Adhyaya 36
उत्तरो भयविषण्णः — बृहन्नडेन धैर्योपदेशः (Uttara’s Panic and Bṛhannadā’s Stabilizing Counsel)
Upa-parva: Gograhaṇa–Uttara-ratha Episode (Cattle-recovery and chariot encounter)
King Virāṭa departs to confront the Trigartas, leaving Prince Uttara to face the Kuru force. Uttara rides out with Bṛhannadā as charioteer, but after a short advance they observe the Kuru army—dense with elephants, horses, and chariots, guarded by senior commanders (Bhīṣma, Droṇa with Aśvatthāmā, Kṛpa, Karṇa, Duryodhana, and others). Uttara’s physiological fear response is described, and he openly declares inability to engage such a host. Vaiśaṃpāyana frames Uttara’s lament as imprudent, while Arjuna rebukes him for undermining morale and for contradicting prior boasts. Uttara then attempts flight, discarding bow and dignity; Bṛhannadā asserts kṣatriya norms that retreat is not praised and that death in duty is preferable to fearful escape. Arjuna physically restrains Uttara, while the Kurus speculate about the disguised figure whose body resembles Arjuna’s yet bears an ambiguous presentation. Uttara offers wealth and conveyances to be released; Arjuna refuses the bargain and instead reassigns Uttara to the practical task of handling the horses, promising protection and successful recovery of the cattle. The chapter closes with Arjuna compelling the frightened prince back onto the chariot, reestablishing operational control for the impending engagement.
Chapter Arc: उत्तर दिशा की गौओं के अपहरण का समाचार और राजकुमार उत्तर का युद्ध-उत्साह—परन्तु रथ हाँकने योग्य सारथि का अभाव उसे क्षण भर में असहाय कर देता है। → उत्तर दरबार में शीघ्र सारथि खोजने का आदेश देता है; भीतर-ही-भीतर सैरन्ध्री (द्रौपदी) अवसर पहचानती है कि यही वह क्षण है जब अज्ञातवास में छिपे पाण्डव-वीर को रणभूमि की ओर मोड़ा जा सकता है। वह रहस्य में, चतुराई से, बृहन्नला (अर्जुन) की धनुर्विद्या और शिष्य-परम्परा का संकेत देकर उत्तर को प्रेरित करती है। → उत्तर सैरन्ध्री से कहता है कि वह स्वयं बृहन्नला को बुला नहीं सकता; तब द्रौपदी उत्तर की छोटी बहन उत्तरा को आगे करती है—‘यह तुम्हारी छोटी बहन है; यह कहेगी तो बृहन्नला निश्चय ही सारथि बनेंगे।’ उत्तर उत्तरा को नृत्यशाला भेजता है, जहाँ छन्न रूप में पाण्डव (बृहन्नला) स्थित है। → उत्तरा राजकुमारी बृहन्नला को बुलाने के लिए नृत्यगृह की ओर प्रस्थान करती है; योजना बन जाती है कि युद्ध-यात्रा का रथ बृहन्नला के हाथों में आए। → क्या बृहन्नला (अर्जुन) सारथि बनकर रणभूमि तक जाएगा, और क्या इस बहाने उसका गुप्त तेज प्रकट होने लगेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटप्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तर दिशाकी गौओंके अपहरणके प्रसंगमें गोपवचनविषयक पैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३५ ॥। हि >> न () है आय षट्त्रिशो5ध्याय: उत्तरका अपने लिये सारथि ढूँढ़नेका प्रस्ताव
