Sarga 14
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
सुन्दरकाण्ड
သရဂ ၁၄ တွင် ဟနုမာန်သည် နန်းတော်နယ်နိမိတ်အနားသို့ စိတ်ထိန်းသိမ်းကာ ဆင်းသက်ပြီး ဝိုင်ဒေဟီ စီတာဒေဝီကို လျှို့ဝှက်ရှာဖွေရန် အရှိုကဝနိကာသို့ ဝင်ရောက်သည်ကို ဖော်ပြသည်။ သူ၏ လျင်မြန်သော လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ပန်းပင်များ လှုပ်ခါကာ အရောင်စုံပန်းမိုးကျသကဲ့သို့ ပန်းများကျလာပြီး ငှက်များလည်း ပျံထွက်သွားကာ ဥယျာဉ်တစ်ခုလုံးသည် နွေဦးရာသီကို ကိုယ်တိုင်မြင်ရသကဲ့သို့ ထင်ရှားလာသည်။ စာသားတွင် သစ်ပင်များကို ရှုံးနိမ့်သွားသော လောင်းကစားသမားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း၊ ဥယျာဉ်ကို ဆံပင်ရှုပ်ထွေးသည့် ယုဝတီတစ်ဦးနှင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းတို့ဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်ကို ကဗျာဆန်သော အဓိပ္ပါယ်အဖြစ် ပြောင်းလဲဖော်ဆောင်ထားသည်။ ဟနုမာန်သည် ဖန်တီးထားသော အလှအပနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို တွေ့မြင်သည်—ရတနာ၊ ရွှေ၊ ငွေဖြင့် ခင်းထားသော မြေပြင်များ; ရတနာတန်းလှေကားပါသော ကန်များ၊ ကြည်လင်သော သလင်းကျောက်လမ်းခင်းများ၊ ကြာပန်းခင်းများနှင့် ရေငှက်များ; လူလုပ်ရေကန်များနှင့် ဝိශ්ဝကర్మာ၏ လက်ရာဟု ဆိုကြသော မဟာအိမ်တော်များ။ ထို့နောက် ရွှေရောင် စိံရှုပာပင်ကြီးတစ်ပင်ကို သတိပြုမိပြီး ၎င်းကို ရွှေစင်မြင့်များက ဝိုင်းရံထားကာ လေတိုက်သံတွင် ခြေကောက်လက်ကောက်သံကဲ့သို့ မြည်ဟည်းနေသည်ဟု တွေ့ရသည်။ ထိုပင်ပေါ်သို့ တက်ကာ တောဘဝနှင့် ဆန္ဓျာကర్మကို အလေ့အကျင့်ရှိသော စီတာဒေဝီသည် အနီးရှိ မင်္ဂလာရေကန်ဘက်သို့ လာနိုင်ကြောင်း စဉ်းစားပြီး၊ ထူထပ်သော အရွက်ပန်းအတွင်း၌ ကိုယ်ကို ဖုံးကွယ်ကာ သတိမပြတ် စောင့်ကြည့်လျက် မဟာရాణီ၏ ပေါ်ထွန်းလာမှုကို စောင့်ဆိုင်းသည်။
Shlokas
Verse 1
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्।अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः।।।।
အချိန်ခဏမျှ စဉ်းစားတော်မူပြီး စိတ်ဖြင့် သူမထံ ရောက်ရှိသကဲ့သို့ ခံယူကာ တေဇာကြီးမားသော သူသည် ထိုအိမ်ရာ၏ ကာရံတံတိုင်းပေါ်သို့ ခုန်ဆင်းသွား၏။
Verse 2
स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः।पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्।।।।सालानशोकान् भव्यांश्च चंपकांश्च सुपुष्पितान्।उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि।।।।
နယ်နိမိတ်တံတိုင်းပေါ်၌ ရပ်နေသော မဟာကပိ ဟနုမာန်သည် ကိုယ်အင်္ဂါအပေါင်းတို့ ရွှင်လန်းတက်ကြွလျက်၊ နွေဦးအစတွင် ထိပ်ဖူးပန်းပွင့်နေသော သစ်ပင်အမျိုးမျိုးကို မြင်၏—စාලာနှင့် အရှိုကာ၊ အလွန်လှပစွာ ပန်းပွင့်ပြည့်နေသော ချမ္ပကာ၊ ထို့ပြင် ဥဒ္ဒာလက၊ နာဂသစ်ပင်များနှင့် အနီရောင်သန်းသော အသီးများကို မျောက်နှာခေါင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသည့် သရက်ပင်များကိုပါ မြင်၏။
Verse 3
स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः।पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्।।5.14.2।।सालानशोकान् भव्यांश्च चंपकांश्च सुपुष्पितान्।उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि।।5.14.3।।
သူသည် ပန်းပွင့်စုံလင်စွာ ဖူးပွင့်နေသော သစ်ပင်အမျိုးမျိုးကို မြင်၏—သာလ၊ အရှိုက၊ လှပမြင့်မြတ်သော စမ္ပက၊ ဥဒ္ဒာလက၊ နာဂ သစ်ပင်များနှင့် သရက်ပင်များပါဝင်ပြီး၊ အနီရောင်သန်းသော အသီးများကို မျောက်၏ နှာခေါင်းပုံနှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားကြသည်။
