Adhyaya 53
द्रोण-पार्थ-युद्धम् (Droṇa–Pārtha Strategic Engagement)
Upa-parva: गो-हरण-प्रकरणम् (Goharaṇa Episode) — Droṇa–Arjuna Saṃgama in Battle Context
The chapter opens with Arjuna instructing his charioteer (the Vairāṭa prince) to drive toward a conspicuous golden standarded platform associated with Droṇa’s formation. Arjuna then characterizes Droṇa (Bhāradvāja) through a catalog of virtues: renowned strength, intelligence likened to Uśanas and Bṛhaspati, mastery of the Vedas, brahmacarya, complete command of divine weapons with their withdrawals (saṃhāra), and ethical qualities such as kṣamā, dama, satya, and ārjava. Upon approach, Vaiśaṃpāyana narrates the armies’ reaction as Droṇa advances to meet Arjuna; conches and drums signal escalation, and observers register astonishment at the speed and density of missile exchanges. The teacher and disciple meet as peer combatants: Arjuna salutes and speaks conciliatorily, stating his intent to respond only after being struck, framing the engagement as rule-governed rather than vengeful. A prolonged, technically detailed archery duel follows—countering weapon with weapon, creating a near-opaque canopy of arrows, and drawing acclaim from onlookers. The narrative marks the duel’s intensity and mutual skill, then introduces Aśvatthāmā’s intervention with a large chariot contingent; Arjuna uses this opening to allow Droṇa tactical withdrawal, and Droṇa departs with damaged armor and standard—an outcome that emphasizes Arjuna’s dominance tempered by strategic restraint.
Chapter Arc: दूर से ही पाण्डव-गुप्तचर नहीं, स्वयं युद्ध का देव-स्वर प्रकट होता है—अर्जुन के ध्वजाग्र का चमकता संकेत, रथ की घर्घराहट, गाण्डीव की टंकार और शंखनाद; मानो दिशाएँ पहले ही घोषणा कर देती हैं कि ‘कीचक-वध’ के बाद अब ‘गोहरण’ का उत्तर आ पहुँचा। → कौरव-सेना की व्यूह-रचना के सामने अर्जुन रथ को वेग देता है; ध्वज में वास करने वाले मानवेतर भूतों का कोलाहल और वानर-ध्वज का गर्जन सैनिकों के मन में भय और विस्मय दोनों भर देता है। बाण-वर्षा आरम्भ होते ही भूमि और अन्तरिक्ष शरों से ढँक जाते हैं; फिर भी कौरव-योद्धा भागते नहीं—वे अर्जुन की फुर्ती की प्रशंसा करते हुए भी चोट खाते जाते हैं। → अर्जुन का प्रचण्ड शरौघ—ऐसा कि सैनिक ‘भूमि’ और ‘आकाश’ का भेद भूल जाएँ; ध्वनि-प्रलय से पृथ्वी काँप उठे और गौएँ दक्षिण दिशा की ओर पलटने लगें। यही वह क्षण है जब एक अकेला रथ, समूची सेना के आत्मविश्वास को तोड़ देता है। → कौरव-पक्ष पर बाणों की मार से धराशायी होने का क्रम बढ़ता है; गो-समूह का पलटाव संकेत देता है कि गोहरण का प्रयत्न विफलता की ओर झुक रहा है और अर्जुन का प्रतिरोध निर्णायक बन रहा है। → कौरव-सेना भयभीत होकर भी टिकती है—अब प्रश्न यह है कि कौन-सा महारथी आगे बढ़कर अर्जुन के इस ‘अमानुष’ वेग को रोकेगा, और क्या व्यूह-रचना किसी