Sarga 67
जटायुवृत्तान्तः — Jatāyu’s Testimony and Rāma’s Grief
अरण्यकाण्ड
သရဂ ၆၇ တွင် အကြံပေးမှုမှ အထင်မှားမှုသို့၊ ထို့နောက် အမှန်တရား ထင်ရှားလာမှုသို့ အဖြစ်အပျက်များ မြန်ဆန်စွာ ရွေ့လျားသည်။ လက္ခမဏသည် ရာမအား ဇနသ္ထာန၏ ကြမ်းတမ်းသော မြေပြင်—တောင်ကြားများ၊ ဂူများ၊ ချိုင့်ဝှမ်းများနှင့် ကြောက်မက်ဖွယ် တောအုပ်များ—ကို စနစ်တကျ ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းပြီး၊ အန္တရာယ်ကြားတွင် တည်ငြိမ်မှုသည် ပညာရှိ၏ လက္ခဏာဟု ဆိုသည်။ ရာမသည် ထိုအကြံ၏ အနှစ်သာရကို လက်ခံသော်လည်း၊ စီတာနှင့် ခွဲခွာရသည့် ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ဖြစ်လာသော ဒေါသသည် လက်နက်တင်ထားသော လေးနှင့်အတူ နီးကပ်စွာ လိုက်ပါနေသည်။ သူတို့သည် သွေးစို၍ တောင်တစ်လုံးကဲ့သို့ မြင်ရသော ဂျဋာယုကို လဲကျနေသည်ကို တွေ့ကြသည်။ ရာမသည် အစတွင် ငှက်ပုံစံ ရက္ခသဟု ထင်မှားကာ သတ်မည်ဟု ဆုံးဖြတ်သည်။ ဂျဋာယုသည် အသက်ရှူခက်ခဲစွာဖြင့် အမှားကို ပြင်ဆင်ပြောကြားသည်—ရာဝဏသည် စီတာကို ခိုးယူသွားပြီး၊ ဂျဋာယုသည် ကာကွယ်ရန် တိုက်ခိုက်ကာ ရထား၊ လေးနှင့် မြားအုံကို ဖျက်ဆီးပြီး ရထားမောင်းသူကို သတ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် မိမိ၏ တောင်ပံများ ဖြတ်တောက်ခံရသည်။ ဤသတင်းကြောင့် ရာမ၏ ဝမ်းနည်းမှုသည် နှစ်ဆတိုးလာသည်။ အဖေ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သော သေခါနီး ငှက်ကို ရာမက ဖက်ကာ မိမိ၏ ကံကြမ္မာကို ငိုကြွေးပြီး ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် လဲကျသော်လည်း၊ ဂျဋာယုအပေါ် သားသမီးသဘော ကရုဏာနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာကို မလျော့မနည်း ထိန်းသိမ်းထားသည်။
Shlokas
Verse 1
पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्।सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः।।।।
အကြီးဖြစ်သော်လည်း ရာဃဝ—အနှစ်သာရကို ဖမ်းယူတတ်သူ—လက္ခမဏ၏ စကားလှပ၍ ကောင်းမြတ်သော အကြံဉာဏ်ထဲမှ အလေးအနက်ရှိသော အနှစ်သာရကို ပြောပြီးချင်း လက်ခံယူခဲ့သည်။
Verse 2
सन्निगृह्य महाबाहुः प्रवृत्तं कोपमात्मनः।अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
မိမိအတွင်း၌ ထကြွလာသော ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ကာ၊ လက်မောင်းကြီးသော ရာမသည် အံ့ဩဖွယ် ဓနုကို အားထား၍ တည်ငြိမ်ပြီး လက္ခမဏအား မိန့်တော်မူ하였다။
Verse 3
किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण।केनोपायेन गच्छेयं सीतामिति विचिन्तय।।।।
သားလေး လက္ခမဏ၊ ငါတို့ ဘာလုပ်ရမည်နည်း၊ ဘယ်သို့ သွားရမည်နည်း။ ငါ စီတာသို့ ရောက်နိုင်ရန် အကြံဉာဏ်တစ်ရပ်ကို စဉ်းစားပေးပါ။
Verse 4
तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत्।इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि।।।।राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्।