Verse 4
अथाम्रवणसञ्छन्नां लताशतसमावृताम्।ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम्।।।।
ထို့နောက် ဟနုမာန်သည် သရက်တောထူထပ်၍ လျားပင်ရာချီဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသော သစ်တောဥယျာဉ်ထဲသို့ လေးကြိုးမှ လွတ်သွားသော မြားတံကဲ့သို့ ပျံလွှားကာ ခုန်ဝင်၏။
Verse 5
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।।।
သူသည် ငှက်သံများဖြင့် မြည်ဟည်းနေပြီး ငွေရောင်နှင့် ရွှေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော သစ်ပင်များက အရပ်ရပ်မှ ဝန်းရံထားသည့် အံ့ဩဖွယ် တောအုပ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်하였다။ ထိုအခါ ဝန်ရဟန်ုမာန်သည် နေထွက်သစ်ကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်၍ အရောင်အသွေးစုံလင်သော တောကန်နာကို မြင်တွေ့ရသည်—ကန့်တော်များနှင့် ငှက်အုပ်များဖြင့် စည်ကားလျက်။ ပန်းနှင့် သီးပွင့်များဖြင့် ပြည့်စုံသော သစ်ပင်မျိုးစုံက ဝန်းရံထားပြီး၊ မধုရည်ကြောင့် မူးယစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သော ကုကိလာငှက်များနှင့် ပျားများက နေ့စဉ်လာရောက်လည်ပတ်ကြသည်။ လူတို့အတွက် ပျော်ရွှင်ဖွယ်ကောင်းသော အချိန်၌ ထိုတောသည် တိရစ္ဆာန်နှင့် ငှက်များဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ၊ မော်ရ်ငှက်အုပ်တို့၏ အော်သံဖြင့် မြည်ဟည်းပြီး၊ အမျိုးမျိုးသော ငှက်အုပ်ကြီးများဖြင့် ပြည့်ဝနေ하였다။
Verse 6
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
ဝါနရ ဟနုမာန်သည် ငှက်အုပ်များနှင့် သမင်အုပ်များဖြင့် စည်ကားသော အံ့ဩဖွယ် “စိတ္တရကာနန်” တောအုပ်ကို မြင်တွေ့၍ နေထွက်သစ်ကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်နေသည်ဟု သိမြင်하였다။
Verse 7
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
ထိုတောအုပ်သည် ပန်းနှင့်အသီးပေါများသော သစ်ပင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဝန်းရံထားပြီး၊ ကိုကီလာငှက်များနှင့် ပျားအုပ်များက မধုရည်ကြောင့် မူးယစ်လျက် အမြဲတမ်း လာရောက်နေထိုင်ကြသည်။
Verse 8
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
နှလုံးကို ပျော်ရွှင်စေသော အချိန်ကာလ၌ ထိုတောစိုက်ခင်းသည် သမင်နှင့် ငှက်ပေါင်းများစွာဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ၊ မူးယစ်ပျော်မြူးသော မော်ရ်ငှက်အုပ်များ၏ အသံကြွေးကြော်သံဖြင့် တုန်လှုပ်လျက်၊ အမျိုးမျိုးသော ငှက်အုပ်ကြီးများဖြင့် လွန်စွာစည်ကားနေသည်။
Verse 9
मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्।सुखप्रसुप्तान्विहगान् बोधयामास वानरः।।।।
အပြစ်ကင်းစင်၍ ဂုဏ်သိက္ခာမြင့်မားသော မင်းသမီးကို ရှာဖွေနေစဉ်၊ ဝါနရသည် သက်သာစွာ အိပ်ပျော်နေသော ငှက်များကို နိုးထစေ하였다။
Verse 10
उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालास्समाहताः।अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः।।।।
ငှက်အုပ်စုများ ပျံတက်သွားသည့်အခါ သူတို့၏ တောင်ပံခတ်သံကြောင့် သာလာပင်များ ထိခိုက်လှုပ်ရှားကာ အရောင်စုံ အမျိုးမျိုးသော ပန်းမိုးများကို လွှတ်ချလိုက်ကြ၏။
Verse 11
पुष्पावकीर्णश्शुशुभे हनुमान् मारुतात्मजः।अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः।।।।
