
ताराविलापः — Tara’s Lament over Vāli
किष्किन्धाकाण्ड
ဤသရဂ၌ ရာမ၏မြားတံဖြင့် ဝါလီကျဆုံးပြီးနောက် ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်သည့်အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသည်။ လမိုက်မျက်နှာ၊ ဂုဏ်သိက္ခာရှိသော တာရာသည် မြေပြင်ပေါ်လဲကျနေသော ဝါလီထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ ပွေ့ဖက်ပြီး ရှည်လျားသော ဝိလာပ (ငိုကြွေးမြည်တမ်း) ကို စတင်သည်။ သူမ၏စကားတွင် ပုံရိပ်ပြင်းထန်စွာ—သေခြင်း၌ မြေကြီးကို ချစ်သူမကဲ့သို့ ပွေ့ဖက်ထားသကဲ့သို့၊ အင်အားမှာ ဆင်တန်ခိုးတူသော်လည်း ယခုမူ အမြစ်ပြုတ်သစ်ပင်ကဲ့သို့ လဲကျနေသည်ဟု နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြသည်။ တာရာ၏ဝမ်းနည်းမှုသည် သာမန်ငိုကြွေးခြင်းသာမက ကမ္မနှင့်ဓမ္မအရ အကဲဖြတ်ခြင်းပါ ရောနှောနေသည်။ “ဤမျှဒုက္ခတွင်တောင် နှလုံးသားမကွဲပျက်သေးသည်မှာ အံ့ဩစရာ” ဟုဆိုကာ၊ စုဂရీవကို နယ်နှင်ခြင်းနှင့် ရူမာကို သိမ်းယူခြင်းတို့ကဲ့သို့ ဝါလီ၏အတိတ်အပြစ်များသည် ယနေ့ “အသီး” အဖြစ် ရင့်မှည့်လာကြောင်း ထောက်ပြသည်။ ထို့ပြင် မိမိ၏ကောင်းမွန်သောအကြံပေးချက်ကို ယခင်က မထီမဲ့မြင်ပြုခဲ့ကြောင်းလည်း သတိပေးသည်။ ထို့နောက် အင်္ဂဒကို ခေါ်၍ ဓမ္မကိုချစ်မြတ်နိုးသော ဖခင်ကို ကြည့်ရှုကာ နောက်ဆုံးမေတ္တာနှင့် သင်ကြားချက်ကို လက်ခံစေလိုသော်လည်း၊ ဒေါသမောဟဖြင့် မျက်ကွယ်နေသော ဦးလေးအောက်တွင် အင်္ဂဒ၏အနာဂတ်ကို စိုးရိမ်သည်။ ရာမ၏လုပ်ရပ်သည် စုဂရീവအား ပေးထားသော ကတိကို ပြည့်စုံစေခြင်းဟုလည်း ဝန်ခံပြီး၊ စုဂရీవထံသို့ “သင်၏ဆန္ဒပြည့်ပြီး နိုင်ငံတော်သည် သင်၏အပိုင်” ဟုဆိုသည်။ အဆုံးတွင် ဝါလီ၏အခြားမိဖုရားများလည်း အတူတကွ ငိုကြွေးကြပြီး၊ တာရာသည် ဝါလီဘေးတွင်ပင် ပရာယ (အစာရှောင်၍ အသက်စွန့်ခြင်း) ကို ဆုံးဖြတ်သည်။
Verse 1
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्।दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना4.20.1।।सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी।
သီရိရာမ၏ လေးမှ ပစ်လွှတ်သော သေမင်းဆောင်သော မြားကြောင့် မြေပြင်ပေါ်တွင် လဲကျသေဆုံးနေသော မိမိခင်ပွန်းကို လမင်းမျက်နှာတော်ကဲ့သို့ တောက်ပသည့် တာရာမြင်သောအခါ၊ သူမသည် အနီးသို့သွားကာ ခင်ပွန်းကို ချစ်ခင်စွာ ဖက်တွယ်ခဲ့သည်။
Verse 2
इषुणाऽभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्4.20.2।।वानरेन्द्र महेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा।तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा4.20.3।।
