Adhyaya 47
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था (Time-Reckoning and Mobilization Counsel)
Upa-parva: गोहरण-उपपर्व (Goharaṇa Upa-Parva) — Kaurava Cattle-Raid Episode
Bhīṣma opens with a technical account of temporal units—kalā, muhūrta, day, fortnight, month, nakṣatra, graha, season, and year—stating that the wheel of time proceeds by ordered divisions. He notes that due to excess/deficit in time and astronomical variation, intercalary adjustment occurs: in every fifth year two additional months arise, and over longer spans additional months and days accumulate (a schematic explanation of calendrical correction). Using this as a legal-ethical premise, he asserts that the Pandavas, led by Yudhiṣṭhira and known for dharma, would not incur fault by falsehood; they would rather accept death than be labeled untruthful, and they would not abandon what is properly due when the time is fulfilled. Bhīṣma then urges prompt action, stressing that in battle victory and defeat are both possible and not absolutely predictable. Duryodhana responds that he will not yield the kingdom and asks for immediate war procedure. Bhīṣma proposes a rapid deployment plan: dividing forces, sending a portion toward the city and another with the cattle, while arranging a battle line with Droṇa central, Aśvatthāman and Kṛpa guarding flanks, Karṇa in front, and Bhīṣma protecting the rear.
Chapter Arc: उत्पातों और अपशकुनों से भरी रात के बीच कौरव-शिविर में दुर्योधन का मन युद्ध-निश्चय पर टिक जाता है—आज ही मत्स्य-देश की गौओं को लेकर लौटना नहीं, बल्कि जो भी सामने आए उसे कुचल देना है। → दुर्योधन आचार्य द्रोण और कर्ण के सामने जुए की शर्त को बार-बार स्मरण कराता है—यदि अज्ञातवास पूरा होने से पहले अर्जुन प्रकट हुआ, तो पाण्डवों को फिर बारह वर्ष वनवास जाना होगा। वह यह भी आशंका उठाता है कि मत्स्यराज त्रिगर्तों को भगाकर पूरी सेना के साथ रात में ही कौरवों पर चढ़ाई कर सकता है; इसलिए रथी-श्रेष्ठों को रथों पर तत्पर रहने का आदेश देता है। → दुर्योधन का निर्णायक आदेश—‘गौओं को बीच में खड़ा करके चारों ओर सेना का व्यूह रचो; जहाँ युद्ध होगा वहाँ कड़ी रक्षा बैठाओ’—और भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण, अश्वत्थामा जैसे महारथियों को युद्ध-स्थिति में स्थिर देखना। → रण-व्यवस्था निश्चित होती है: गौ-धन को केंद्र बनाकर सुरक्षा-चक्र, पहरे, और अग्रिम मोर्चे तय किए जाते हैं; कौरव पक्ष मानसिक रूप से ‘रात्रि-युद्ध’ और ‘अर्जुन-प्रकट’—दोनों संभावनाओं के लिए तैयार हो जाता है। → रात के अंधकार में यह अनिश्चितता बनी रहती है—क्या मत्स्य-सेना आ रही है, या अज्ञातवास का भेद खुलने वाला है; और यदि अर्जुन सामने आया तो शर्त के अनुसार पाण्डवों का भाग्य क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६३ “लोक मिलाकर कुल ३५३ श्लोक हैं।) ८-० (3) अत अभ- सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: दुर्योधनके द्वारा युद्धका निश्चय तथा कर्णकी उक्ति वैशम्पायन उवाच अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् । द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! तदनन्तर राजा दुर्योधनने समरभूमिमें भीष्म, रथियोंमें श्रेष्ठ द्रोण और महारथी कृपाचार्यसे कहा--
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ဘုရင် ဒုရ്യോധနသည် စစ်မြေပြင်၌ ဘီရှ္မကို မိန့်ကြား၍၊ ရထားစစ်သူရဲကောင်းတို့အနက် ကျားတစ်ကောင်သဖွယ် ထင်ရှားသော ဒြောဏနှင့် မဟာရထီ ကೃပကိုလည်း ပြောကြား하였다။
Verse 2