ပန်းများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသော မာရုတ်၏သား ဟနုမာန်သည် အရှိုကာဥယျာဉ်အလယ်၌ ပန်းဖြင့်တည်ဆောက်ထားသကဲ့သို့သော တောင်တစ်လုံးလို တောက်ပလှပနေ၏။
Verse 12
दिशस्सर्वाः प्रधावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम्।दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे।।।।
သစ်ပင်အုပ်စုအတွင်း အရပ်ရပ်သို့ ပြေးလွှားနေသော မျောက်ကို မြင်ကြသော်၊ ထိုနေရာရှိ သတ္တဝါအပေါင်းတို့က “ဤသည်က နွေဦးရာသီကိုယ်တိုင်ပင်” ဟု ထင်မြင်ကြ၏။
Verse 13
वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विदैः।रराज वृक्षेभ्यः तत्र प्रमदेव विभूषिता।।।।
ထိုနေရာ၌ သစ်ပင်များမှ ကျသွားသော အမျိုးမျိုးသော ပန်းများဖြင့် ပြန့်ကျဲနေသည့် မြေပြင်သည်—အလှဆင်အလင်္ကာတန်ဆာများ ဝတ်ဆင်ထားသော အပျိုမလေးတစ်ဦးကဲ့သို့ တောက်ပလှပနေ၏။
Verse 14
तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः।कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा।।।।
ထို့နောက် လျင်မြန်သော မျောက်၏ အားပြင်းပြင်း လှုပ်ခတ်မှုကြောင့် သစ်ပင်များသည် တုန်ခါလှုပ်ရှားကာ အရောင်စုံ ပန်းများကို မိုးကဲ့သို့ ချွတ်ချွတ်ကျစေ၏။
Verse 15
निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफला द्रुमाः।निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः।।।।
အရွက်ထိပ်ခေါင်းများ လှုပ်ခတ်၍ ချွတ်ကျသွားပြီး ပန်းနှင့် အသီးတို့လည်း ကျွတ်ကျသဖြင့်၊ ထိုသစ်ပင်များသည် လောင်းကစားတွင် ရှုံးနိမ့်၍ အဝတ်အစားနှင့် အလင်္ကာတန်ဆာများကို ချွတ်ယူခံရသော လောင်းကစားသမားကဲ့သို့ မြင်ရ၏။
Verse 16
हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः।पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः।।।।
လျင်မြန်သန်မာသော ဟနုမာန်၏ လှုပ်ခတ်မှုကြောင့် ထိုအထူးကောင်းမြတ်သော သစ်ပင်ကြီးများသည် တုန်လှုပ်သွား၍ ပန်းပွင့်များဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော်လည်း ပန်း၊ ရွက်နှင့် အသီးတို့ကို ချက်ချင်းကျစေ하였다။
Verse 17
विहङ्गसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः।बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेव निर्धुताः।।।
ငှက်အုပ်များကင်းမဲ့သွားပြီး ကိုယ်တိုင်၏ တံတောင်တည်းသာ အားထားရသော သစ်ပင်များသည် အားလုံးပင် အရွက်အပွင့်ကင်းစင်၍ ရပ်တည်နေကြကာ မဟာလေပြင်းက လှုပ်ခတ်သုတ်သင်သကဲ့သို့ ဖြစ်လာ하였다။
Verse 18
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता।।।।तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता।बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा।।।।
ဟနုမာန်၏ အမြီး၊ လက်နှင့် ခြေတို့ဖြင့် ဖိနင်းကာ ချေမွသဖြင့် အကောင်းဆုံးသစ်ပင်များပင် ကျိုးပဲ့သွားသော အရှိုကာဥယျာဉ်သည် မိန်းမငယ်တစ်ဦးကဲ့သို့ မြင်ရ၏—ဆံပင်ရှုပ်ထွေးကာ နဖူးပေါ် စင်ဒူးရအမှတ် ပျက်လွင့်ပြီး လှပသော သွားနှင့် နှုတ်ခမ်းတို့သည် နမ်းရှိုက်မှုကြောင့် ညိုမဲကာ ကိုယ်ခန္ဓာမှာလည်း လက်သည်းနှင့် သွားတို့၏ ခြစ်ရာများဖြင့် ထိခိုက်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်လာ하였다။
Verse 19
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता।।5.14.18।।तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता।बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा।।5.14.19।।