တားရာသည် ဝါနရတို့၏ဘုရင် ဝါလီကို မြင်ရာတွင်—ဆင်ကဲ့သို့ အင်အားကြီး၍ မဟိန္ဒြတောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသူ—မြားတံထိမှန်ကာ အမြစ်ပြုတ်သစ်ပင်ကဲ့သို့ လဲကျနေသည်ကို တွေ့လျှင်၊ စိတ်သည် ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ပူလောင်သွား၍ မတည်မငြိမ်ဖြစ်ကာ အသံမြင့်မြင့် ငိုကြွေးမြည်တမ်းလေ၏။
Verse 3
इषुणाऽभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्4.20.2।।वानरेन्द्र महेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा।तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा4.20.3।।
မဟေန္ဒြာကဲ့သို့ တောက်ပသော ဝံနရအင်္ဒြာ ဝါလီကို အမြစ်ပြုတ်သစ်ပင်ကဲ့သို့ လဲကျနေသည်ကို မြင်သော်၊ ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် စိတ်နှလုံး မီးလောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော တာရာသည် မတည်မငြိမ်ဖြစ်ကာ အသံမြင့်မြင့်ဖြင့် ငိုကြွေးညည်းတွားလေ၏။
Verse 4
रणे दारुण विक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर।किं दीनामपुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे।।4.20.4।।
“အို စစ်မြေပြင်၌ ကြမ်းတမ်းသတ္တိပြင်းသော သူရဲကောင်း၊ ပလဝတများအနက် အမြတ်ဆုံးသော ဝီရ၊ ယနေ့ ကျွန်မကဲ့သို့ ဆင်းရဲအားနည်း၍ သင့်ရှေ့၌ ရပ်နေသူကို အဘယ်ကြောင့် မပြောမဆိုတော်မူသနည်း?”
Verse 5
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्।नैवंविधाश्शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः4.20.5।।
ထလော့၊ မျောက်တို့အတွင်း ကျားသဖွယ်သူရဲကောင်းရေ၊ အကောင်းဆုံး အိပ်ရာပေါ်သို့ သွား၍ နားလော့။ သင်ကဲ့သို့ မင်းမြတ်တို့သည် မြေပြင်ဗလာပေါ် မအိပ်ကြ။
Verse 6
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप।गतासुरपि यां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे4.20.6।।
အို မြေကြီး၏အရှင်၊ မြေကြီးသည် ကျွန်မထက်ပင် သင်အတွက် ပိုချစ်ခင်ဖွယ် ဖြစ်ခဲ့သကဲ့သို့ပင်။ ယခု အသက်ကွာသွားပြီးနောက်တောင် ကျွန်မကို စွန့်၍ ကိုယ်အင်္ဂါများဖြင့် မြေကြီးကိုပင် ကပ်လျက် ဆည်းကပ်နေသေးသည်။
Verse 7
व्यक्तमन्या त्वया वीर धर्मत: सम्प्रवर्तिता।किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता4.20.7।।
ထင်ရှားလှသည်၊ သူရဲကောင်းရေ၊ သင်သည် ဓမ္မအတိုင်း အခြားလမ်းကြောင်းသို့ ထွက်ခွာသွားပြီ။ ကောင်းကင်သို့သွားရာလမ်းပေါ်တွင် ကိစ္ကိန္ဓာကဲ့သို့ လှပသော မြို့တော်တစ်မြို့ကို ကိုယ်တိုင်အတွက် တည်ဆောက်ထားသကဲ့သို့ပင်။
Verse 8
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु।विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः4.20.8।।
ပျားရည်နံ့သင်းသင်း ပျော်ရွှင်ဖွယ် တောအုပ်များထဲတွင် ကျွန်ုပ်တို့သည် သင်နှင့်အတူ လှည့်လည်ပျော်မြူးခဲ့သမျှ—ယနေ့ သင်က အားလုံးကို အဆုံးသတ်စေလိုက်ပြီ။
Verse 9