မီးလောင်သကဲ့သို့သော ဝမ်းနည်းပူပန်မှုကြောင့် အလွန်ဒုက္ခရောက်နေသော ရာမကို မြင်၍ လက္ခမဏက ပြောသည်– “အရင်ဆုံး ဤဂျနသ္ထာနကိုပင် ရှာဖွေသင့်ပါသည်။ ဤနေရာသည် ရက္ခသများစွာဖြင့် ပြည့်နှက်၍ သစ်ပင်နှင့် လျားပင်အမျိုးမျိုး ပေါများလှပါသည်။”
Verse 5
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च।।।।गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।आवासाः किन्नराणां च गन्धर्वभवनानि च।।।।
ဤနေရာ၌ တောင်တန်းအခိုင်အမာသော ကာကွယ်ရာနေရာများ၊ ချောက်ကမ်းပါးများနှင့် ဂူများရှိသည်။ ထို့ပြင် တိရစ္ဆာန်အမျိုးမျိုး၏ အုပ်စုများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ကြောက်မက်ဖွယ် အပေါက်အဝင်များလည်း များစွာရှိ၏—ကိန္နရတို့၏ နေရာများနှင့် ဂန္ဓဗ္ဗတို့၏ နန်းအိမ်များလည်း ရှိသည်။
Verse 6
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च।।3.67.5।।गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।आवासाः किन्नराणां च गन्धर्वभवनानि च।।3.67.6।।
ထိုဒေသ၌ တောင်တန်းခံတပ်ကဲ့သို့ ခက်ခဲသောလမ်းကြောင်းများ၊ နက်ရှိုင်းသောချောက်ကမ်းပါးများနှင့် တောင်ခေါင်းပေါက်များရှိ၏။ ကြောက်မက်ဖွယ် အမျိုးမျိုးသောဂူအောင်းများသည် တိရစ္ဆာန်အုပ်စုများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး၊ ကိန္နရတို့၏နေရာများနှင့် ဂန္ဓဗ္ဗတို့၏ဗိမာန်များလည်း ရှိ၏။
Verse 7
तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि।त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभ।।।।आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः।
ငါနှင့်အတူ ထိုနေရာများကို သင်ရှာဖွေရန် သင့်တော်၏။ အို လူတို့အထဲမှ အမြတ်ဆုံး၊ ဉာဏ်ပညာပြည့်ဝ၍ မဟာသတ္တဝါဖြစ်သော သင်ကဲ့သို့သူတို့သည် အန္တရာယ်ကာလ၌ မလှုပ်မယှက် မကြောက်မရွံ့၊ လေပြင်းတိုးသော်လည်း မရွေ့မလျားသော တောင်တန်းကဲ့သို့ ဖြစ်ကြ၏။
Verse 8
इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः।।।।क्रुद्धो रामश्शरं घोरं सन्धाय धनुषि क्षुरम्।
ထိုသို့ဆိုကြားခံရသော် ရာမသည် ဒေါသထွက်လျက်၊ မုတ်ဆိတ်ရိတ်ဓားကဲ့သို့ ထက်မြက်ကြမ်းကြုတ်သော မြားတစ်စင်းကို လေးပေါ်တွင်တင်ကာ၊ လက္ခမဏနှင့်အတူ တောအနှံ့ လှည့်လည်ရှာဖွေ하였다။
Verse 9
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्।।।।ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
ထို့နောက် သူသည် ဇဋာယုကို မြင်၏—ကံကောင်းမြတ်နိုး၍ ဂုဏ်သတင်းထင်ရှားသော ငှက်အထဲမှ အမြတ်ဆုံး—မြေပြင်ပေါ်၌ လဲကျနေပြီး သွေးစိုစွတ်လျက်၊ တောင်ထိပ်တစ်ခု ပြိုကျသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 10
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।
တောင်ထိပ်ကဲ့သို့ ကြီးမားသောသူကို မြင်လျှင် ရာမသည် လက္ခမဏအား ပြောတော်မူသည်—“ဤသူကြောင့်ပင် ဝိုင်ဒေဟီ စီတာကို စားသောက်ခံရပြီ၊ သံသယမရှိ” ဟု။
Verse 11
गृध्ररूपमिदं रक्षो व्यक्तं भवति कानने।।।।भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।एनं वधिष्ये दीप्तास्यैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः।।।।