प्रतिघात में बदल पाएगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल २७३ “लोक हैं।) छः “+(>9) #प्ट 5४ - चान्द्रवर्ष तीन सौ चौवन दिनोंका होता है और सौरवर्ष तीन सौ पैंसठ दिन पंद्रह घड़ी एवं कुछ पलोंका हुआ करता है। इस हिसाबसे तेरह सौर वर्षोमें चान्द्रवर्षके लगभग पाँच महीने अधिक हो जाते हैं। इन वर्षों यदि छः बार अधिमास पड़ जाय, तो जिस तिथिको पाण्डवोंका वनवास हुआ था, तेरहवें वर्षकी उसी तिथितक तेरह वर्षोंसे पाँच महीने और बारह दिन अधिक हो सकते हैं। पाण्डवोंने सूर्यकी संक्रान्तिके अनुसार वर्षकी गणना की थी; अतः उन्होंने अधिमास आदिके कारण बढ़े हुए महीनों और दिनोंकी संख्याको अलग नहीं माना। इसीलिये उनकी गणनामें तेरह ही वर्ष हुए। भीष्मजीने चान्द्रवर्षकी गणनाका आश्रय लेकर बढ़े हुए महीनों और दिनोंको भी गणनामें ले लिया। अतः उनके हिसाबसे उस दिनतक तेरह वर्ष पूर्ण होकर पाँच मास बारह दिन अधिक हुए। यह कालभेद सौर और चान्द्रवर्षोकी गणनाके भेदसे ही हुआ है। वास्तवमें सूर्यकी संक्रान्तिके हिसाबसे उस समयतक पाण्डवोंके तेरह वर्ष छ: दिन हो चुके थे। चान्द्रवर्षकी गणनाके अनुसार वही समय तेरह वर्ष पाँच माह बारह दिनका हो गया। त्रिपञज्चाशत्तमो<्ध्याय: अर्जुनका दुर्योधनकी सेनापर आक्रमण करके गौओंको लौटा लेना वैशम्पायन उवाच तथा व्यूढेष्वनीकेषु कौरवेयेषु भारत । उपायादर्जुनस्तूर्ण रथघोषेण नादयन्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—အို ဘာရတ! ကော်ရဝတပ်ဖွဲ့များ၏ စစ်တန်းစီပုံစံများကို စီစဉ်ပြီးနောက် အာర్జုနသည် လျင်မြန်စွာ ရှေ့တိုးလာ၍ သူ၏ ရထား၏ မိုးကြိုးသံကဲ့သို့သော ဟုန်းဟုန်းမြည်သံဖြင့် လေးဘက်လုံးကို တုန်လှုပ်စေ하였다—မတရားစွာ လုယူခံထားရသည့်အရာကို ကာကွယ်ရန် အဆုံးအဖြတ်ပြုသည့် လှုပ်ရှားမှုကို ကြေညာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
Verse 2
ददृशुस्ते ध्वजाग्रं वै शुश्रुवुश्ष महास्वनम् । दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्थ च निः:स्वनम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—သူတို့သည် အလံထိပ်မြင့်မြတ်ကို မြင်ကြပြီး မဟာဟုန်းသံကို ကြားကြ၏။ ထို့ပြင် အလွန်အားပြင်းစွာ လှုပ်ခတ်သည့်အခါ ဂါဏ္ဍီဝ၏ ကြိုးတင်းသံ “တန်” ဟု ထင်ရှားစွာ မြည်သံကိုလည်း ကြားရ၏။ မြင်ကွင်းနှင့် အသံတို့ပေါင်းစည်းကာ ကြောက်မက်ဖွယ် စစ်သူရဲကောင်းတစ်ဦး ရောက်လာပြီဟု ကြေညာသကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး မကြာမီ တိုက်ပွဲဖြစ်မည်ဟူသော သေချာမှုဖြင့် စစ်မြေပြင်ကို လှုပ်ရှားစေ하였다။
Verse 3
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इस प्रकार कौरव-सेनाकी व्यूह-रचना हो जानेपर अर्जुन अपने रथकी घ॒र्घराहटसे सम्पूर्ण दिशाओंको गुँजारे हुए शीघ्र ही निकट आ पहुँचे। सैनिकोंने उनकी ध्वजाके अग्रभागको देखा, उनके रथसे आती हुई भयंकर आवाज भी सुनी और खींचे जाते हुए गाण्डीवकी जोर-जोरसे होनेवाली टंकारध्वनि भी उनके कानोंमें पड़ी ।। ततस्तु सर्वमालोक्य द्रोणो वचनमतब्रवीत् । महारथमनुप्राप्तं दृष्टया गाण्डीवधन्विनम्,तब सब कुछ देखकर गाण्डीव धनुष धारण करनेवाले महारथी अर्जुनको निकट आया जानकर आचार्य द्रोण यह वचन बोले