उक्तोध्यमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत् । पुनरेव प्रवक्ष्यामि न हि तृप्यामि त॑ ब्रुवन्,“आचार्यो! मैंने और कर्णने यह बात आपलोगोंसे कई बार कही है और फिर उसीको दुहराता हूँ; क्योंकि उसे बार-बार कहकर भी मुझे तृप्ति नहीं होती
«အာචာရျာ၊ ဤအကြောင်းကို ကျွန်ုပ်နှင့် ကර්ဏတို့က သင်တို့အား အကြိမ်ကြိမ် ပြောခဲ့ပြီးသားဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ထပ်မံပြောမည်—အကြိမ်ကြိမ် ပြောဆိုသော်လည်း ကျွန်ုပ် မပြည့်ဝမချမ်းသာသေးသောကြောင့်»။
Verse 3
पराभूतैर्हिं वस्तव्यं तैश्व द्वादश वत्सरान् | वने जनपदे ज्ञातैरेष एव पणो हि नः,“जूआ खेलते समय हमलोगोंकी यही शर्त थी कि हममेंसे जो हारेंगे, उन्हें बारह वर्षोतक किसी वनमें प्रकटरूपसे और एक वर्षतक किसी नगरमें अज्ञात-भावसे निवास करना पड़ेगा
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «ရှုံးနိမ့်သူတို့သည် အမှန်တကယ်ပင် တောအုပ်၌ ဆယ့်နှစ်နှစ် နေထိုင်ရမည်၊ လူအများအကြား ထင်ရှားစွာ သိမြင်ခံရလျက်။ ဤသည်သာ ဒိုင်စ်ကစားစဉ်က ကျွန်ုပ်တို့ ချမှတ်ခဲ့သော လောင်းကြေးဖြစ်သည်။»
Verse 4
तेषां न तावन्निवव॑त्त वर्तते तु त्रयोदशम् । अज्ञातवासो बीभत्सुरथास्माभि: समागत:,अभी पाण्डवोंका तेरहवाँ वर्ष पूरा नहीं हुआ है, तो भी अज्ञातवासमें रहनेवाला अर्जुन आज प्रकटरूपसे हमारे साथ युद्ध करने आ रहा है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «သူတို့၏ ဆယ့်သုံးနှစ်မြောက်နှစ်သည် မပြီးဆုံးသေး။ သို့ရာတွင် ဖုံးကွယ်နေထိုင်ရမည့် အာဂျုန—ဘီဘတ်ဆု—သည် ယခု ထင်ရှားစွာ ထွက်ပေါ်လာ၍ ကျွန်ုပ်တို့နှင့် ပေါင်းစည်းလာပြီ။»
Verse 5
अनिवत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागत: । पुनर्द्घादेश वर्षाणि बने वत्स्यन्ति पाण्डवा:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «နေရပ်စွန့်ခွာရသောကာလ မပြီးဆုံးမီ ဘီဘတ်ဆု (အာဂျုန) ပြန်လည်ပေါ်ထွက်လာပါက ပाण्डဝတို့သည် ထပ်မံ၍ တောအုပ်၌ ဆယ့်နှစ်နှစ် နေထိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။»
Verse 6
“यदि अज्ञातवास पूर्ण होनेके पहले ही अर्जुन आ गया है, तो पाण्डव फिर बारह वर्षों तक वनमें निवास करेंगे ।। लोभाद् वा ते न जानीयुरस्मान् वा मोह आविशत् | हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमहति,“वे राज्यके लोभसे अपनी प्रतिज्ञाको स्मरण नहीं रख सके हैं या हमलोगोंमें ही मोह (प्रमाद) आ गया है। इनके तेरहवें वर्षमें अभी कुछ कमी है या अधिक दिन बीत गये हैं; यह भीष्मजी जान सकते हैं
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အာဂျုနကို အမည်မဖော်နေထိုင်ရသောနှစ် မပြီးဆုံးမီ ဖော်ထုတ်မိခဲ့လျှင် ပाण्डဝတို့သည် ထပ်မံ၍ တောအုပ်၌ ဆယ့်နှစ်နှစ် နေထိုင်ရမည်။ နိုင်ငံတော်အပေါ် လောဘကြောင့် မိမိတို့၏ သစ္စာကတိကို မမှတ်မိတော့ကြသလား၊ သို့မဟုတ် ကျွန်ုပ်တို့အပေါ် မောဟက ဝင်ရောက်လာသလား။ သူတို့၏ ဆယ့်သုံးနှစ်မြောက်နှစ်တွင် အချိန်ကျန်သေးသလား၊ သို့မဟုတ် ရက်ပိုလွန်သွားပြီလား—ဤအရာကို ဘီရှ္မက ဆုံးဖြတ်နိုင်သူ ဖြစ်သည်။»
Verse 7
अर्थानां च पुनर्ददधे नित्यं भवति संशय: । अन्यथा चिन्तितो हार्थ: पुनर्भवति सोउन्यथा,“जिन विषयोंमें दुविधा पड़ जाती है, उनमें सदा संदेह बना रहता है। किसी विषयको अन्य प्रकारसे सोचा जाता है, किंतु पता लगनेपर वह किसी और ही प्रकारका सिद्ध होता है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «ကိစ္စတစ်ရပ်ကို ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်လည်စဉ်းစားနေသမျှ သံသယသည် အမြဲတမ်း တည်ရှိနေတတ်သည်။ အရာတစ်ခုကို တစ်နည်းဖြင့် ထင်မြင်ထားသော်လည်း အမှန်တရား ပေါ်လွင်လာသောအခါ အခြားနည်းဖြစ်နေတတ်၏။»
Verse 8
उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यानां च युयुत्सताम् । यदि बीभत्सुरायातस्तदा कस्यापराध्नुम:
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– «မတ်စျများက ဥတ္တရကို ရှာဖွေနေပြီး စစ်တိုက်ရန် ပြင်ဆင်နေစဉ် ဘီဘတ္ဆု (အာర్జုန) ရောက်လာခဲ့လျှင်—ထိုအခါ အပြစ်တင်စရာ၊ အမှားတင်စရာသည် မည်သူ့အပေါ် ရှိနိုင်မည်နည်း?»
