပိတရများနှင့် ဒေဝတားများ ပျော်ရွှင်ကြပါစေ; အို မဓုဓေနု၊ သင့်အား နမസ്കာရ ဖြစ်ပါ၏။” ဟု ထိုသို့ ရွတ်ဆိုပြီးနောက် ထိုနွားကို ဗြာဟ္မဏအား တရားဝင် ဆက်ကပ်ပေးအပ်ရမည်။
Verse 12
अहं गृह्णामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ कामं कामदुघे कामान्मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥
အို ဒေဝီ၊ ကျွန်ုပ်သည် အထူးသဖြင့် မိမိအိမ်ထောင်မိသားစု၏ ကောင်းကျိုးအတွက် သင်ကို လက်ခံယူပါသည်။ အို မဓုဓေနူ၊ ဆန္ဒပြည့်စုံစေသော နို့ပေးနွားမ၊ သင်၏အလိုတော်အတိုင်း လိုအင်ဆန္ဒရှိသော အရာများကို ပေးသနားပါ; သင်အား နမස්ကာရပါသည်။
Verse 13
मधुवातेति मन्त्रेण दद्यादाशुचिकेन तु ॥ दत्त्वा धेनुं महाराज छत्रिकोपानहौ तथा ॥
‘မဓုဝာတေ…’ ဟုအစပြုသော မန္တရဖြင့် (ဤဒါနကို) ပေးလှူရမည်၊ ပေးလှူသူသည် မသန့်စင်သေးသူဖြစ်သော်လည်း ဖြစ်သည်။ နွားကို လှူပြီးနောက် အို မဟာရာဇာ၊ ထီးနှင့် ခြေနင်း (စန်ဒယ်) ကိုလည်း လှူရမည်။
Verse 14
एवं यः कुरुते भक्त्या मधुधेनुं नराधिप ॥ दत्त्वा दानं पायसेन मधुना च दिनं नयेत् ॥
ဤသို့ အို နရာဓိပ၊ မဓုဓေနူဒါနကို ဘက္တိဖြင့် ပြုလုပ်သူသည်—ဒါနပေးလှူပြီးနောက်—ထိုနေ့ကို နို့ဆန်ပြုတ် (ပာယသ) နှင့် ပျားရည်ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော အာဟာရအဖြစ် နေထိုင်စေရာသည်။
Verse 15
ब्राह्मणश्च त्रिरात्रं तु मधुपायससंयुतम् ॥ एवं कृते तु यत्पुण्यं तन्निबोध नराधिप ॥
ထို့ပြင် ဘြာဟ္မဏ (လက်ခံသူ) သည် သုံးညတိုင်တိုင် ပျားရည်နှင့် နို့ဆန်ပြုတ်ပါဝင်သော ဝတ္တရားကို ထိန်းသိမ်းရမည်။ ဤသို့ ပြုလုပ်ပြီးလျှင် အို နရာဓိပ၊ ထိုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပုဏ္ဏကို သိမှတ်လော့။
Verse 16
यत्र नद्यो मधुवहा यत्र पायसकर्दमाः ॥ ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥
မြစ်များက ပျားရည်ကို သယ်ဆောင်စီးဆင်းရာ၊ ရွံ့မြေသည် နို့ဆန်ပြုတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ—ထိုနေရာ၌ ရှိသီ၊ မုနိ နှင့် စိဒ္ဓတို့ တည်ရှိကြသည်။ နွားဒါန (ဓေနုဒါန) ပေးသူတို့သည် ထိုနေရာသို့ သွားရောက်ကြသည်။
Verse 17
तत्र भोगानथो भुङ्क्ते ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ क्रीडित्वा सुचिरं कालं पुनर्मर्त्यमुपागतः ॥
ထိုနေရာ၌ သူသည် သုခဘောဂများကို ခံစားပြီးနောက် ဘြဟ္မာလောကသို့ သွားရောက်သည်။ အလွန်ရှည်လျားသောကာလ ကစားပျော်ရွှင်ပြီးနောက် မရဏသဘောရှိသော မရ္တျ (လူ့ဘဝ) သို့ ပြန်လည်ရောက်လာသည်။
Verse 18
नयते विष्णुसायुज्यं मधुधेनुप्रदानतः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
မဓုဓေနူကို လှူဒါန်းခြင်းကြောင့် လူသည် ဗိဿနု-သာယုဇ္ယ (ဗိဿနုနှင့် တစ်စည်းတစ်လုံးဖြစ်ခြင်း/နီးကပ်ပေါင်းစည်းခြင်း) သို့ ဦးတည်ရောက်ရှိစေသည်။ ဤကို ဘက္တိဖြင့် နားထောင်သူ သို့မဟုတ် ရွတ်ဖတ်စေသူသည် အပြစ်အားလုံးမှ လွတ်ကင်း၍ ဗိဿနုလောကသို့ သွားရောက်သည်။
Verse 19
ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ आर्यावर्त्ते समुत्पन्ने वेदवेदाङ्गपारगे ॥
(ဤအလှူကို) ဆင်းရဲသော ဘြာဟ္မဏတစ်ဦးထံ ပေးအပ်သင့်သည်—သူသည် ရှရောတရိယ (ဝေဒကို သင်ယူထားသူ) ဖြစ်ပြီး အာဟိတာဂ္နိ (ပူဇော်မီးများကို တည်ထောင်ထိန်းသိမ်းသူ) ဖြစ်ရမည်။ ထို့ပြင် အာရျာဝရ္တ၌ မွေးဖွား၍ ဝေဒနှင့် ဝေဒအင်္ဂတို့တွင် ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်ရမည်။
Verse 20
स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ दश पूर्वान्दश परानात्मानं चैकत्रिंशकम् ॥
ဘောဂသုခများကို အလွန်အကျွံ ခံစားပြီးနောက် သူသည် ဗိဿနုလောကသို့ သွားရောက်သည်—အရင်ဘိုးဘွား ၁၀ ယောက်၊ နောက်ဆက်တွဲ မျိုးဆက် ၁၀ ယောက်နှင့် မိမိကိုယ်တိုင်ကိုပါ ပေါင်း၍ ၃၁ ယောက်မြောက်အဖြစ် အကျိုးပြုစေသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter frames disciplined giving (dāna) as an ordered social-ethical practice: resources are intentionally fashioned, offered with procedural integrity (mantra, jalapūrva, dakṣiṇā, avoidance of deceit), and directed to a qualified and needy recipient. The text’s internal logic links this regulated redistribution to moral purification (pātaka-nāśana) and to a wider maintenance of worldly order, aligning personal conduct with the stability of Pṛthivī.
The text names ayana (solstitial turning), viṣuva (equinox), vyatīpāta (astronomical yoga/inauspicious–auspicious junction treated as ritually potent), dina-kṣaya (abbreviated day), saṅkrānti (solar ingress), and upārāga (eclipse), and also permits performance at any time when circumstances allow (sarvakāle yadṛcchayā), especially upon seeing the availability of means and a suitable brāhmaṇa recipient.
Although not an explicit ecological treatise, the chapter models a non-extractive ethic: merit is generated through crafted symbolic offerings (a constructed ‘cow’ made of honey/sugar products, metals, grains, cloth) and redistributed wealth rather than through harm to living beings. In the Varāha–Pṛthivī frame, such regulated generosity can be read as supporting terrestrial stability by promoting social provisioning, restraint, and orderly ritual conduct—values that indirectly protect Pṛthivī from disorder and scarcity.
No dynastic lineage is specified in these verses. The culturally marked figures are role-based: the Hotṛ (ritual officiant), the brāhmaṇa recipient characterized as daridra (poor), śrotriya (Veda-trained), ahitāgni (maintainer of sacred fires), and a person ‘born in Āryāvarta’ and ‘versed in Veda and Vedāṅgas’ (vedavedāṅga-pāraga).