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—အို ဇနမေဇယ! ဤသို့ ကော်ရဝတပ်၏ စစ်တန်းစီပုံစံ ပြီးစီးသွားသောအခါ အာర్జုနသည် သူ၏ ရထားဟုန်းသံဖြင့် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို တုန်လှုပ်စေကာ မကြာမီ နီးကပ်လာ하였다။ စစ်သည်တို့သည် သူ၏ အလံထိပ်ကို မြင်ကြပြီး ရထားမှ ထွက်လာသော ကြောက်မက်ဖွယ် အသံကိုလည်း ကြားကြ၏။ ထို့ပြင် ဆွဲတင်နေသော ဂါဏ္ဍီဝ၏ ကြိုးတင်းသံ တန်တန်မြည်သံကိုလည်း နားထဲသို့ ဝင်လာ၏။ ထိုအခါ အရာအားလုံးကို ကြည့်မြင်ပြီးနောက် ဒ್ರೋဏာက စကားဆို၏—ဂါဏ္ဍီဝကို ကိုင်ဆောင်သော မဟာရထ စစ်သူရဲကောင်း အာర్జုန နီးကပ်လာပြီဟု သိမြင်သဖြင့် ဆရာ ဒ್ರೋဏာသည် ဤစကားကို ပြောလေ၏။
Verse 4
द्रोण उवाच एतदू ध्वजाग्रं पार्थस्य दूरत: सम्प्रकाशते । एष घोष: स रथजो रोरवीति च वानर:,द्रोणने कहा--यह अर्जुनकी ध्वजाका ऊपरी भाग दूरसे ही प्रकाशित हो रहा है। यह उन्हींके रथकी घर्घराहटका शब्द है। साथ ही ध्वजापर बैठा हुआ वानर भी उच्च स्वरसे गर्जना कर रहा है
ဒ్రೋဏာက ပြောသည်—“ဟိုမှာ၊ ပါර්ထ (အာర్జုန) ၏ အလံထိပ်သည် အဝေးမှပင် ထင်ရှားတောက်ပနေသည်။ ထိုဟုန်းသံသည် သူ၏ ရထားမှ ထွက်လာသော အသံပင် ဖြစ်၏။ ထို့အပြင် အလံပေါ်တွင် ထိုင်နေသော မျောက်လည်း အသံမြင့်မြင့်ဖြင့် ဟုန်းဟုန်းမြည်နေသည်” ဟု။
Verse 5
एष तिष्ठन् रथश्रेष्ठे रथे च रथिनां वर: । उत्कर्षति धनु:श्रेष्ठ गाण्डीवमशनिस्वनम्,यह देखो, उस श्रेष्ठ रथमें बैठे हुए रथियोंमें प्रधान वीर अर्जुन धनुषोंमें सर्वोत्तम गाण्डीवकी डोरी खींच रहे हैं और उससे वज्रकी गड़गड़ाहटके समान शब्द हो रहा है
ဒ్రೋဏာက ပြောသည်—“ကြည့်လော့—အကောင်းဆုံးသော ရထားပေါ်တွင် ရပ်နေသော ရထားစစ်သူရဲကောင်းတို့အနက် အထွဋ်အမြတ် အာర్జုနသည် အကောင်းဆုံးသော လေး ဂါဏ္ဍီဝကို ဆွဲတင်နေသည်။ သူ၏ ကြိုးဆွဲသံသည် မိုးကြိုးတံခွန်ကဲ့သို့ ဟုန်းဟုန်းမြည်လေ၏” ဟု။
Verse 6
इमौ च बाणौ सहितौ पादयोरमे व्यवस्थितौ । अपरोौ चाप्यतिक्रान्तौ कर्णो संस्पृश्य मे शरौ,ये दो बाण एक साथ आकर मेरे पैरोंके आगे गिरे हैं और दूसरे दो बाण मेरे दोनों कानोंको छूकर निकल गये हैं
ဒြောဏက ပြောသည်— «မြားနှစ်စင်းသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ရောက်လာ၍ ငါ့ခြေရှေ့တွင် ရပ်တည်သွား၏။ အခြားမြားနှစ်စင်းကတော့ ငါ့နားနှစ်ဖက်ကို အနည်းငယ်သာ ထိကာ ဖြတ်ကျော်သွား၏»။ စစ်သူရဲတို့၏ ဓမ္မတရားအရ ဤသို့ဆိုခြင်းသည် ရန်သူ၏ တိကျမှုနှင့် ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းကို ထက်မြက်စွာ ချီးကျူးသုံးသပ်ခြင်းဖြစ်သည်—မလိုအပ်သော ထိခိုက်မှုမပြုဘဲ အင်အားကို ပြသကာ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို စမ်းသပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 7
निरुष्य हि वने वासं कृत्वा कर्मातिमानुषम् । अभिवादयते पार्थ: श्रोत्रे च परिपृच्छति,कुन्तीनन्दन अर्जुन वनमें रहकर वहाँ तपस्या तथा शौर्यद्वारा अतिमानुष (मानवी शक्तिके बाहरका) पराक्रम करके आज प्रकट हुए हैं। ये प्रथम दो बाणोंद्वारा मुझे प्रणाम कर रहे हैं और दूसरे दो बाणोंद्वारा कानोंमें युद्धके लिये आज्ञा माँगते हैं