ဥတ္တရက ပြော၏— «ယနေ့ ငါသည် ထိုနွားများ၏ ခြေရာကို မလွဲမသွေ လိုက်မည်။ ငါ့လေးသည် ခိုင်မာတောင့်တင်း၏။ မြင်းကို မောင်းနှင်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်သော ရထားမောင်းတစ်ယောက်သာ ရှိလျှင် ငါသည် ချက်ချင်းလိုက်လံတိုက်ခိုက်မည်»။
Verse 2
त॑ त्वहं नागवच्छामि यो मे यन्ता भवेन्नर: । पश्यध्वं सारथिं क्षिप्रं मम युक्त प्रयास्यत:
ဥတ္တရက ပြော၏— «ငါ့အတွက် ရထားမောင်းဖြစ်မည့် လူတစ်ယောက် မရှိလျှင် ငါသည် အကူအညီမဲ့ တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ မသွားလို။ ချက်ချင်း ငါ့အတွက် ရထားမောင်းကို ရှာပေးကြလော့။ အစီအစဉ်ပြည့်စုံမှသာ ငါ ထွက်ခွာမည်»။
Verse 3
इस समय मुझे ऐसे किसी मनुष्यका पता नहीं है, जो मेरा सारथि बन सके। मैं युद्धके लिये प्रस्थान करूँगा, अत: शीघ्र मेरे लिये किसी योग्य सारथिकी तलाश करो ।।
ဥတ္တရက ပြော၏— «ယခုအချိန်တွင် ငါ့အတွက် ရထားမောင်းလုပ်နိုင်မည့် လူကို ငါ မသိသေး။ ငါသည် စစ်ပွဲသို့ ထွက်မည်ဖြစ်သဖြင့် ငါ့အတွက် သင့်တော်သော ရထားမောင်းကို အမြန်ရှာပေးကြလော့။ အကြောင်းမူကား ယခင်က ဆက်တိုက် နှစ်ဆယ့်ရှစ်ည—သို့မဟုတ် နောက်ဆုံးတွင် တစ်လပြည့်—ကြာမြင့်ခဲ့သော ထိုမဟာစစ်ပွဲ၌ ငါ့ရထားမောင်းသည် ထိုနေရာတွင် သေဆုံးခဲ့သည်»။
Verse 4
स लभेयं यदा त्वन्यं हययानविदं नरम् । त्वरावानद्य यात्वाहं समुच्छितमहाध्वजम्
ဥတ္တရက ပြောသည်– «မြင်းမောင်းနည်းနှင့် ရထားစစ်ကိုင်တွယ်နည်းကို ကျွမ်းကျင်သော အခြားယောက်ျားတစ်ယောက်ကိုသာ ရနိုင်လျှင် ယနေ့ပင် အလွန်မြန်မြန် သွား၍ မြင့်မားထောင်မတ်သော အလံကြီးများဖြင့် တင့်တယ်လှပစွာ အလှဆင်ထားသော ရန်သူတပ်အုပ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်မည်။ ထို့နောက် ငါ့လက်နက်အာနုဘော်ဖြင့် ကောရဝတို့ကို အင်အားမဲ့စေ၍ အနိုင်ယူကာ နွားအကုန်လုံးကို ပြန်ယူလာမည်»။
Verse 5
विगाहा[ तत् परानीकं गजवाजिरथाकुलम् । शस्त्रप्रतापनिर्वीर्यान् कुरून् जित्वा5डनये पशून्
ဥတ္တရက ပြောသည်– «မြင်းမောင်းရာတွင် ကျွမ်းကျင်သော အခြားယောက်ျားတစ်ယောက်ကိုသာ ရနိုင်လျှင် ငါသည် ချက်ချင်း အလွန်မြန်မြန် ထိုရန်သူတပ်အုပ်ထဲသို့ ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်မည်။ ထိုတပ်အုပ်သည် ဆင်၊ မြင်း၊ စစ်ရထားတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ မြင့်မားထောင်မတ်သော အလံကြီးများဖြင့် တင့်တယ်လှပစွာ အလှဆင်ထား၏။ ငါ့လက်နက်အာနုဘော်ဖြင့် ကုရုတို့ကို အင်အားမဲ့စေ၍ အနိုင်ယူကာ နွားအကုန်လုံးကို ပြန်ယူလာမည်»။
Verse 6
दुर्योधनं शान्तनवं कर्ण वैकर्तनं कृपम् । द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासानू समागतान्
ဥတ္တရက ပြောသည်– «ဒီအခိုက်အတန့်ပင် ငါသည် စစ်မြေပြင်တွင် ဤနေရာသို့ စုဝေးလာကြသော မဟာဓနုရှင်တို့ကို ကြောက်လန့်တုန်လှုပ်စေနိုင်သည်—ဒုရ്യോധန၊ သာန္တနု၏ မျိုးဆက် ဘီရှ္မ၊ နေမင်းသား ကာဏ္ဏ၊ ကೃပ၊ နှင့် သားတော်နှင့်တကွ ဒ್ರೋဏ—ပြီးလျှင် ငါ့နွားများကို ပြန်ယူလာမည်»။