ဤခန်းသည် ယခင်နှိုင်းယှဉ်ချက်ကို ထပ်မံဆိုသည်—ဟနုမာန်၏ အမြီး၊ လက်နှင့် ခြေတို့ကြောင့် ဖိနင်းချေမွခံရ၍ အကောင်းဆုံးသစ်ပင်များ ကျိုးပဲ့သွားသော အရှိုကာဥယျာဉ်သည် ဆံပင်ရှုပ်ထွေး၊ စင်ဒူးရအမှတ်လည်း ပျက်လွင့်ကာ နှုတ်ခမ်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာမှာ ကြမ်းတမ်းသော ချစ်ခြင်း၏ အရာအထင်ကြောင့် ညိုမဲဒဏ်ရာများရှိသည့် မိန်းမငယ်တစ်ဦးကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသည်။
Verse 20
महालतानां दामानि व्यथमत्तरसा कपिः।यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः।।।।
အင်အားကြီးမားသော ကပိသည် ဝလ္လီကြီးများ၏ ပန်းကုံးတန်းများကို ပြင်းထန်စွာ လှုပ်ယမ်းစေ၏—မိုးရာသီ၌ ဗိန္ဓျတောင်တန်းပေါ်က မိုးတိမ်အစုအဝေးများကို လေက မောင်းနှင်လှန်ပစ်သကဲ့သို့။
Verse 21
स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः।तथा काञ्चनभूमीश्च ददर्श विचरन्कपिः।।।।
အဲဒီနေရာ၌ လှည့်လည်သွားလာနေသော ဝါနရသည် ရတနာတင်အလှဆင်ထားသော ကြမ်းပြင်လှလှများကိုလည်းကောင်း၊ ငွေရောင်တောက်ပသော ကြမ်းပြင်များကိုလည်းကောင်း၊ ရွှေရောင်လမ်းခင်းများကိုလည်းကောင်း မြင်တွေ့하였다။
Verse 22
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।।।
သူသည် ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးစုံရှိသော ရေကန်များကို မြင်ရသည်။ ထိုရေကန်များသည် အလွန်သန့်ရှင်းသော ရေဖြင့် ပြည့်ဝ၍ နေရာနေရာတွင် တန်ဖိုးကြီး ရတနာတင် လှေကားများဖြင့် တင့်တယ်စွာ စီမံထားသည်။ သဲက မုတိနှင့် ပရဝါကဲ့သို့ဖြစ်ပြီး အတွင်းဘက်ကြမ်းခင်းသည် စဖာတိက (ကြည်လင်သော ခရစ်စတယ်) ကဲ့သို့ တောက်ပသည်။ ကမ်းနားများကို ရွှေရောင်အလှပင်များ အရောင်စုံဖြင့် လှပစွာ အလှဆင်ထားသည်။ ပွင့်လန်းသော ပဒ္မ (ကြာ) နှင့် ဥတ္ပလ (ရေကြာ) တောများရှိ၍ စက္ကရဝါက ငှက်တို့၏ ခေါ်သံ၊ နတ်ယူဟ ငှက်တို့၏ ဆူညံသံ၊ ဟံသာနှင့် စာရသ ငှက်တို့၏ အသံများဖြင့် လှုပ်ရှားကာ မြည်ဟည်းနေသည်။ ပတ်လည်တွင် သစ်ပင်တန်းများနှင့်အတူ ရှည်လျားသော ချောင်းမြောင်းများ စီးဆင်း၍ ရေသည် အမృతတူသကဲ့သို့ ချိုမြိန်သန့်ရှင်းကာ မင်္ဂလာရှိပြီး ဥယျာဉ်အစီအစဉ်အဖြစ် လှပစွာ စီမံထားသည်။ ထို့ပြင် ဝလ္လိများ ရာချီလျှံလျှံ ပျံ့နှံ့၍ စန္တာနက ပန်းများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းကာ ပင်ပန်းပင်ငယ်မျိုးစုံဖြင့် ထူထပ်ပြီး ကရဝီရ ပင်များကြောင့် နေရာနေရာ တောက်ပထင်ရှားနေသည်။
Verse 23
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा। महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।। मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः। काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।5.14.23।। फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः। नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।। दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः। अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।। लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः। नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
သူသည် သဲက မုတိနှင့် ပရဝါကဲ့သို့ဖြစ်၍ အတွင်းဘက်ကြမ်းခင်းကို စဖာတိကကြည်လင်သော ခရစ်စတယ်ဖြင့် တင်ဆင်ထားသော ရေကန်များကို မြင်ရသည်။ ကမ်းနားတလျှောက် ရွှေရောင်အလှပင်အရောင်စုံများက ထိုရေကန်များကို ပိုမိုတင့်တယ်စေ하였다။