ဒြောဏက ပြောသည်— «မိမိကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်ကာ တောတွင်း၌ နေထိုင်၍ လူသားအတိုင်းအတာကို ကျော်လွန်သော ကာရိယာများကို ဆောင်ရွက်ပြီးနောက်၊ ကုန္တီ၏သား ပါဋ္ဌ (အာဂျုန) သည် ယခု ထင်ရှားပေါ်ထွက်လာပြီ။ ပထမမြားနှစ်စင်းဖြင့် ငါ့အား ဂါရဝပြု၏၊ အခြားနှစ်စင်းဖြင့်တော့ ငါ့နားထဲတွင်ပင် စစ်ပွဲဝင်ရန် ခွင့်တောင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၏»။
Verse 8
चिरदृष्टोडयमस्माश्रि: प्रज्ञावान् बान्धवप्रिय: । अतीव ज्वलितो लक्ष्म्या पाण्डुपुत्रो धनंजय:,बन्धु-बन्धवोंको प्रिय लगनेवाले परम बुद्धिमान् अर्जुनको आज हमने दीर्घकालके बाद देखा है। अहा! पाण्डुपुत्र धनंजय अपनी दिव्य लक्ष्मी (शोभा) से अत्यन्त प्रकाशित हो रहे हैं
ယနေ့ ငါတို့သည် ဆွေမျိုးတို့ချစ်ခင်ရသော ပညာရှိ အာဂျုနကို အချိန်ကြာမြင့်ပြီးနောက် ပြန်လည်မြင်တွေ့ရပြီ။ အဟာ! ပဏ္ဍု၏သား ဓနဉ္ဇယသည် မိမိ၏ ဒေဝီယ လက္ခဏာတင့်တယ်မှုကြောင့် အလွန်တောက်ပလျက်ရှိ၏။
Verse 9
रथी शरी चारुतली निषद्धी शड्खी पताकी कवची किरीटी । खड्गी च धन्वी च विभाति पार्थ: शिखी वृतः खुग्भिरिवाज्यसिक्त:,रथपर बैठे हुए धनंजयने बाण, सुन्दर दस्ताने, तरकस, शंख, कवच, किरीट, खड्ग और धनुष धारण कर रखे हैं। इनके रथपर पताका फहरा रही है। इन सामग्रियोंसे सम्पन्न होकर आज ये तेजस्वी पार्थ खुवा आदि यज्ञसाधनोंसे घिरे और घीकी आहुति पाकर प्रज्वलित हुए अग्निके समान शोभा पा रहे हैं
ဒြောဏက ပြောသည်— «ရထားပေါ်တွင် ထိုင်လျက် ပါဋ္ဌ (အာဂျုန) သည် တောက်ပထင်ရှား၏—ရထားစစ်သူရဲကြီးအဖြစ် မြားနှင့် မြားအိတ်၊ သင်္ခါ၊ အလံ၊ သံချပ်ကာနှင့် မကွတ်ကို ဆောင်ထားပြီး၊ ဓားနှင့် လေးကိုလည်း ကိုင်ထားသည်။ ဤသို့ အပြည့်အစုံ တပ်ဆင်ထားသော သူသည် ယဇ်ပူဇော်မီးကဲ့သို့ မြင်ရ၏—ပူဇော်ပစ္စည်းများ ဝန်းရံလျက်၊ ဂီ (သန့်စင်ထောပတ်) ဖြင့် အာဟုတိ ပေးသည့်အခါ ပို၍ လောင်ကျွမ်းတောက်ပသကဲ့သို့—စည်းကမ်းရှိသော အင်အားကို စစ်ဓမ္မတာဝန်သို့ ဦးတည်ထားသည့် ပုံရိပ်တည်း။»
Verse 10
(वैशग्पायन उवाच तमदूरमुपायान्तं दृष्टवा पाण्डवमर्जुनम् | नारय: प्रेक्षितुं शेकुस्तपन्तं हि यथा रविम् ।। सतं दृष्टवा रथानीकं पार्थ: सारथिमब्रवीत् ।) वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तपते हुए सूर्यकी भाँति देदीप्यमान पाण्डुनन्दन अर्जुनको समीप आते देख शत्रु उनकी ओर दृष्टिपात न कर सके। रथियोंकी सेनाको सामने देख कुन्तीकुमार अर्जुनने सारथिसे कहा। अजुन उवाच इषुपाते च सेनाया हयान् संयच्छ सारथे । यावत् समीक्षे सैन्येडस्मिन् क्वासौ कुरुकुलाधम:
ဝৈရှမ္ပာယနက ပြောသည်— «ဇနမေဇယမင်းကြီး၊ ပူလောင်သော နေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပလျက် နီးကပ်လာသော ပဏ္ဍု၏သား အာဂျုနကို မြင်သော် ရန်သူတို့သည် သူ့ဘက်သို့ မျက်စိမတင်နိုင်ကြ။ ရထားစစ်သူရဲတို့၏ တပ်စုကို ရှေ့တွင်မြင်လျှင် ကုန္တီ၏သား အာဂျုနက စာရഥိအား ပြောသည်။ အာဂျုနက ဆိုသည်— “စာရഥိ၊ တပ်၏ မြားပစ်အကွာအဝေးအတွင်း ဤနေရာတွင် မြင်းများကို ထိန်းထားလော့။ ငါသည် ဤတပ်ကို စစ်ဆေးကြည့်၍ ကုရုမျိုးရိုး၏ အရှက်တရားဖြစ်သူက ဘယ်မှာရှိသနည်းကို မြင်လိုသည်။”»
Verse 11
सवनिताननादृत्य दृष्टवा तमतिमानिनम् | तस्य मुर्थ्नि पतिष्यामि तत एते पराजिता:,अर्जुनने कहा--सारथे! धनुषसे बाण चलानेपर वह जितनी दूरीपर जाकर गिरता है, कौरवसेनासे उतना ही अन्तर रह जाय, तो घोड़ोंको रोक लेना; जिससे मैं यह देख लूँ कि इस सेनामें वह कुरुकुलाधम दुर्योधन कहाँ है। उस अत्यन्त अभिमानी दुर्योधनको देख लेनेपर मैं इन सब योद्धाओंको छोड़कर उसीके सिरपर पड़ूँगा। उसके पराजित होनेसे ये सब परास्त हो जायूँगे