Verse 9
“हमलोग मत्स्यदेशके उत्तरगोष्ठकी खोज करते हुए यहाँ आये और मत्स्यदेशीय सैनिकोंके साथ ही युद्ध करना चाहते थे। इस दशामें भी यदि अर्जुन हमसे युद्ध करने आया है, तो हम किसका अपराध कर रहे हैं? ।। त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान् योद्धुमिहागता: । मत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहूनस्मानकीर्तयन्,“मत्स्यनिवासियोंके साथ भी जो हम यहाँ युद्धके लिये आये हैं, वह अपने स्वार्थको लेकर नहीं, त्रिगर्तोंकी सहायताके उद्देश्यसे हमारा यहाँ आगमन हुआ है। त्रिगर्तोने हमारे सामने मत्स्यदेशीय सैनिकोंके बहुत-से अत्याचारोंका वर्णन किया था
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– «ကျွန်ုပ်တို့သည် မတ်စျဒေသ၏ ဥတ္တရဂိုဋ္ဌကို ရှာဖွေရင်း ဤနေရာသို့ ရောက်လာပြီး မတ်စျတပ်များနှင့်ပင် စစ်တိုက်လိုကြသည်။ ဤအခြေအနေတွင် အာర్జုနက ကျွန်ုပ်တို့နှင့် စစ်တိုက်ရန် လာလျှင် ကျွန်ုပ်တို့သည် မည်သူ့အပေါ် အပြစ်ကျူးလွန်နေသနည်း? ကျွန်ုပ်တို့သည် တြိဂရ္တတို့အတွက် မတ်စျများကို တိုက်ခိုက်ရန် ဤသို့ ရောက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုတြိဂရ္တတို့က မတ်စျများက သူတို့အပေါ် ကျူးလွန်ခဲ့သော ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားမှုများကို အများအပြား ကျွန်ုပ်တို့အား ပြောပြခဲ့သည်»
Verse 10
तेषां भयाभिभूतानां तदस्माभि: प्रतिश्रुतम् । प्रथम तैग्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत् । सप्तम्यामपराह्ने वै तथा तैस्तु समाहितम्,“वे भयसे बहुत दबे हुए थे; इसलिये हमने उनकी सहायताके लिये प्रतिज्ञा की थी। हमारी उनकी बात यह हुई थी कि वे लोग सप्तमी तिथिको अपराक्नकालमें मत्स्यदेशके (दक्षिण) गोष्ठपर आक्रमण करके वहाँका महान् गोधन अपने अधिकारमें कर लें। ऐसा ही उन्होंने किया भी है
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– «သူတို့သည် ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် ဖိစီးခံနေရသဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့က ကူညီမည်ဟု ကတိပေးခဲ့သည်။ သူတို့နှင့် ကျွန်ုပ်တို့၏ သဘောတူညီချက်မှာ– ပထမဦးစွာ မတ်စျတို့၏ ကြီးမားသော နွားပစ္စည်းဥစ္စာကို သိမ်းယူရမည်၊ လဆန်းခုနစ်ရက်နေ့ (သတ္တမီ) နေ့လယ်နောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ရောက်လုယူရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် စိတ်တည်ကြည်စွာဖြင့် ထိုအတိုင်းပင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်»
Verse 11
अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति । इमा गावो ग्रहीतव्या गते मत्स्ये गवां पदम्,'साथ ही यह भी तय हुआ था कि हमलोग अष्टमीको सूर्योदय होते-होते उत्तरगोष्ठकी इन गौओंको ग्रहण कर लें; क्योंकि उस समय मत्स्यराज गौओंके पदचिह्ञोंका अनुसरण करते हुए त्रिगर्तोंके पीछे गये होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– «ထို့ပြင် ကျွန်ုပ်တို့အကြား သဘောတူထားသည်မှာ– အဋ္ဌမီနေ့တွင် နေထွက်မီအချိန်အထိ ဤနွားများကို မြောက်ဘက်ဂိုဋ္ဌမှ သိမ်းယူရမည်။ အကြောင်းမှာ ထိုအချိန်တွင် မတ်စျဘုရင်သည် နွားခြေရာများကို လိုက်၍ တြိဂရ္တတို့နောက်သို့ ထွက်သွားပြီး ဖြစ်လိမ့်မည်»
Verse 12
ते वा गाश्चानयिष्यन्ति यदि वा स्यु: पराजिता: । अस्मान् वा ह्ुपसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम्,वे त्रिगर्त-सैनिक गौओंको यहाँ ले आयेंगे अथवा यदि परास्त हो गये, तो हमलोगोंसे मिलकर पुनः मत्स्यराजके साथ युद्ध करेंगे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– «သူတို့သည် နွားများကို ဤနေရာသို့ ဆောင်လာမည်၊ သို့မဟုတ် ရှုံးနိမ့်ခဲ့လျှင် ကျွန်ုပ်တို့နှင့် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းကာ မတ်စျဘုရင်နှင့် ထပ်မံ တိုက်ခိုက်ကြမည်»
Verse 13