निरानन्दा निराशाऽहं निमग्ना शोकसागरे।त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे4.20.9।।
အို ခေါင်းဆောင်တို့၏ ခေါင်းဆောင်ကြီးရေ၊ သင်သည် ပဉ္စမဟာဘူတသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ကာ အဆုံးသတ်သွားသောအခါ ကျွန်မသည် ပျော်ရွှင်မှုမရှိ၊ မျှော်လင့်ချက်မရှိဘဲ ဝမ်းနည်းခြင်းပင်လယ်ထဲတွင် နစ်မြုပ်နေပါသည်။
Verse 10
हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम्।यन्न शोकाभिसन्तप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा4.20.10।।
ငါ့နှလုံးသားသည် သံကဲ့သို့ မာကျောနေသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ဝမ်းနည်းခြင်း၏ မီးလောင်ကာပူလောင်နေသော်လည်း၊ ငါ့ခင်ပွန်း သတ်ဖြတ်ခံရသည်ကို မြင်ရသော်လည်း ယနေ့၌ ထောင်ပေါင်းများစွာအဖြစ် မကွဲမပြားသေး။
Verse 11
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः।यत्तु त्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप4.20.11।।
အို မျောက်တို့၏ အရှင်၊ သင်သည် သုဂရీవ၏ ဇနီးကို လုယူကာ သူ့ကို နေရပ်စွန့်ခွာ နိရ္ဗာသသို့ ထုတ်ပယ်ခဲ့၏။ ယခု သင့်ထံ ရောက်လာသော အပျက်အယွင်းသည် ထိုအမှု၏ အကျိုးတရားပင် ဖြစ်သည်။
Verse 12
निश्श्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता।यैषाऽब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी4.20.12।।
သင့်အကျိုးစီးပွားအမှန်ကို ရည်ရွယ်၍ အို မျောက်တို့၏ ဘုရင်၊ သင့်အတွက် အကျိုးရှိသော အကြံဉာဏ်စကားကို ကောင်းမြတ်စိတ်ဖြင့် ငါပြောခဲ့သည်။ သို့သော် မောဟကြောင့် သင်သည် ထိုစကားကြောင့်ပင် ငါ့ကို အပြစ်တင်၍ မထီမဲ့မြင်ပြုခဲ့၏။
Verse 13
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद।नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि4.20.13।।
အို မြတ်နိုးဖွယ်သူ၊ ဂုဏ်သိက္ခာပေးသူ၊ ယခုမှစ၍ အလှအပနှင့် ယောဝနကြောင့် မာန်တက်နေသော နူးညံ့သိမ်မွေ့သည့် အပ္စရာတို့၏ နှလုံးသားများကို သင်သည် မလွဲမသွေ လှုပ်ရှားစိတ်လှန့်စေမည်။
Verse 14
कालो निस्संशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव।बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्4.20.14।।
မသံသယမရှိဘဲ ကာလ—သင့်အသက်ကို အဆုံးသတ်စေသူ—သည် သင့်ထံ ရောက်လာခဲ့ပြီ။ ထိုကာလ၏ အင်အားကြောင့်ပင်၊ ယခင်က မည်သူမျှ မထိန်းနိုင်သူဖြစ်သော သင်သည် ယခု သုဂရీవ၏ အာဏာအောက်သို့ အတင်းအကျပ် ကျရောက်လာရ၏။
Verse 15
वैधव्यं शोकसन्तापं कृपणं कृपणा सती।अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्।।4.20.15।।
အရင်က ဒုက္ခမသိခဲ့သော ကျွန်မသည် ယခုတော့ အားကိုးရာမဲ့သူကဲ့သို့ ဆင်းရဲသော မုဆိုးမဘဝ၌ ဝမ်းနည်းပူလောင်စွာ နေရတော့မည်။
Verse 16