အာర్జုနက ပြောသည်— «အခြားသူတို့ကို မစဉ်းစားတော့ဘဲ၊ အလွန်မာနကြီးသော ထိုသူကို မြင်သာချင်း သူ၏ခေါင်းပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ထိုးနှက်မည်။ သူ ရှုံးနိမ့်သွားလျှင် အခြားသူတို့လည်း အားလုံး ရှုံးနိမ့်သွားမည်»။
Verse 12
एष व्यवस्थितो द्रोणो द्रौणिश्व तदनन्तरम् । भीष्म: कृपश्च कर्णश्र महेष्वासा: समागता:,ये आचार्य द्रोण खड़े हैं। उनके बाद उन्हींके पुत्र अश्वत्थामा हैं। उधर पितामह भीष्म दिखायी देते हैं। इधर कृपाचार्य हैं और वह कर्ण है। ये सब महान् धनुर्धर यहाँ युद्धके लिये आये हैं
«ဒီမှာ အာචာရျ ဒ್ರೋဏ မတ်တပ်ရပ်နေသည်။ သူ့နောက်မှာ သူ၏သား အရှွတ္ထာမာ (ဒ్రောဏိ) ရှိသည်။ ဟိုဘက်မှာ ပိတామဟ ဘီရှ္မ ကို မြင်ရသည်။ ဒီဘက်မှာ ကೃပာචာရျ ရှိပြီး၊ အဲဒီမှာ ကರ್ಣ လည်းရှိသည်။ ဤသူတို့အားလုံးသည် စစ်ပွဲအတွက် စုဝေးလာသော မဟာဓနုဓာရများ ဖြစ်ကြသည်»။
Verse 13
राजानं नात्र पश्यामि गा: समादाय गच्छति । दक्षिणं मार्गमास्थाय शड्के जीवपरायण:,परंतु इनमें मैं राजा दुर्योधनको नहीं देखता हूँ। मुझे संदेह है कि वह दक्षिण दिशाका मार्ग पकड़-कर गौओंको साथ ले अपनी जान बचाये भागा जा रहा है
အာర్జုနက ပြောသည်— «ဒီမှာ ဘုရင်ကို မမြင်ရ။ သူက နွားတွေကို ခေါ်ယူပြီး တောင်ဘက်လမ်းကြောင်းကို လိုက်ကာ—အသက်ကယ်ဖို့ပဲ စိတ်ထားပြီး ထွက်ပြေးသွားတယ်လို့ ငါ သံသယရှိသည်»။
Verse 14
उत्सूजैतद् रथानीकं गच्छ यत्र सुयोधन: । तत्रैव योत्स्ये वैराटे नास्ति युद्ध निरामिषम् । त॑ जित्वा विनिवर्तिष्ये गा: समादाय वै पुन:
အာర్జုနက ပြောသည်— «ဒီရထားတပ်ကို ချန်ထားပြီး သုယောဓန (ဒုရ്യောဓန) ရှိရာကို သွား။ ဗိရာဋ နယ်မြေမှာပဲ ငါ တိုက်မည်။ စစ်ပွဲဆိုတာ ခါးသီးသော အဖိုးအခ မကင်းနိုင်။ သူ့ကို အနိုင်ယူပြီးနောက် နွားတွေကို ပြန်ယူကာ ငါ ပြန်လာမည်»။
Verse 15
अतः विराटनन्दन! इस रथियोंकी सेनाको छोड़ो और जहाँ दुर्योधन है, वहीं चलो। मैं वहीं युद्ध करूँगा। यहाँ व्यर्थ युद्ध करनेकी आवश्यकता नहीं है। उसे जीतकर गौओंको अपने साथ ले मैं पुन: लौट आऊँगा ।। वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स वैराटिहयान् संयम्य यत्नतः । नियम्य च ततो रश्मीन् यत्र ते कुरुपुड्रवा: । अचोदयत् ततो वाहान् यत्र दुर्योधनो गत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--अर्जुनके इस प्रकार आज्ञा देनेपर विराटकुमार उत्तरने यत्नपूर्वक घोड़ोंकी रास खींचकर जहाँ बड़े-बड़े कौरव महारथी खड़े थे, उधर जानेसे उन्हें रोका। फिर उसने काबूमें रखते हुए उन घोड़ोंको उसी ओर बढ़ाया, जिधर राजा दुर्योधन गया था
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်— ထိုသို့ အမိန့်ပေးခံရသဖြင့် ဗိရာဋ မင်းသားသည် မြင်းများကို သေချာစွာ ထိန်းချုပ်၍ ရပ်တန့်စေ하였다။ ကြိုးကို ဆွဲသိမ်းကာ ထိန်းညှိပြီး၊ အရင်ဆုံး ကုရုဘက် အထင်ကရ သူရဲကောင်းများရှိရာသို့ လှည့်မသွားစေရန် တားဆီး하였다။ ထို့နောက် မြင်းတပ်ကို ခိုင်မာစွာ အုပ်ချုပ်ထားလျက်၊ ဘုရင် ဒုရ്യောဓန သွားရာတည့်တည့်သို့ ရထားကို မောင်းနှင်စေ하였다—မလိုအပ်သော တိုက်ပွဲကို ရှောင်ကာ၊ လုယက်မှု၏ အဓိကခေါင်းဆောင်ကိုသာ ရင်ဆိုင်ရန် ဖြစ်သည်။