Verse 24
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा। महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।। मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः। काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।5.14.23।। फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः। नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।। दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः। अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।। लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः। नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
ထိုရေကန်များတွင် ပွင့်လန်းသော ပဒ္မ (ကြာ) နှင့် ဥတ္ပလ (ရေကြာ) တောများရှိ၍ စက္ကရဝါက ငှက်တို့၏ ခေါ်သံဖြင့် မြည်ဟည်းကာ နတ်ယူဟ ငှက်တို့၏ အသံကြောင့် လှုပ်ရှားပြီး ဟံသာနှင့် စာရသ ငှက်တို့၏ သံများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။
Verse 25
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभितैः।।5.14.23।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
ပတ်လည်တွင် သစ်ပင်တန်းများနှင့်အတူ ရှည်လျားသော ရေမြောင်းများနှင့် ချောင်းငယ်များရှိ၍ ထိုရေသည် အမృతတူသကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ မင်္ဂလာရှိပြီး ဥယျာဉ်အလှအပအစီအစဉ်အဖြစ် သေသပ်လှပစွာ စီမံတင်ဆင်ထားသည်။
Verse 26
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभितैः।।5.14.23।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
ထိုနေရာသည် ပျံ့နှံ့လျက်ရှိသော လှိုင်းလှိုင်းဝယ် ဝယ်လှိုင်းဝယ် လျားလျား ဝလ္လီများ ရာချီဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေပြီး၊ စန္တာနက ပန်းအစုအဝေးများဖြင့် လှပစွာ အုပ်မိုးထားသည်။ အမျိုးမျိုးသော ချုံပင်များကြောင့် ထူထပ်ကာ၊ နေရာနေရာတွင် ကရဝီရ ပင်များဖြင့် အလှတင်ထားသည်။
Verse 27
ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्।।।।शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्।ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्।।।।
ထို့နောက် မျောက်တို့အနက် ကျားတော်ဟုခေါ်ရသော ဟရိရှာဒူလ သည် ကျောက်ဂူများဖြင့် လျားလျားဆန့်ဆန့် တည်ရှိပြီး သစ်ပင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဝန်းရံထားသော ရမဏီယ တောင်တစ်လုံးကို မြင်တွေ့하였다။
Verse 28
ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्।।5.14.27।।शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्।ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्।।5.14.28।।
ထို့နောက် မျောက်တို့အနက် ကျားတော်ဟုခေါ်ရသော ဟရိရှာဒူလ သည် ကျောက်ဂူများဖြင့် လျားလျားဆန့်ဆန့် တည်ရှိပြီး သစ်ပင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဝန်းရံထားသော ရမဏီယ တောင်တစ်လုံးကို မြင်တွေ့하였다။
Verse 29
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।।।
ထို့ပြင် မဟာကပိသည် ရေစီးကြောင်းများ ပတ်လည်လှည့်ကာ ပြန်လှန်သွားသည်ကို မြင်၏—ချစ်သူမသည် စိတ်ပြေလျော့၍ မိမိ၏ ကာန္တ (ချစ်သူ) ထံသို့ ထပ်မံ ပြန်လာသကဲ့သို့ပင်။
Verse 30
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।5.14.29।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।5.14.30।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।5.14.31।।