लालितश्चाङ्गदो वीरस्सुकुमारस्सुखोचितः।वर्त्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते।।4.20.16।।
ထို့ပြင် ကျွန်မ၏ အင်္ဂဒ—သူရဲကောင်းပေမယ့် နူးညံ့သိမ်မွေ့၍ ချစ်ခင်စောင့်ရှောက်ကာ ကြီးပြင်းလာပြီး သက်သာချမ်းသာမှုနှင့် ထိုက်တန်သူ—အဖေဘက်ဦးလေးက ဒေါသမူး၍ အာဏာကိုင်ထားသော် သူ၏ကံကြမ္မာ မည်သို့ဖြစ်မည်နည်း။
Verse 17
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्।दुर्लभं दर्शनं वत्स तव तस्य भविष्यति।।4.20.17।।
သားရေ၊ သင်၏အဖေကို ကောင်းကောင်းကြည့်ထားပါ—သူသည် ဓမ္မကိုချစ်မြတ်နိုးသူဖြစ်သည်။ ချစ်သားရေ မကြာခင် သင့်အတွက် သူ့ကိုမြင်တွေ့ရခြင်းသည် ရခဲသွားလိမ့်မည်။
Verse 18
समाश्वासय पुत्रं त्वं सन्देशं सन्दिशस्व मे।मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि4.20.18।।
သင်သည် သားကို နှစ်သိမ့်ပေးပါ၊ ကျွန်မ၏စကားတော်ကိုလည်း သူ့ထံပို့ပါ။ ထွက်ခွာအလျင် သူ၏ခေါင်းထိပ်ကို နမ်းရှိုက်ကာ နှုတ်ဆက်ပါ—အကြောင်းမူ သင်သည် အမှန်တကယ် ပြန်မလာနိုင်သော ခရီးသို့ ထွက်ခွာနေပြီဖြစ်သည်။
Verse 19
रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता।आनृण्यं च गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे4.20.19।।
အမှန်တကယ်ပင် သင့်ကိုချေမှုန်းခြင်းအားဖြင့် ရာမသည် မဟာကာရိယကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စုဂရీవအား ပေးထားသော သစ္စာကတိကို ပြည့်စုံစေသဖြင့် ထိုကတိ၏ အကြွေးမှလည်း လွတ်မြောက်တော်မူ၏။
Verse 20
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे।भुङ्क्षव राज्यमनुद्विग्नश्शस्तो भ्राता रिपुस्तव4.20.20।।
စုဂရీవရေ စိတ်ကျေနပ်ပါ—သင်၏ဆန္ဒ ပြည့်စုံပြီ။ ရုမာကိုလည်း ပြန်လည်ရရှိမည်။ စိုးရိမ်ပူပန်မှုမရှိဘဲ နိုင်ငံတော်ကို ခံစားပါလော့၊ သင်၏ရန်သူ—သင်၏အစ်ကို—သေဆုံးပြီးပြီ။
Verse 21
किं मामेवं विलपतीं प्रेम्णा त्वं नाभिभाषसे।इमाः पश्य वरा बह्वीर्भार्यास्ते वानरेश्वर4.20.21।।
ကျွန်မ ဒီလိုငိုကြွေးနေချိန်မှာတောင် သင်က မေတ္တာဖြင့် ဘာကြောင့် မပြောဆိုသနည်း။ ကြည့်ပါ—ဝါနရတို့၏ အရှင်ရေ၊ သင့်၏ အထူးကောင်းမြတ်သော မယားများ များစွာ ဤနေရာတွင် ရှိနေသည်။
Verse 22
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यस्सर्वतश्च ताः।परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ता परिचुक्रुशुः4.20.22।।
သူမ၏ ငိုကြွေးသံကို ကြားသော် ဝါနရမိန်းမတို့သည် အရပ်ရပ်မှ စုဝေးလာကြ၏။ ထို့နောက် သနားဖွယ် အင်္ဂဒကို ချီပွေ့ကာ ဝမ်းနည်းဒုက္ခကြောင့် တုန်လှုပ်၍ ငိုကြွေးအော်ဟစ်ကြ၏။
Verse 23
किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यास्यद्य चिरप्रवासम्।न युक्तमेवं गुणसन्निकृष्टंविहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम्4.20.23।।
