Previous Verse
Next Verse

Shloka 75

Adhyaya 58The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions

तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज ।

मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥

tathā madhye hutavahaḥ pṛthvī somaśca vai dvija / meṣādayastrayo madhye mukhe dvau mithunādikau

အို ဒွိဇ၊ အလယ်၌ မီး (အဂ္နိ)၊ မြေ (ပෘထဝီ) နှင့် ဆိုမ (စောမ) တို့လည်း ရှိသည်။ အလယ်၌ မေဿ (Aries) မှ စသော ရာသီသုံးခု ရှိပြီး၊ ပါးစပ်၌ မိထုန် (Gemini) မှ စသော ရာသီနှစ်ခု ရှိသည်။

तथाlikewise
तथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय—क्रियाविशेषण (adverb: ‘likewise’)
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
हुतवहःAgni (fire)
हुतवहः:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootहुतवह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पृथ्वीEarth
पृथ्वी:
कर्ता (कर्तृ/Subject; coordinate)
TypeNoun
Rootपृथ्वी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सोमःSoma (Moon)
सोमः:
कर्ता (कर्तृ/Subject; coordinate)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
and
:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय—समुच्चय (conjunction)
वैindeed
वै:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय—निपात (emphatic particle)
द्विजO twice-born (brāhmaṇa)
द्विज:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन
मेषादयःthose beginning with Aries (zodiac signs)
मेषादयः:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootमेष (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—मेषः आदिः येषाम् (those beginning with Aries)
त्रयःthree
त्रयः:
कर्ता (कर्तृ/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; संख्याविशेषण—‘मेषादयः’
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
मुखेin the mouth
मुखे:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
द्वौtwo
द्वौ:
कर्ता (कर्तृ/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; संख्याविशेषण—(मिथुनादिकौ)
मिथुनादिकौthe two beginning with Gemini
मिथुनादिकौ:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootमिथुन (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; तत्पुरुषः—मिथुनम् आदिः ययोः (the two beginning with Gemini)
Continuing cosmological exposition; address to a dvija indicates an instructional tone

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

AgniSomaViṣṇu (as Kūrmāvatāra, implied)
CosmologyJyotiṣa (rāśi placement)Body-mandala symbolism

FAQs

The cosmos is taught as an ordered sacrificial body: Agni and Soma (key Vedic poles of sacrifice) occupy the center, implying that ritual order mirrors cosmic order.

This is cosmographic detail within Sarga/Pratisarga-style exposition—describing how cosmic components are arranged.

Placing Agni-Soma at the ‘middle’ evokes the inner altar (antar-yajña): the practitioner’s body and the cosmic body are homologized through a zodiacal-sacrificial map.