“ဤသည်မှာ တောအတွင်း၌ ဂဠုန်ပုံသဏ္ဌာန်ကို ဆောင်ထားသော ရက္ခသ ဖြစ်သည်ဟု ထင်ရှားလှ၏။ မျက်လုံးကျယ်သော စီတာကို စားသောက်ပြီးနောက် သက်သာစွာ ထိုင်နေသည်။ ငါသည် မီးတောက်သည့် ထိပ်ချွန်၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်း၍ တည့်တည့်ပျံသန်းသော မြားတို့ဖြင့် သူ့ကို သတ်မည်”
Verse 12
गृध्ररूपमिदं रक्षो व्यक्तं भवति कानने।।3.67.11।।भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।एनं वधिष्ये दीप्तास्यैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः।।3.67.12।।
ဤလင်းတရုပ်ဖြင့်ရှိသော ရက္ခသသည် တောအတွင်း ထင်ရှားပေါ်လွင်နေသည်။ မျက်လုံးကျယ်သော စီတာကို စားသောက်ပြီးနောက် သက်သာသလို ထိုင်နေသည်ဟု ထင်ရသည်။ ငါသည် မီးတောက်လောင်၍ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းကာ တည့်တည့်မလွဲ ပျံသန်းသော မြားများဖြင့် ၎င်းကို သတ်မည်။
Verse 13
इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं सन्धाय धनुषि क्षुरम्।क्रुद्धो रामस्समुद्रान्तां कम्पयन्निव मेदिनीम्।।।।
ထိုသို့ဆိုပြီးနောက် ဒေါသထန်သော ရာမသည် လင်းတထံသို့ တိုးဝင်ကာ ဓနု၌ ထက်မြက်သော မြားကို တပ်ဆင်하였다။ သူ၏အင်အားကြမ်းတမ်းမှုကြောင့် ပင်လယ်ကန့်သတ်ထားသော မြေပြင်တစ်လျှောက် တုန်ခါသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 14
तं दीनं दीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्।अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम्।।।।
သို့ရာတွင် ထိုငှက်သည် အားနည်း၍ သနားဖွယ်ကောင်းကာ ဖျော့ဖျော့အမြှုပ်ထသော သွေးကို အန်ထုတ်လျက် ဒဿရထ၏သား ရာမအား ဝမ်းနည်းသံဖြင့် ပြောဆို하였다။
Verse 15
यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने।सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्।।।।
အို အသက်ရှည်မြဲသူ၊ သင်သည် ဤတောကြီးထဲတွင် ဆေးဖက်ဝင် အပင်ကို ရှာသကဲ့သို့ ရှာဖွေနေသော သူမ—ထိုဒေဝီနှင့် ငါ၏အသက်လည်း အတူတကွ ရာဝဏက လုယူသွားခဲ့ပြီ။
Verse 16
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव।ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा।।।।
အို ရာဃဝ၊ သင်နှင့် လက္ခမဏတို့မှ ခွဲခွာသွားသော ထိုဒေဝီကို ငါကိုယ်တိုင် မြင်ခဲ့သည်—အင်အားကြီးသော ရာဝဏက သူမကို ခေါ်ဆောင်သွားနေသည်ကို။
Verse 17
सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे मया।विध्वंसितरथश्चात्र पातितो धरणीतले।।।।
ကျွန်ုပ်သည် သီတာဒေဝီကို ကာကွယ်ရန် အလျင်အမြန် ဆင်းသက်ခဲ့သည်။ ကျွန်ုပ်နှင့် စစ်ပွဲတွင် ရာဝဏ—ရထားစစ် ပျက်စီးသွားပြီး—ဤနေရာ၌ မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျခဲ့သည်။
Verse 18
एतदस्य धनुर्भग्नमेतदस्य शरावरम्।अयमस्य रथो राम भग्नसाङ्ग्रामिको मया।।।।
အို ရာမဘုရား၊ ဤသည်မှာ သူ၏ မြားပစ်တံ (ဓနု) ပျက်ကွဲသွားသောအရာ၊ ဤသည်မှာ သူ၏ မြားအုံ (quiver) ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ သူ၏ ရထားစစ်—စစ်ရေးကိရိယာအားလုံးကို ကျွန်ုပ်က ချိုးဖျက်ပစ်ခဲ့သည်။