လက်ကောက်ဆင်သော သူရဲကောင်း၊ လက်မောင်းခွန်အားကြီးမားသူရေ—ယနေ့ အင်္ဂဒကို စွန့်ခွာ၍ အချိန်ရှည် ခရီးဝေးသို့ အဘယ်ကြောင့် ထွက်ခွာသနည်း။ ဤသို့ သွားခြင်းသည် မသင့်တော်ပါ၊ သင်နှင့် ဂုဏ်သတ္တိအားဖြင့် နီးစပ်သော ချစ်လှစွာသော သားကို စွန့်ပစ်၍ မသွားသင့်။
Verse 24
किमप्रियं ते प्रिय चारुवेषमया कृतं नाथ सुतेन वा ते।सहाङ्गदां मां प्रविहाय वीरयत्प्रस्थितो दीर्घ मितः प्रवासम्4.20.24।।
အို ချစ်သူ၊ လှပသောဝတ်စုံကိုဆင်မြန်းသူ၊ အို နာထာ—ကျွန်မ သို့မဟုတ် သင်၏သားက သင့်အား မနှစ်သက်စေသော အရာတစ်စုံတစ်ရာကို ပြုမိခဲ့သလား။ အို သူရဲကောင်း၊ အင်္ဂဒနှင့်အတူ ကျွန်မကို စွန့်ပစ်၍ ဤနေရာမှ အလွန်ဝေးလံသော ခရီးသွားပွဲသို့ ထွက်ခွာသွားရသနည်း။
Verse 25
यद्यप्रियं किञ्चिदसम्प्रधार्यकृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो।क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथव्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ।।4.20.25।।
အို လက်တံရှည်တော်မူသောအရှင်၊ မစဉ်းစားမိဘဲ ကျွန်မက သင့်အား မနှစ်သက်စေသော အရာတစ်စုံတစ်ရာ ပြုမိခဲ့လျှင်၊ ဟရိဝంశ၏ နာထာတော်မူသောအရှင်၊ ကျွန်မကို ခွင့်လွှတ်တော်မူပါ။ အို သူရဲကောင်း၊ ကျွန်မသည် သင်၏ခြေတော်တို့၌ ခေါင်းချ၍ နမස්ကာရပြုပါ၏။
Verse 26
ထို့နောက် အပြစ်ကင်းသန့်ရှင်းသော အလှတရားရှိသည့် တာရာသည် နက်ရှိုင်းသော ကရုဏာဖြင့် ငိုကြွေးလျက်၊ အခြား မိန်းဝံများနှင့်အတူ မိမိခင်ပွန်း ဝါလီ၏အနီး မြေပြင်ပေါ်တွင် ထိုင်ကာ၊ ပရాయ (သေမင်းတိုင်အောင် အစာရှောင်ခြင်း) ကို ဆောင်ရွက်မည်ဟု သန္နိဋ္ဌာန်ချ၍ အစာနှင့် ရေကို စွန့်လွှတ်하였다။
The sarga frames Vāli’s death as an ethically consequential act within a political dispute: Tārā links the outcome to Vāli’s earlier wrongdoing toward Sugrīva (banishment and taking Rūmā), while also recognizing that Rāma’s killing of Vāli functions as promise-fulfillment to Sugrīva—placing personal grief alongside a public-ethical reckoning.
The dialogue emphasizes karma-phala and the cost of ignoring well-intentioned counsel: power and pride (rūpa-yauvana-darpa, dominance) do not negate moral causality, and grief becomes a lens through which dharma, responsibility to kin, and the fragility of sovereignty are understood.
Kiṣkindhā is the cultural-political center implicitly invoked as the contested capital and then restored kingdom; culturally, the chapter foregrounds vilāpa as a formal lament mode and prāya (fasting unto death) as an ascetic-mourning practice undertaken beside the deceased.