अथवा तानपाहाय मत्स्यो जानपदै: सह । सर्वया सेनया सार्धथ संवृतो भीमरूपया । आयात: केवल रात्रिमस्मान् योद्धुमिहागत:
သို့မဟုတ် ထိုသူတို့ကို စွန့်ပစ်၍ မత్స്യဘုရင်သည် မိမိနိုင်ငံသားတို့နှင့်အတူ၊ ကြောက်မက်ဖွယ်အသွင်အပြင်ရှိသော စစ်တပ်အလုံးစုံဖြင့် ဝန်းရံလျက် ဤနေရာသို့ ရောက်လာခဲ့သည်။ သူသည် ညအချိန်တွင်သာ ရောက်လာပြီး၊ ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့နှင့် တိုက်ခိုက်ရန် ရည်ရွယ်၍ လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 14
“अथवा यदि मत्स्यराज त्रिगर्तोंकी भगाकर अपने देशके लोगों एवं अपनी सारी भयंकर सेनाके साथ इस रातमें हमलोगोंसे युद्ध करनेके लिये यहाँ आ रहे होंगे ।। तेषामेव महावीर्य: कश्षिदेष पुर:सर: । अस्मान् जेतुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत्,उन्हीं सैनिकोंमेंसे यह कोई महापराक्रमी योद्धा अगुआ बनकर हमें जीतने आया है। यह भी सम्भव है कि ये स्वयं मत्स्यराज ही हों
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— «သို့မဟုတ် မత్స്യဘုရင်သည် တြိဂရ္တတို့ကို အနိုင်ယူ၍ ထွက်ပြေးစေပြီးနောက်၊ မိမိနိုင်ငံသားတို့နှင့် မိမိ၏ ကြောက်မက်ဖွယ် စစ်တပ်အလုံးစုံကို ခေါ်ဆောင်ကာ ယနေ့ညတွင် ကျွန်ုပ်တို့နှင့် စစ်ဆင်ရန် ဤနေရာသို့ လာနေခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုတပ်ဖွဲ့ထဲမှ ဤသူသည် အလွန်ကြီးမားသော သတ္တိဗလရှိသည့် စစ်သူရဲတစ်ဦးက ဦးဆောင်လာ၍ ကျွန်ုပ်တို့ကို အနိုင်ယူရန် ရောက်လာခြင်းဖြစ်မည်; ထို့ပြင် ဤသူသည် မత్స്യဘုရင်ကိုယ်တိုင် ဖြစ်နိုင်သည်»။
Verse 15
यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागत: । सर्वेर्योद्धव्यमस्माभिरिति न: समय: कृत:,“यदि यह मत्स्योंका राजा विराट हो अथवा अर्जुन ही उसकी ओरसे आया हो, तो भी हम सब लोगोंको उससे युद्ध करना ही है; यह हमने प्रतिज्ञा कर ली है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— «ဤသူသည် မత్స്യတို့၏ ဘုရင် ဝိရာဋ (Virāṭa) ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သူ့အစား လာသော ဘီဘတ္ဆု (Bībhatsu—အာర్జုန) ဖြစ်စေ၊ ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး တိုက်ခိုက်ရမည်။ ဤသည်မှာ ကျွန်ုပ်တို့ ပြုထားသော သဘောတူညီချက်ပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 16
अथ कस्मात् स्थिता होते रथेषु रथसत्तमा: । भीष्मो द्रोण: कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— «ထို့နောက် အဘယ်ကြောင့် ရထားစစ်သူရဲကောင်းတို့အနက် အထွဋ်အမြတ်တို့သည် မိမိတို့၏ ရထားပေါ်တွင်ပင် ရပ်တည်နေကြသနည်း— ဘီရှ္မ (Bhīṣma)၊ ဒ್ರೋဏ (Droṇa)၊ ကೃပ (Kṛpa)၊ ထို့ပြင် ဝိကර්ဏ (Vikarṇa) နှင့် အရှ္ဝတ္ထာမန် (Aśvatthāman) တို့လည်းပါဝင်သည်။»
Verse 17
सम्भ्रान्तमनस: सर्वे काले हास्मिन् महारथा: । नान्यत्र युद्धाच्छेयो5स्ति तथा55त्मा प्रणिधीयताम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— «ဤအရေးကြီးသော အချိန်တွင် မဟာရထားသူရဲကောင်းတို့ အားလုံး၏ စိတ်သည် လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်နေကြပြီး၊ စစ်ပွဲထက် ပိုကောင်းသော လမ်းကြောင်း မရှိဟု မြင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်ကို ထိုဆုံးဖြတ်ချက်ပေါ်တွင် ခိုင်မြဲစွာ တည်စေကြလော့»။
Verse 18
'फिर वे हमारे श्रेष्ठ रथी-महारथी भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण और अश्वत्थामा आदि इस समय क्रान्तचित्त हो रथोंमें चुपचाप क्यों बैठे हैं? युद्धूके सिवा और किसी बातमें कल्याण नहीं है। यह समझकर अपने-आपको इस परिस्थितिके अनुकूल बनाना चाहिये ।। आच्चछिन्ने गोधने5स्माकमपि देवेन वज्िणा । यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्,“यदि स्वयं वज्रधारी इन्द्र अथवा यमराज ही युद्धमें आकर हमसे गोधन छीन लें, तो भी ऐसा कौन होगा, जो उनका सामना करना छोड़कर हस्तिनापुरको लौट जाय?