Verse 16
उत्सृज्य रथवंशं तु प्रयाते श्वेतवाहने । अभिप्रायं विदित्वा च कृपो वचनमत्रवीत्,रथियोंकी सेना छोड़कर श्वेतवाहन अर्जुन जब दूसरी ओर चल दिये, तब उनका अभिप्राय समझकर कृपाचार्य बोले--
မြင်းဖြူစီးသူ အာర్జုန (Śvetavāhana) သည် ရထားစစ်သည်တို့၏တပ်စုကို ချန်ထားကာ အခြားဘက်သို့ ရွေ့လျားသွားသောအခါ၊ သူ၏ရည်ရွယ်ချက်ကို သိမြင်သဖြင့် ကೃပာ (Kṛpa) သည် ဤစကားတို့ကို ပြောကြား하였다—
Verse 17
नैषो<न्तरेण राजानं बीभत्सु: स्थातुमिच्छति । तस्य पार्ष्णि ग्रहीष्यामो जवेनाभिप्रयास्थयत:,'ये अर्जुन राजा दुर्योधनके बिना ठहरना नहीं चाहते, इसलिये उधर ही बड़े वेगसे जा रहे हैं। अत: हमलोग शीघ्र चलकर इनका पीछा करें
ဗိဘတ္ဆု (Bībhatsu) သည် ဘုရင်မရှိဘဲ တစ်ခဏတောင် မနေချင်။ ထို့ကြောင့် အလွန်မြန်စွာ ရှေ့သို့ အပြေးသွားနေသဖြင့်၊ ငါတို့လည်း အမြန်လိုက်ပြီး သူ့ကို မီအောင် လိုက်ကြစို့။
Verse 18
न होनमतिसंक्रुद्धमेको युध्येत संयुगे । अन्यो देवात् सहस्राक्षात् कृष्णाद् वा देवकीसुतात् | आचार्याच्च सपुत्राद् वा भारद्वाजान्महारथात्,“इस समय ये बड़े क्रोधमें भरे हैं; अतः साक्षात् इन्द्र या देवकीनन्दन श्रीकृष्ण अथवा पुत्रसहित महारथी आचार्य द्रोणके सिवा दूसरा कोई इनके साथ अकेला युद्ध नहीं कर सकता
ဤအခိုက်အတန့်တွင် သူတို့သည် အလွန်ပြင်းထန်သော ဒေါသဖြင့် လောင်ကျွမ်းနေသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်မြေပြင်၌ သူတို့ကို တစ်ယောက်တည်း ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်နိုင်သူမှာ—ထောင်မျက်စိရှင် အိန္ဒြာ (Sahasrākṣa) ကိုယ်တိုင်၊ သို့မဟုတ် ဒေဝကီ၏သား ကృష్ణ (Kṛṣṇa)၊ သို့မဟုတ် ဘာရဒွာဇာမျိုးရိုးမှ မဟာရထားစစ်သူရဲကောင်း ဆရာဒ్రோဏ (Droṇa) တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ သူ့သားနှင့်အတူဖြစ်စေ—အခြားမည်သူမျှ မတတ်နိုင်။
Verse 19
कि नो गाव: करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा । दुर्योधन: पार्थजले पुरा नौरिव मज्जति,'ये गौएँ अथवा प्रचुर धन हमें क्या लाभ पहुँचायेंगे? राजा दुर्योधन पार्थरूपी जलमें पुरानी नावकी भाँति डूबना चाहता है
နွားများဖြစ်စေ၊ အလွန်များပြားသော ဥစ္စာဓနဖြစ်စေ—ငါတို့အတွက် ဘာအကျိုးရှိမည်နည်း။ ဘုရင် ဒုရ္ယောဓနသည် ပါර්ထများဟူသော ရေထဲတွင် အဟောင်းနော်တစ်စင်းကဲ့သို့ နစ်မြုပ်နေပြီ—သူ့ကိုယ်သူ၏ အတင်းအကျပ်တင်းမာမှုကြောင့်ပင်။
Verse 20
तथैव गत्वा बीभत्सुर्नाम विश्राव्य चात्मन: । शलभैरिव तां सेनां शरै: शीघ्रमवाकिरत्,उधर अर्जुन उसी प्रकार रथसे दुर्योधनके पास पहुँच गये और उच्चस्वरसे अपना नाम सुनाकर बड़ी शीघ्रतासे कौरवसेनापर टिड्डीदलोंकी भाँति असंख्य बाणोंकी वर्षा करने लगे
ထို့နောက် ဗိဘတ္ဆု (Arjuna) သည် ထိုနည်းတူပင် ရထားဖြင့် ဒုရ္ယောဓနအနီးသို့ ရောက်လာကာ မိမိအမည်ကို အသံကျယ်ကျယ် ကြေညာ하였다။ ထို့နောက် လျင်မြန်သော အင်အားဖြင့် ကောရဝတပ်ကို လောက်ကောင်အုပ်ကြီးကဲ့သို့ မြားမိုးအလွန်များစွာဖြင့် ချက်ချင်း ဖုံးလွှမ်းပစ်하였다။
Verse 21