Verse 19
अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो युधि।परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः।।।।सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।रक्षसा निहतं पूर्वं न मां हन्तुं त्वमर्हसि।।।।
ဤသူသည် သူ၏ ရထားမောင်း (စရഥိ) ဖြစ်ပြီး၊ စစ်မြေပြင်၌ ကျွန်ုပ်၏ တောင်ပံထိုးနှက်မှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ သို့သော် ကျွန်ုပ် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သွားသောအခါ ရာဝဏသည် ဓားဖြင့် ကျွန်ုပ်၏ တောင်ပံနှစ်ဖက်ကို ဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။
Verse 20
अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो युधि।परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः।।3.67.19।।सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।रक्षसा निहतं पूर्वं न मां हन्तुं त्वमर्हसि।।3.67.20।।
ဗိဒေဟ၏ သမီးတော် သီတာဒေဝီကို ခေါ်ဆောင်ကာ သူသည် မိုးကောင်းကင်သို့ ခုန်တက်သွား하였다။ ကျွန်ုပ်ကို မသတ်ပါနှင့်—သင်အတွက် မလိုအပ်ပါ—အကြောင်းမှာ ထို ရက္ခသ (ရက္ခဆ) က ကျွန်ုပ်ကို အရင်ကတည်းက ထိုးနှက်၍ လဲကျစေပြီးသား ဖြစ်သည်။
Verse 21
रामस्तस्य तु विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखस्तदा।द्विगुणीकृततापार्तस्सीतासक्तां प्रियां कथाम्।।।।
သူထံမှ သီတာနှင့် ဆက်နွယ်သော ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် အကြောင်းအရာကို ရာမ မင်းသား သိသွားသောအခါ မျက်နှာတစ်ပြင်လုံး မျက်ရည်ပြည့်လျှံလာ၍ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုသည် နှစ်ဆတိုးကာ ဒုက္ခတွင် မတတ်နိုင်အောင် ဖြစ်သွား하였다။
Verse 22
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद्धनुः।निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः।।।।
ဂဠုန်တို့၏ ဘုရင်ကို ဖက်တွယ်ကာ မဟာလေးကို ချထားပြီးနောက် ရာမ မင်းသားသည် မတတ်နိုင်သလို မြေပေါ်သို့ လဲကျ၍ လက္ခမဏနှင့်အတူ ငိုကြွေးလေသည်။
Verse 23
एकमेकायने दुर्गे निश्श्वसन्तं कथञ्चन।समीक्ष्य दुःखिततरो रामस्सौमित्रिमब्रवीत्।।।।
အထီးကျန်၍ ရောက်ရခက်သော နေရာတွင် တစ်ယောက်တည်း မောဟိုက်စွာ အသက်ရှူနေသည်ကို မြင်သော် ရာမ မင်းသားသည် ပိုမိုဝမ်းနည်းလာကာ ဆောမိတ္တရီ (လက္ခမဏ) ထံသို့ ပြောကြားလေသည်။
Verse 24
राज्यं भ्रष्टं वने वासस्सीता नष्टा हतो द्विजः।ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्निर्दहेदपि पावकम्।।।।
“ငါ၏ နိုင်ငံတော်မှ လွဲချော်သွားပြီ၊ တောတွင် နေထိုင်ရသည်၊ သီတာလည်း ပျောက်ဆုံးသွားပြီ၊ ထို့ပြင် ဤ ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) သည်လည်း သတ်ဖြတ်ခံရပြီ။ ငါ့အပေါ်ကျရောက်သော အကံဆိုးသည် မီးကိုတောင် မီးလောင်စေနိုင်လောက်အောင် ပြင်းထန်လှ၏။”
Verse 25
सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रविशेयं महोदधिम्।सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितांपतिः।।।।
“ယနေ့ ငါသည် ပြည့်လျှံနေသော မဟာသမုဒ္ဒရာထဲသို့ ဝင်သော်လည်း ငါ့အကံဆိုးကြောင့် မြစ်တို့၏ အရှင်တော်ဖြစ်သော ထိုသမုဒ္ဒရာတောင် မုချ ခြောက်သွေ့သွားလိမ့်မည်။”
Verse 26
नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे।येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा।।।।
လှုပ်ရှားသတ္တဝါနှင့် မလှုပ်ရှားသတ္တဝါတို့ရှိသော ဤလောက၌ ငါထက်ပို၍ ကံဆိုးသူ မရှိတော့။ ငါ့ကြောင့်ပင် ဒုက္ခဘေးအန္တရာယ်တို့၏ ကြီးမားသော ချောက်ချားကွန်ယက်ကို ငါတွေ့ကြုံရသည်။
Verse 27
अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः।शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्।।।।
ဤဂဠုန်မင်း (လင်းတမင်း) သည် အိုမင်းပြီး ငါ့အဖ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်၏။ ငါ့ကံကြမ္မာ ပြောင်းပြန်လှန်သွားသဖြင့် မြေပြင်ပေါ်၌ သတ်ဖြတ်ခံရကာ လဲလျောင်းနေသည်။
Verse 28
इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवस्सहलक्ष्मणः।जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं विदर्शयन्।।।।
ထိုသို့ အကြိမ်ကြိမ် ပြောဆိုပြီးနောက်၊ ရာဃဝသည် လက္ခမဏကို အနားတွင်ထားလျက် ဇဋာယုကို နူးညံ့စွာ ထိတွေ့ကာ ဖခင်တစ်ပါးအပေါ် သားတစ်ယောက်ထားသကဲ့သို့သော ချစ်ခင်ကြင်နာမှုကို ထင်ရှားစွာ ပြသ하였다။
Verse 29
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं स गृध्रराजं परिरभ्य रामः।क्व मैथिली प्राणसमा ममेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ।।।।
တောင်ပံဖြတ်ခံရ၍ သွေးစိုစွတ်နေသော ဂဠုန်မင်းကို ရာမသည် ချစ်ခင်စွာ ဖက်တွယ်လျက်၊ “ငါ့အသက်နှင့်တူတန်ဖိုးရှိသော မိုင်သီလီ ဘယ်မှာနည်း” ဟု ငိုကြွေးကာ စကားသံပြတ်တောက်ပြီး မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွား၏။
Frequently Asked Questions
Rāma’s immediate impulse is to punish what he believes is a predatory rākṣasa; the dilemma is acting on grief-fueled inference versus verifying truth. The chapter resolves this by Jatāyu’s testimony, redirecting Rāma from misdirected violence to informed pursuit of the actual offender.
The sarga emphasizes sāra-grahaṇa (grasping the essence) and viveka (discernment): wise counsel guides action, but grief can distort perception. Ethical strength is shown in the capacity to correct oneself, honor loyal service, and temper anger with compassion.
Janasthāna and its surrounding wilderness are mapped through rugged features—mountain strongholds, caves, valleys, and dense groves—signaling a liminal cultural space where rākṣasa presence, ascetic habitats, and mythic dwellings (kinnara and gandharva abodes) coexist in the epic imagination.