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုအခါ အဘယ်ကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့၏ အထူးမြတ်သော ရထားစစ်သူရဲကောင်းကြီးများ—ဘီရှ္မ၊ ဒြောဏ၊ ကೃပ၊ ဝိကර්ဏ၊ အရှ္ဝတ္ထာမာ စသည့်သူတို့—စိတ်လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်နေကာ ရထားပေါ်တွင် တိတ်တဆိတ် ထိုင်နေကြသနည်း။ ယခုကဲ့သို့သောအခါ၌ စစ်ပွဲမှတစ်ပါး အကျိုးကောင်းမရှိကြောင်း သိထားလျှင် အခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီအောင် ကိုယ်ကိုယ်တိုင် စိတ်ကိုတည်ငြိမ်စေသင့်သည်။ မိုးကြိုးလက်နက်ကိုင် အိန္ဒြာတော်တိုင် သို့မဟုတ် ယမမင်းတိုင် စစ်မြေပြင်၌ လာရောက်၍ ကျွန်ုပ်တို့၏ နွားတိရစ္ဆာန်များကို လုယူသော်လည်း မည်သူက မျက်နှာချင်းဆိုင်မှုကို စွန့်ပစ်ကာ ဟာစတိနာပုရသို့ ပြန်သွားမည်နည်း»
Verse 19
शरैरेभि: प्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने । को हि जीवेत् पदातीनां भवेदश्वेषु संशय:,“यदि कोई गहन वनमें भागकर प्राण बचाना चाहें, तो मेरे इन बाणोंसे वे छिन्न-भिन्न कर दिये जायँगे। इस तरह भागनेवाले पैदल सैनिकोंमेंसे कौन जीवित रह सकता है? घुड़सवारोंके विषयमें संदेह है (वे भागनेपर मारे भी जा सकते हैं और बच भी सकते हैं)!
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ဤမြားတို့ကြောင့် ထိုးနှက်ခံရ၍ အရှက်ကွဲစိတ်ပျက်သွားသူတို့သည် ထူထပ်သော တောအုပ်ထဲသို့ ပြေးလွှားသော်လည်း ခုတ်လှဲခံရမည်။ ထွက်ပြေးရန် ကြိုးစားသော ခြေလျင်တပ်သားတို့ထဲမှ မည်သူ အသက်ရှင်နိုင်မည်နည်း။ မြင်းစီးတပ်သားတို့အကြောင်းမူ မသေချာ—ပြေးလွှားစဉ်ပင် သတ်ခံရသူလည်း ရှိနိုင်သကဲ့သို့ လွတ်မြောက်သူလည်း ရှိနိုင်သည်»
Verse 20
दुर्योधनवच: श्रुत्वा राधेयस्त्वब्रवीद् वच: । आचार्य पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्,दुर्योधनकी बात सुनकर राधानन्दन कर्णने कहा--“राजन्! आप आचार्य द्रोणको पीछे रखकर ऐसी नीति बनाइये कि विजय प्राप्त हो
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ဒုရ്യೋಧန၏ စကားကို ကြားသော် ရာဓేయ (ကာဏ္ဏ) က ပြန်လည်ဆိုသည်– «အရှင်ဘုရင်၊ ဆရာကြီး ဒြောဏကို နောက်ဘက်တွင် ထား၍ (အရန်အဖြစ် ထိန်းထား၍) ထိုအတိုင်း မဟာဗျူဟာကို စီမံပါ—အောင်ပွဲရစေရန်»
Verse 21
जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीह नः । अर्जुने चास्य सम्प्रीतिमधिकामुपलक्षये,'ये पाण्डवोंका मत जानते हैं, इसीलिये यहाँ हमें डरा रहे हैं और अर्जुनके प्रति इनका प्रेम अधिक मैं देखता हूँ
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «သူသည် ပाण्डဝတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို သိနေသဖြင့် ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ကို ကြောက်ရွံ့စေလိုက်သည်။ ထို့ပြင် အာဂျုနအပေါ် သူ၏ ချစ်ခင်မှု ပိုမိုကြီးမားသည်ကို ငါမြင်ရသည်»
Verse 22
तथा हि दृष्टवा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति । यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्,“तभी तो अर्जुनको आते देख ये उसकी प्रशंसा कर रहे हैं। (इनकी बातोंसे हतोत्साह होकर) सेनामें भगदड़ न मच जाय, इसका खयाल रखते हुए तदनुकूल नीति निर्धारित कीजिये
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ဘီဘတ္ဆု (အာဂျုန) လာရောက်နီးကပ်လာသည်ကို မြင်လျှင် သူတို့သည် သူ့ကို ချီးမွမ်းလာကြသည်။ သို့သော် စစ်တပ် မပြိုကွဲစေဘဲ မကြောက်လန့်စေဘဲ တည်ငြိမ်နေစေရန် စည်းကမ်းနှင့် အမိန့်ကို ထိုအတိုင်း စီမံထားသင့်သည်»
Verse 23
हरषितं ह्युपशृण्वाने द्रोणे सर्व विघट्टितम् । अदेशिका महारणप्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता: । यथा न विश्रमेत् सेना तथा नीतिर्विधीयताम्,/[आगे रहनेपर] ये अर्जुनके घोड़ोंकी हिनहिनाहट सुनते ही घबरा उठेंगे। फिर तो सारी सेना ही विचलित हो जायगी। इस समय हम विदेशमें हैं, बड़े भारी जंगलमें पड़े हुए हैं, गरमीकी ऋतु है और हम शत्रुके वशमें आ गये हैं; अतः ऐसी नीतिसे काम लें कि इनकी बातें सुनकर सैनिकोंके मनमें भ्रम न फैले