သူသည် ရေထဲသို့ အဖျားများ လျော့ကျကျသွားသော သစ်ပင်များဖြင့် အလှပြည့်စုံနေသည်ကို မြင်၏—ထွက်ခွာလို၍ ဒေါသထန်နေသော မိန်းမတစ်ဦးကို ချစ်ခင်သော ဆွေမျိုးများက တားဆီးထားသကဲ့သို့ပင်။
Verse 31
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।5.14.29।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।5.14.30।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।5.14.31।।
ထို့ပြင် မဟာကပိသည် ရေစီးကြောင်းများ ပတ်လည်လှည့်ကာ ပြန်လှန်သွားသည်ကို မြင်၏—ချစ်သူမသည် စိတ်ပြေလျော့၍ မိမိ၏ ကာန္တ (ချစ်သူ) ထံသို့ ထပ်မံ ပြန်လာသကဲ့သို့ပင်။
Verse 32
तस्या दूरात्सपद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः।ददर्श हरिशार्दूलो हनुमान् मारुतात्मजः।।।।
ထိုနေရာမှ မဝေးလှသောအရပ်၌ လေသခင်၏သား၊ ဝါနရတို့အတွင်း ကျားသဖွယ်သော ဟနုမာန်သည် ကြာကန်များကို မြင်၏။ ထိုကန်များတွင် ရေငှက်မျိုးစုံ၏ အုပ်စုများ ပြည့်နှက်နေ၏။
Verse 33
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्।।।।विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।प्रासादैस्सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा।।।।काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम्।
သူသည် ထို့ပြင် အတုလုပ်ထားသော ရေကန်ရှည်တစ်ကန်ကိုလည်း မြင်၏။ ထိုကန်သည် အေးမြသောရေဖြင့် ပြည့်လျှံ၍ အဆင့်တန်းများကို အထူးကောင်းမွန်သော ရတနာများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပြီး ကမ်းပါးသည် မုတားသဲ ပက်ချထားသကဲ့သို့ တောက်ပလှ၏။ ထိုကန်သည် တိရစ္ဆာန်မျိုးစုံ၏ အုပ်စုများကြောင့် ရောင်စုံလှပကာ၊ အရပ်ရပ်တွင်လည်း အတုဖန်တီးထားသော တောဥယျာဉ်များနှင့် မဟာမဏ္ဍပ်ကြီးများဖြင့် အလှဆင်ထား၍၊ ဗိශ්ဝကರ್ಮာက ဖန်ဆင်းထားသကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။
Verse 34
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्।।5.14.33।।विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।प्रासादैस्सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा।।5.14.34।।काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम्।
ထိုနေရာ၌ အအေးမြသော ရေဖြင့် ပြည့်လျှံနေသည့် အတုလုပ် ရေကန်ရှည်ကြီးတစ်ကန် ရှိ၏။ အဆင့်တန်းများကို အဖိုးတန်ရတနာများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပြီး သဲက မုတိကာကဲ့သို့ တောက်ပလှ၏။ မျိုးစုံသော တိရစ္ဆာန်အုပ်စုများနှင့် အရောင်စုံ တောအုပ်များက ဝန်းရံလှပစေကာ၊ ဝိශ්ဝကರ್ಮာက တည်ဆောက်သကဲ့သို့ မဟာမန်ရှင်များလည်း ရှိ၍ အရပ်ရပ်မှ အလှတန်ဆာပြည့်စုံနေ၏။
Verse 35
ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः।।।।सच्छत्रास्सवितर्दीकास्सर्वे सौवर्णवैदिकाः।
ထိုနေရာရှိ သစ်ပင်များသည် လက်လှမ်းမီအကွာအဝေးတွင်ပင် ပန်းနှင့် သီးများ ပေါများလှ၏။ ထို့ပြင် ထီးကဲ့သို့သော အရိပ်အာဝါရများနှင့် မြင့်တင်ထားသော ထိုင်ခုံများသည် အားလုံး ရွှေဝေဒိကာပေါ်၌ တည်ရှိနေ၏။
Verse 36
लताप्रतानैर्बहुभिःपर्णैश्च बहुभिर्वृताम्।।।।काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः।वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिस्समन्ततः।।।।
ဟရိယုထပ—ဝန်ရအုပ်၏ ခေါင်းဆောင်သည် ရွှေရောင် စိံရှုပာ သစ်ပင်တစ်ပင်တည်းကို မြင်၏။ ၎င်းသည် လျားလျားဝလ္လီအမိုးများစွာနှင့် အရွက်ထူထပ်စွာ ဖုံးလွှမ်းနေပြီး၊ အရပ်ရပ်မှ ရွှေဝေဒိကာများဖြင့် ဝန်းရံထား၏။