कीर्यमाणा: शरौघचैस्तु योधास्ते पार्थचोदितै: । नापश्यन्नावृतां भूमिं नान््तरिक्षं च पत्रिभि:,अर्जुनके छोड़े हुए बाणसमूहोंसे आच्छादित होकर वे समस्त सैनिक कुछ देख नहीं पाते थे। पृथ्वी और आकाश भी बाणोंसे ढँक गये थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ အာర్జုန၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် မြားမိုးသည် ထူထပ်စွာ ရွာသွန်းလာ၍ စစ်သူရဲတို့သည် ထိုမြားလှိုင်းကြီးအောက်တွင် ဖုံးလွှမ်းခံရကာ ဘာမျှ မမြင်နိုင်တော့ကြ။ မြေပြင်သည် ဖုံးကွယ်သွားပြီး ကောင်းကင်တောင်မှ အမွေးပါမြားတံများ၏ پردာတစ်စင်းနောက်ကွယ်တွင် လျှို့ဝှက်သကဲ့သို့ ဖုံးလွှမ်းသွားသည်—မတားဆီးနိုင်သော စစ်အင်အား၏ ပုံရိပ်တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး၊ အကြမ်းဖက်မှုကို လွှတ်ချလိုက်သည့်အခါ မျက်စိကို မမြင်နိုင်အောင် မိုက်မဲစေသော အင်အားကို သတိပေးသည့် သင်ခန်းစာတစ်ရပ်အဖြစ် စစ်မြေပြင်ကို ပြောင်းလဲစေသည်။
Verse 22
तेषामापततां युद्धे नापयाने5भवन्मति: । शीघ्रत्वमेव पार्थस्य पूजयन्ति सम चेतसा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ သူတို့သည် စစ်ပွဲထဲသို့ တိုးဝင်လာကြသော်လည်း နောက်ဆုတ်ရန် အကြံမပေါ်လာခဲ့။ ထိုအစား စိတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် ပာဋ္ဌ (အာర్జုန) ၏ လျင်မြန်ပြတ်သားမှုကို အတွင်းစိတ်ထဲက ချီးမွမ်းကာ ဂုဏ်ပြုကြပြီး၊ သူ၏ အမြန်နှုန်းနှင့် ချက်ချင်းဆုံးဖြတ်နိုင်မှုကို စစ်သူရဲကောင်း၏ အထူးကောင်းမြတ်မှုနှင့် တာဝန်တည်ကြည်မှု၏ လက္ခဏာဟု ယူဆကြသည်။
Verse 23
युद्धमें बाणोंकी मार खाकर कौरवसैनिक धराशायी होते जा रहे थे, तो भी उनका मन वहाँसे भागनेको नहीं होता था। वे मन-ही-मन अर्जुनकी फुर्तीकी सराहना करते थे ।। ततः शड्खं प्रदध्मौ स द्विषतां लोमहर्षणम् । विस्फार्य च धनु:श्रेष्ठ ध्वजे भूतान्यचोदयत्,तदनन्तर पार्थने अपना शंख बजाया, जो शत्रुओंके रोंगटे खड़े कर देनेवाला था। फिर उन्होंने अपने श्रेष्ठ धनुषकी टंकार करके ध्वजापर बैठे हुए भूतोंको सिंहनाद करनेकी प्रेरणा दी
စစ်ပွဲတွင် မြားဒဏ်ခံရ၍ ကော်ရဝစစ်သားများ တဖြည်းဖြည်း လဲကျသွားကြသော်လည်း သူတို့စိတ်ထဲတွင် ထွက်ပြေးလိုစိတ် မရှိခဲ့။ သူတို့သည် အာర్జုန၏ လျင်မြန်မှုကို အတွင်းစိတ်ထဲက ချီးမွမ်းနေကြသည်။ ထို့နောက် ပာဋ္ဌသည် ရန်သူတို့၏ အမွေးထောင်စေမည့် သံခွံကို မှုတ်လိုက်သည်။ ထို့ပြင် အကောင်းဆုံးသော ဓနုကို တင်းတိပ်အောင် ဆွဲ၍ တံခါးသံကဲ့သို့ မြည်ဟည်းစေကာ၊ မိမိအလံပေါ်တွင် တည်နေသော ဝိညာဉ်တို့ကို သံဟိန်းဟိန်း မြည်စေသကဲ့သို့ လှုံ့ဆော်လိုက်သည်—ဤအမှုသည် မိမိဘက်၏ စိတ်ဓာတ်ကို ခိုင်မာစေပြီး ရန်ဘက်တန်းစီများထဲသို့ ကြောက်ရွံ့မှုကို ထိုးဖောက်သွင်းလိုက်သည်။
Verse 24
तस्य शड्ुखस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । गाण्डीवस्य च घोषेण पृथिवी समकम्पत
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ထိုသံခွံ၏ အသံ၊ ရထားဘီးများ၏ မိုးကြိုးသံကဲ့သို့ မြည်ဟည်းမှုနှင့် ဂါဏ္ဍီဝ ဓနု၏ ဟိန်းဟိန်းသံတို့ ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ မြေကြီးတောင် တုန်လှုပ်သွားသည်။ ဤကဗျာသည် မြင်ကွင်း၏ ဓမ္မဆန်သော လေထုကို မြှင့်တင်သည်—တရားသော စစ်သူရဲ၏ ပေါ်ထွန်းမှုသည် ကိုယ်ပိုင်အင်အားသာမက ကမ္ဘာကို လှုပ်ခတ်စေသော အင်အားဖြစ်၍ ဖိနှိပ်မှုအပေါ် ကံကြမ္မာက လှည့်ပြောင်းလာနေကြောင်း အချက်ပြသည်။