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဒ్రோဏာကြားလျှင် စိတ်လှုပ်ရှားသွားကာ အရာအားလုံး ရောထွေးပျက်စီးသွားမည်။ ငါတို့သည် လမ်းညွှန်မရှိဘဲ တောအုပ်ကြီးထဲတွင် ရာသီဥတုက နွေခေါင်ခေါင်၊ ထို့ပြင် ရန်သူ၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်နေပြီ။ ထို့ကြောင့် စစ်တပ်မတုန်လှုပ် မပျက်စီးစေရန် မူဝါဒကို ထိုသို့ စီမံရမည်—အာర్జုန၏ မြင်းများ ဟိန်းသံကို ကြားရုံနဲ့ စစ်သည်တို့ မထိတ်လန့်စေရန်၊ စစ်တပ်တစ်လုံးလုံး မလှုပ်ရှားပျက်ကွက်စေရန်»။
Verse 24
इष्टा हि पाण्डवा नित्यमाचार्यस्य विशेषत: । आसयतन्नपरार्थाशक्ष कथ्यते सम स्वयं तथा,“आचार्यको सदासे ही पाण्डव अधिक प्रिय रहे हैं। उन स्वार्थियोंने अपना काम बनानेके लिये ही द्रोणाचार्यको आपके पास रख छोड़ा है। ये स्वयं भी ऐसी बातें कहते हैं, जिससे हमारे कथनकी पुष्टि होती है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ပाण्डဝတို့သည် ဆရာအာచാര്യအတွက် အမြဲတမ်း ချစ်ခင်ရသူများဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ကိုယ့်အကျိုးကိုသာလိုသောသူတို့က မိမိတို့အကျိုးအတွက်သာ ဒ్రోဏာචာရ்யကို သင့်အနားတွင် ထားခဲ့ကြသည်။ သူတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ငါတို့ပြောသမျှကို အတည်ပြုသကဲ့သို့သော စကားများကို ပြောကြသည်»။
Verse 25
अश्षानां ह्वेषितं श्रुत्वा कः प्रशंसापरो भवेत् । स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा ह्रेषन्ति वाजिन:,“भला, घोड़ोंकी हिनहिनाहट सुनकर कौन किसीकी प्रशंसा करने लग जाता है? घोड़े अपने स्थानपर हों या यात्रा करते हों, वे सदा ही हींसते रहते हैं (इससे किसीकी वीरताका क्या सम्बन्ध है?)
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «မြင်းဟိန်းသံကို ကြားရုံနဲ့ ဘယ်သူက ချက်ချင်း တစ်ယောက်ယောက်ကို ချီးမွမ်းဖို့ စိတ်ဝင်စားသွားမလဲ။ မြင်းတွေက နေရာမှာ ရပ်နေလည်း၊ ခရီးသွားနေလည်း အမြဲတမ်း ဟိန်းတတ်ကြတာပဲ—ဒါက လူတစ်ယောက်ရဲ့ သတ္တိဗလကို တိုက်ရိုက် သက်သေပြနိုင်တာ ဘာရှိမလဲ»။
Verse 26
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासव: । स्तनयित्नोश्व निर्घोष: श्रूयते बहुशस्तथा,“हवा सदा चला करती है। इन्द्र हमेशा वर्षा करते हैं। मेघोंकी गर्जना बहुत बार सुननेको मिलती है। (इससे डरने या अपशकुन माननेकी क्या बात है?) इसमें अर्जुनका क्या काम है (कौन-सा चमत्कार है?) इस बातको लेकर क्यों उसकी प्रशंसा की जाती है? इसका कारण इस बातके सिवा और कया हो सकता है कि आचार्यके मनमें अर्जुनका भला करनेकी इच्छा हो एवं हमारे प्रति इनके हृदयमें केवल द्वेष तथा रोषका भाव ही संचित हो?
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «လေက အမြဲတိုက်နေတတ်ပြီး အင်ဒြာကလည်း မိုးကို အစဉ်အမြဲ ရွာစေတတ်သည်။ မိုးတိမ်မုန်တိုင်း၏ မိုးကြိုးသံကိုလည်း မကြာခဏ ကြားရတတ်သည်။ ဒီထဲမှာ ကြောက်စရာ၊ မကောင်းနိမိတ်လို့ ယူစရာ ဘာရှိသလဲ။ ဒီကိစ္စမှာ အာర్జုနရဲ့ ထူးခြားတဲ့ လုပ်ရပ် ဘာပါသလဲ၊ ဘာကြောင့် ဒီအတွက် သူ့ကို ချီးမွမ်းရသလဲ။ အကြောင်းရင်းရှိမယ်ဆိုရင်လည်း ဆရာက အာర్జုနရဲ့ ကောင်းကျိုးကို လိုလားနေပြီး ငါတို့အပေါ်မှာတော့ ရန်လိုမှုနဲ့ ဒေါသကိုသာ နှလုံးသားထဲ စုဆောင်းထားတာပဲ ဖြစ်မည်»။
Verse 27
किमत्र कार्य पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते । अन्यत्र कामाद् द्वेषाद् वा रोषादस्मासु केवलातू,“हवा सदा चला करती है। इन्द्र हमेशा वर्षा करते हैं। मेघोंकी गर्जना बहुत बार सुननेको मिलती है। (इससे डरने या अपशकुन माननेकी क्या बात है?) इसमें अर्जुनका क्या काम है (कौन-सा चमत्कार है?) इस बातको लेकर क्यों उसकी प्रशंसा की जाती है? इसका कारण इस बातके सिवा और कया हो सकता है कि आचार्यके मनमें अर्जुनका भला करनेकी इच्छा हो एवं हमारे प्रति इनके हृदयमें केवल द्वेष तथा रोषका भाव ही संचित हो?