Verse 37
लताप्रतानैर्बहुभिःपर्णैश्च बहुभिर्वृताम्।।5.14.36।।काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः।वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिस्समन्ततः।।5.14.37।।
အခြားဆက်ခံပုံတစ်ရပ်တွင်လည်း မြင်ကွင်းတူကို ထပ်မံဖော်ပြသည်—ဝန်ရခေါင်းဆောင်သည် ဝလ္လီနှင့် အရွက်ထူထပ်စွာ ပြည့်နှက်နေသော ရွှေရောင် စိံရှုပာ သစ်ပင်တစ်ပင်တည်းကို မြင်၍၊ အရပ်ရပ်မှ ရွှေဝေဒိကာများက ဝန်းရံထားသည်။
Verse 38
सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च।सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसन्निभान्।।।।
သူသည် မြေပြင်အပိုင်းအခြားများနှင့် စမ်းရေမှ ထွက်ပေါ်လာသော ရေစီးများကို မြင်၏။ ထို့ပြင် ရွှေရောင်တောက်ပ၍ မီးလောင်သကဲ့သို့ ထင်ရှားသော အခြားသစ်ပင်များကိုလည်း တွေ့မြင်၏။
Verse 39
तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव दिवाकरः।अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः।।।।
ထိုသစ်ပင်တို့၏ တောက်ပသောအလင်းရောင်ကြောင့် မေရုတောင်၏ ဂုဏ်ရောင်ကာယကံဖြင့် ရွှေရောင်ထင်မြင်ရသကဲ့သို့ နေမင်းတော်ကဲ့သို့ပင်၊ ထိုဝီရဝန်နရသည် ထိုခဏ၌ “ငါသည် ရွှေကဲ့သို့ ကာဉ္စန ဖြစ်သွားပြီ” ဟု ထင်မှတ်လေ၏။
Verse 40
तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम्।किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत्।।।।
ရွှေရောင်သစ်ပင်တန်းများအလယ်၌ လေက ပန်ကာကဲ့သို့ လှုပ်ခတ်ပေးနေပြီး ကင်ကိဏီခေါင်းလောင်းသေးသေး တစ်ရာလောက်၏ ဂျင်ဂျင်မြည်သံကဲ့သို့ ထွက်ပေါ်နေသည်ကို မြင်သော် ဟနုမာန်သည် အံ့ဩမိလေ၏။
Verse 41
स पुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम्।तामारुह्य महाबाहुश्शिंशुपां पर्णसंवृताम्।।।।
ထို့နောက် လက်မောင်းကြီးသန်မာသော ဟနုမာန်သည် အလှပဆုံးသော ရှိံရှုပာသစ်ပင်ပေါ်သို့ တက်ရောက်လေ၏။ ထိုသစ်ပင်၏ ထိပ်ဖျားမှာ ပန်းပွင့်လန်းဆန်းနေပြီး မျိုးပင်ပေါက်သစ်များ၊ နုနယ်သော ပလ္လဝများနှင့် စိမ်းလန်းသော အရွက်အုပ်များဖြင့် အနှံ့အပြား ဖုံးလွှမ်းနေ၏။
Verse 42
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्।इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया।।।।
“ဒီနေရာကနေ ဗိုဒေဟီကို မြင်တွေ့နိုင်မလား—ရာမ၏ ဒർശနကို တမ်းတနေသူ—ဒုက္ခကြောင့် နာကျင်ကာ ကံအလျောက် ဒီဘက်ဟိုဘက် လှည့်လည်နေသူကို” ဟု သူသည် စိတ်တွင်း၌ တွေးတောလေ၏။
Verse 43
अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः।चम्पकैश्चन्दनैश्चापि वकुलैश्च विभूषिता।।।।
“ဤအရှိုကဝနိကာသည် အမှန်တကယ် လှပရမဏီယ—ချမ္ပကာ၊ စန္ဒနနှင့် ဝကူလ သစ်ပင်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော်လည်း—ဤသည်ကား စိတ်ယုတ်မာသူ (ရာဝဏ) ၏ ပိုင်ဆိုင်ရာပင် ဖြစ်သည်” ဟု ဆိုလေ၏။
Verse 44
इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता।इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी।।।।
ဤလှပသော ကြာကန်သည် ငှက်အုပ်များ လာရောက်နေရသောနေရာဖြစ်၏—အမှန်တကယ် ရာမ၏ မဟေသီ ဇာနကီသည် ဤနေရာသို့ မလွဲမသွေ လာမည်။
Verse 45
सा रामा राममहिषी राघवस्य प्रिया सती।वनसञ्चारकुशला नूनमेष्यति जानकी।।।।
ထိုဇာနကီသည်—ရာဃဝ၏ အချစ်တော်၊ ရာမ၏ မဟေသီ၊ သီလရှင်သန့်ရှင်း၍ တောတွင်းသွားလာရာတွင် ကျွမ်းကျင်သူ—ဤနေရာသို့ မလွဲမသွေ လာမည်။