Verse 25
अमानुषाणां भूतानां तेषां च ध्वजवासिनाम् । ऊर्ध्व॑ पुच्छान् विधुन्चाना रेभभाणा: समन्तत: । गाव: प्रतिन्यवर्तन्त दिशमास्थाय दक्षिणाम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ «အလံများပေါ်တွင် နေထိုင်သကဲ့သို့ ထင်ရသော လူမဟုတ်သတ္တဝါများနှင့် ဝိညာဉ်တို့ကြောင့် ထိတ်လန့်သွားသော နွားများသည် အမြီးကို မြင့်မြင့်ထောင်ကာ လှုပ်ယမ်း၍ အရပ်ရပ်တွင် ကျယ်လောင်စွာ မူးမော်အော်ဟစ်ပြီး နောက်ပြန်လှည့်ကာ တောင်ဘက်သို့ ဦးတည်သွားကြသည်»။
Verse 52
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें भीष्यजीके द्वारा येनाकी व्यूहरचनाविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ဝိရာဋပရဝ» အတွင်းရှိ «ဂိုဟရဏ» အပိုင်း၌ ဘိဿမက စစ်တန်းစီပုံ (ဗျူဟ) တည်ဆောက်နည်း၏ သဘောတရားများကို ဖော်ပြထားသော အခန်း (၅၂) ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤကောက်နှုတ်ချက်သည် သင်ကြားရေးနှင့် မဟာဗျူဟာဆိုင်ရာ အပိုင်း၏ အဆုံးသတ်ကို အမှတ်အသားပြုကာ စစ်ပွဲကို အကြမ်းဖက်မှုသာမက စည်းကမ်းနှင့် ဓမ္မအမိန့်အောက်တွင် ထိန်းညှိထားသော အနုပညာတစ်ရပ်အဖြစ် ဖော်ထုတ်သည်။
Verse 53
अर्जुनके शंखनाद, रथके पहियोंकी घर्घराहट, गाण्डीव धनुषकी टंकार तथा ध्वजमें निवास करनेवाले मानवेतर भूतोंके भयंकर कोलाहलसे पृथ्वी काँप उठी तथा गौएँ ऊपरको पूँछ उठाकर हिलाती और रँभाती हुई सब ओरसे लौट पड़ीं और दक्षिण दिशाकी ओर भाग चलीं ।। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे गोनिवर्तने त्रिपड्चाशत्तमो5ध्याय:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ဆို၏— အာဂျုန၏ သင်္ခါသံ၊ ရထားဘီးများ၏ ကြိတ်ကြိတ်မြည်သံ၊ ဂါဏ္ဍီဝ လေး၏ တံကာသံနှင့် အလံတော်၌ နေထိုင်သော လူမဟုတ်သတ္တဝါတို့၏ ကြောက်မက်ဖွယ် အော်ဟစ်သံကြောင့် မြေကြီးတောင် တုန်လှုပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။ နွားများသည် အမြီးကို မြင့်မြင့်တင်ကာ လှုပ်ယမ်း၍ ကြောက်ရွံ့စွာ မြည်ဟည်းလျက် အရပ်ရပ်မှ ပြန်လှည့်ကာ တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးသွားကြ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် ဓမ္မသမား စစ်သူရဲ၏ ချက်ချင်း၊ ပြတ်သားသော အာဏာပြမှုက မတရားသိမ်းယူမှုကို ပြန်လှန်ကာ မမှန်ကန်စွာ ယူဆောင်သွားသောအရာ—ဤနေရာတွင် လုယူထားသော နွားအုပ်—ကို မနှောင့်နှေး မရှုပ်ထွေးဘဲ ပြန်လည်ရရှိစေနိုင်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to confront one’s revered teacher in a hostile engagement while maintaining respect and ethical limits—balancing protective duty with guru–śiṣya decorum and controlled intent.
Excellence in action is framed as inseparable from discipline and restraint: technical mastery (astravidyā) is ethically directed through rules, respect, and proportional response rather than uncontrolled aggression.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary operates through narrative evaluation—public acclaim, astonishment, and the emphasis on rule-governed conduct—positioning the duel as exemplary within the epic’s dharma-centered framework.