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဒီမှာ ပာရ္ထ (အာర్జုန) ရဲ့ အလုပ်အကိုင် ဘာရှိသလဲ၊ ဘာကြောင့် သူ့ကို ချီးမွမ်းနေကြသလဲ။ အခြားအကြောင်းရင်း ဘာရှိနိုင်မလဲ—လိုချင်တပ်မက်မှုကြောင့်ဖြစ်စေ၊ မုန်းတီးမှုကြောင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ငါတို့အပေါ်ကိုသာ ဦးတည်ထားတဲ့ ဒေါသသက်သက်ကြောင့်ဖြစ်စေ မဟုတ်လား»။
Verse 28
आचार्या वै कारुणिका: प्राज्ञाश्षापापदर्शिन: । नैते महाभये प्राप्ते सम्प्रष्टव्या: कथंचन,“आचार्यलोग बड़े दयालु, बुद्धिमान् और पाप तथा हिंसाके विरुद्ध विचार रखनेवाले होते हैं। जब कोई महान् भयका अवसर प्राप्त हो, उस समय इनसे किसी प्रकारकी सलाह नहीं पूछनी चाहिये
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အာစာရျတို့သည် ကရုဏာရှိကြ၍ ပညာရှိကြပြီး အပြစ်နှင့် အဟိံသာကို ခွဲခြားပြသတတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မဟာဘေးအန္တရာယ်ကြီး ရောက်လာသည့်အခါ၌ သူတို့ထံ မည်သို့မျှ အကြံဉာဏ် မမေးသင့်»။
Verse 29
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीषूपवनेषु च । कथा विचित्रा: कुर्वाणा: पण्डितास्तत्र शोभना:,“पण्डितलोग सुन्दर महलों और मन्दिरोंमें, सभाओंमें और बगीचोंमें बैठकर जब विचित्र कथावार्ता सुना रहे हों, तब वहीं उनकी शोभा होती है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အလှဆင်လှပသော မဟာပရាសာဒများ၊ အစည်းအဝေးခန်းမများနှင့် အပန်းဖြေဥယျာဉ်များတွင် ပညာရှိတို့သည် အနုမြူသဘောရှိသော စကားဝိုင်းမျိုးစုံကို ပြောဆိုကာ ပျော်ရွှင်ဖွယ် ပုံပြင်များကို ရွတ်ဆိုသည့်အခါ အလွန်သင့်တော်၍ တောက်ပလှသည်»။
Verse 30
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वाणा जनसंसदि । इज्यास्त्रे चोपसंधाने पण्डितास्तत्र शोभना:,जनसमुदायमें बहुत-से आश्वर्यजनक विनोदपूर्ण कार्य करने तथा यज्ञ-सम्बन्धी आयुधों (पात्रों) को यथास्थान रखने एवं प्रोक्षण आदि करनेमें ही पण्डितोंकी शोभा है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «လူအစုအဝေးကြားတွင် ပညာရှိတို့သည် အံ့ဩဖွယ် ပျော်ရွှင်ဖွယ် လုပ်ရပ်များစွာကို ပြုလုပ်သည့်အခါ၊ ထို့ပြင် ယဇ်ပူဇော်ပွဲ၌ အခမ်းအနားသုံးကိရိယာများကို သင့်တော်ရာနေရာ၌ စနစ်တကျ စီစဉ်တင်ထားကာ ရေဖျန်းခြင်း စသည့် သတ်မှတ်ထားသော အကျင့်အထုံးများကို တိတိကျကျ ဆောင်ရွက်သည့်အခါ အထူးထင်ရှားလှသည်»။
Verse 31
परेषां विवरज्ञाने मनुष्यचरितेषु च । हस्त्यश्वरथचर्यासु खरोष्टाजाविकर्मणि,“दूसरोंके छिद्रको जानने या देखनेमें, मनुष्योंकी दिनचर्या बतानेमें, हाथी, घोड़े तथा रथयात्रा करनेका मुहूर्त आदिसे निकालनेमें, गदहों, ऊँटों, बकरों और भेड़ोंकी गुण-दोष- समीक्षा एवं चिकित्सा आदिमें गोधनके संग्रह और परीक्षणमें, गलियों तथा घरके श्रेष्ठ दरवाजोंपर किये जानेवाले मांगलिक कृत्यमें, नवीन अन्नका इष्टिद्वारा संस्कार कराने तथा अन्नमें केश-कीट आदि गिर जानेसे जो दोष आता है, उनपर विचार करनेमें भी पण्डितोंकी राय लेनी चाहिये। ऐसे ही कार्योंमें उनकी शोभा है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «သူတစ်ပါး၏ အားနည်းချက်ကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း၊ လူတို့၏ အကျင့်အကြံနှင့် နေ့စဉ်နေထိုင်ပုံကို နားလည်ခြင်း၊ ဆင်၊ မြင်း၊ ရထားတို့နှင့် ဆက်စပ်သော လက်တွေ့ပညာရပ်များ၊ ထို့ပြင် မြည်း၊ ကုလားအုတ်၊ ဆိတ်၊ သိုးတို့နှင့် ပတ်သက်သော အလုပ်အကိုင်များတွင် ပညာရှိတို့၏ အကြံဉာဏ်ကို မေးမြန်းသင့်သည်။ ထိုကိစ္စများ၌ သူတို့၏ အတွေ့အကြုံနှင့် သေချာသော ဆုံးဖြတ်ချက်က အမှားနှင့် အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သဖြင့် အထူးသင့်တော်သည်»။
Verse 32