Verse 46
अथवा मृगशाबाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा।वनमेष्यति साऽर्येह रामचिन्तानुकर्शिता।।।।
သို့မဟုတ် မျက်လုံးက မုဆိုးမကလေးကဲ့သို့သော အရိယာမိဖုရား၊ ဤတောအုပ်ကို ကောင်းစွာသိကျွမ်းသူ—ရာမကို သတိရစိတ်က ဆွဲခေါ်သဖြင့်—ဤဥယျာဉ်သို့ လာနိုင်သည်။
Verse 47
रामशोकाभिसन्तप्ता सा देवी वामलोचना।वनवासे रता नित्यमेष्यते वनचारिणी।।।।
ရာမအတွက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် လောင်ကျွမ်းနေသော မျက်လုံးလှသော ဒေဝီမဟေသီသည်—တောနေထိုင်မှုကို အမြဲနှစ်သက်၍ တောတွင်းလှည့်လည်သူ—ဤနေရာသို့ လာမည်။
Verse 48
वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा।रामस्य दयिता भार्या जनकस्यसुता सती।।।।
အတိတ်ကာလ၌ ယနက၏ သီလရှင်သန့်ရှင်းသော သမီးတော်—ရာမ၏ အချစ်တော် ဇနီး—တောတွင်းနေထိုင်၍ သွားလာသူတို့၏ အဖော်အပေါင်းကို အမြဲတမ်း နှစ်သက်တမ်းတခဲ့သည်။
Verse 49
सन्ध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी।नदीं चेमां शुभजलां सन्ध्यार्थे वरवर्णिनी।।।।
ဆန္ဓျာအချိန်ကို စိတ်ထားတည်၍ အမဲရောင်သွင်ပြင်ရှိသော်လည်း အလှတရားပြည့်ဝသော ဇာနကီသည် ညနေဆန္ဓျာကర్మ ပြုရန် မင်္ဂလာရေစင်သော ဤမြစ်သို့ မလွဲမသွေ လာမည်။
Verse 50
तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा।शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता।।।।
မင်္ဂလာရှိသော စီတာဒေဝီ—မင်းတို့အထက်မင်း ရာမ၏ အနှစ်သက်ခံရသော ချစ်မြတ်နိုးရသော မဟာမိဖုရား—အတွက် ဤမင်္ဂလာအသောကဥယျာဉ်သည် အမှန်တကယ် သင့်လျော်သော နေရာဖြစ်သည်။
Verse 51
यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना।आगमिष्यति साऽवश्यमिमां शिवजलां नदीम्।।।।
အကယ်၍ မျက်နှာတော်သည် ကြယ်တို့၏အရှင် (လ) ကဲ့သို့ တောက်ပသော မဟာမိဖုရား ဒေဝီသည် အသက်ရှင်နေသေးလျှင် မင်္ဂလာရေစင်သော ဤမြစ်သို့ မလွဲမသွေ လာမည်။
Verse 52
एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्।अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः।।।।
ဤသို့ စဉ်းစားပြီးနောက် မဟာသတ္တိရှိသော ဟနုမာန်သည် လူတို့၏အရှင်၏ မဟာမိဖုရားကို စောင့်မျှော်လျက် ပန်းပွင့်စုံလင်၍ ရွက်ထူထပ်သော သစ်ပင်တစ်ပင်အတွင်း၌ ပုန်းကွယ်ကာ အရာအားလုံးကို သေချာစွာ စောင့်ကြည့်하였다။
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s transition from movement to concealment: after vigorously traversing the grove, he chooses disciplined stealth—climbing the śiṃśupā and hiding in dense foliage—so the mission (locating Sītā) is not compromised by display of power.
Inner deliberation governs outer strength: Hanumān’s reasoning that Sītā may come to sacred waters at twilight shows that successful action arises from attentive intelligence, empathy for another’s habits, and devotion aligned with practical judgment.
Aśokavanikā is mapped through its boundary wall, golden śiṃśupā with surrounding golden platforms, gem-and-metal floors, lotus ponds with jeweled steps and crystal pavements, artificial lakes and mansions (Viśvakarmā), and the culturally marked twilight (sandhyā) river for ritual observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.