गोधनेषु प्रतोलीषु वरद्वारमुखेषु च । अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभना:,“दूसरोंके छिद्रको जानने या देखनेमें, मनुष्योंकी दिनचर्या बतानेमें, हाथी, घोड़े तथा रथयात्रा करनेका मुहूर्त आदिसे निकालनेमें, गदहों, ऊँटों, बकरों और भेड़ोंकी गुण-दोष- समीक्षा एवं चिकित्सा आदिमें गोधनके संग्रह और परीक्षणमें, गलियों तथा घरके श्रेष्ठ दरवाजोंपर किये जानेवाले मांगलिक कृत्यमें, नवीन अन्नका इष्टिद्वारा संस्कार कराने तथा अन्नमें केश-कीट आदि गिर जानेसे जो दोष आता है, उनपर विचार करनेमें भी पण्डितोंकी राय लेनी चाहिये। ऐसे ही कार्योंमें उनकी शोभा है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «နွားပစ္စည်းဥစ္စာကို စီမံခန့်ခွဲ၍ စစ်ဆေးခြင်း၊ လမ်းကြားများနှင့် မင်္ဂလာတံခါးဝများ၌ ဆောင်ရွက်ရသော ကိစ္စများ၊ ထို့ပြင် အစားအစာကို သန့်စင်သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် ကိုင်တွယ်ရာတွင် ဖြစ်ပေါ်သော ချို့ယွင်းချက်များအကြောင်းတို့တွင် ပညာရှိတို့သည် အထူးသင့်တော်၍ မေးမြန်းတိုင်ပင်သင့်သည်။ ထိုလက်တွေ့ကိစ္စများ၌ ချို့ယွင်းချက်ကို ခွဲခြားသိမြင်ကာ မင်္ဂလာနှင့် ကိုက်ညီသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းကို ညွှန်ပြနိုင်ခြင်းမှာ သူတို့၏ ထူးချွန်မှုဖြစ်သည်»။
Verse 33
पण्डितान् पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिन: । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्यो भवेत् पर:,'शत्रुओंके गुणोंका बखान करनेवाले पण्डितोंको पीछे करके ऐसी नीति काममें लें, जिससे शत्रुका वध हो सके
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ရန်သူ၏ ကောင်းမှုကိုသာ ချီးမွမ်းနေသော ပညာရှိတို့ကို နောက်သို့ထား၍၊ ရန်သူကို သတ်နိုင်အောင် လုပ်ဆောင်စေမည့် မူဝါဒကို ချမှတ်ကြလော့»။
Verse 34
गावश्व सम्प्रतिष्ठाप्य सेनां व्यूह्ू समन््ततः: । आरक्षाश्न विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान्,“गौओंको बीचमें खड़ी करके उनके चारों ओर सेनाका व्यूह बना लिया जाय तथा सब ओरसे रक्षाकी ऐसी व्यवस्था कर ली जाय, जिससे हम शत्रुओंके साथ युद्ध कर सकें"
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «နွားနှင့် မြင်းတို့ကို အလယ်ဗဟိုတွင် လုံခြုံစွာထားပြီး၊ စစ်တပ်ကို အဝိုင်းပတ် စစ်တန်းဖွဲ့စည်းကြလော့။ ဘက်ပေါင်းစုံမှ ကာကွယ်ရေးကို စီမံထားကြလော့၊ ထိုကာကွယ်ထားသော မြေပြင်မှ ရန်သူနှင့် စစ်တိုက်နိုင်အောင်»။
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरयोग्रहके अवसरपर उत्पातसूचक अपशकुनसम्बन्धी छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သန့်ရှင်းမြတ်နိုးအပ်သော မဟာဘာရတ၏ ဝိရာဋပဗ္ဗအတွင်းရှိ နွားလုယူခန်း (ဂိုဟရဏ) တွင်၊ ဥတ္တရ၏ ရထားတက်ခြင်းအခိုက်အတန့်၌ ဖြစ်ပေါ်သော အနိမိတ်ဆိုးနှင့် မကောင်းသင်္ကေတများကို ဖော်ပြသည့် အခန်းလေးဆယ်ခြောက် ပြီးဆုံး၏။
Verse 47
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे दुर्योधनवाक्ये सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ဝိရာဋပဗ္ဗအတွင်း၊ နွားလုယူခန်း (ဂိုဟရဏ) တွင်၊ ဥတ္တရ၏ နွားများကို လုယူခြင်းနှင့် ဒုရ്യೋಧန၏ စကားတို့ကို အဓိကထားသော အခန်းလေးဆယ်ခုနှစ် ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
Whether to pursue immediate confrontation by attempting to expose the Pandavas versus respecting the legal-ethical boundary of ajñātavāsa; Bhīṣma frames the issue through satya and dharma, arguing the Pandavas would not violate their vow through falsehood.
Ethical legitimacy depends on kāla (proper timing) and vrata (rule-bound conduct): strategic choices gain authority when aligned with truth and lawful conditions, while outcomes in conflict remain inherently uncertain.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-level emphasis functions instead as normative instruction—understanding time-reckoning and vow-ethics as interpretive keys for judging rightful action.