Verse 7
वित्रासयित्वा संग्रामे दानवानिव वज्रभृत् । अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून्
ဥတ္တရက ပြောသည်– «မိုးကြိုးကိုင် အိန္ဒြာက ဒာနဝတို့ကို ကြောက်လန့်စေသကဲ့သို့ စစ်မြေပြင်တွင် သူတို့ကို ထိတ်လန့်စေပြီး ဒီအခိုက်အတန့်ပင် နွားများကို ထပ်မံ ပြန်ယူလာမည်»။
Verse 8
शून्यमासाद्य कुरव: प्रयान्त्यादाय गोधनम् | कि नु शक््यं मया कर्तु यदहं तत्र नाभवम्
ဥတ္တရက ပြောသည်– «နေရာကို လူမရှိသကဲ့သို့ တွေ့ပြီး ကုရုတို့သည် နွားများကို ယူဆောင်ကာ ထွက်ခွာသွားကြပြီ။ ထိုအချိန်၌ ငါ မရှိခဲ့သဖြင့် ယခု ငါ ဘာကို လုပ်နိုင်မည်နည်း»။
Verse 9
पश्येयुरद्य मे वीर्य कुरवस्ते समागता: । कि नु पार्थोडर्जुन: साक्षादयमस्मान् प्रबाधते
ဥတ္တရာက ပြောသည်— «ကူရုတို့ ဤနေရာသို့ ရောက်လာပြီးဖြစ်သဖြင့် ယနေ့ ငါ၏ သတ္တိဗလကို သူတို့မြင်စေကြပါစေ။ ထို့နောက် သူတို့က ‘ဤသူသည် ကျွန်ုပ်တို့ကို အလွန်ပြင်းထန်စွာ နှိပ်စက်နေသော ကုန္တီသား ပါර්ထ အာర్జုန မဟုတ်လော’ ဟု မလွဲမသွေ ပြောကြလိမ့်မည်»
Verse 10
वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा तदर्जुनो वाक्यं राज्ञ: पुत्रस्य भाषत: । अतीतसमये काले प्रियां भार्यामनिन्दिताम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်— မင်းကြီးရေ၊ မင်းသား၏ ထိုစကားကို ကြားသော် အရာရာ၌ ကျွမ်းကျင်သော အာర్జုနသည် အလွန်ပျော်ရွှင်သွား၏။ အကြောင်းမူကား ထိုအချိန်တွင် သူ၏ မသိမသာနေထိုင်ရသော ကာလသတ်မှတ်ချက် ပြည့်စုံပြီးသားဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အပြစ်ကင်းစင်၍ ချစ်မြတ်နိုးသော ဇနီးကို သီးသန့်ခေါ်ကာ အခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီသကဲ့သို့ သတိပညာဖြင့် ဆောင်ရွက်ရန် ရည်ရွယ်하였다။
Verse 11
द्रुपदस्य सुतां तन्वीं पाउचालीं पावकात्मजाम् | सत्यार्जवगुणोपेतां भर्तु: प्रियहिते रताम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်— «(အာర్జုနသည်) ဒြုပဒ၏ သမီး၊ ကိုယ်အင်္ဂါသေးသွယ်သော ပാഉဉ္စာလီ ဒြော်ပဒီ—သန့်ရှင်းသော မီးမှ ပေါ်ထွန်းလာသူ—ကို စကားဆို၏။ သူမသည် သစ္စာ (satya) နှင့် ဖြောင့်မတ်မှု (ārjava) တို့၏ ဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် ပြည့်စုံကာ၊ မိမိခင်ပွန်းအတွက် နှစ်သက်ဖွယ်နှင့် အကျိုးရှိရာကို အမြဲလိုလားသူ ဖြစ်၏»
Verse 12
उवाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविद: । उत्तरं ब्रृहि कल्याणि क्षिप्रं मद्गबघनादिदम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်— စိတ်နှလုံးပျော်ရွှင်၍ အရာရာကို သိမြင်သော (အာర్జုန) သည် ကృష్ణာ (ဒြော်ပဒီ) ကို သီးသန့်နေရာတွင် ပြော၏— «မင်္ဂလာရှိသော မိန်းမရေ၊ ငါ့အစား ဥတ္တရအား ဤစကားကို အမြန်ပြောပါ»
Verse 13
अयं वै पाण्डवस्यासीत् सारथि: सम्मतो दृढ: । महायुद्धेषु संसिद्ध: स ते यन््ता भविष्यति
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်— «ဤသူသည် ပाण्डဝ၏ ရထားမောင်း (စாரഥိ) ဖြစ်ခဲ့သူတည်း။ တည်ကြည်ခိုင်မာ၍ လူသိများကောင်းမွန်ကာ မဟာစစ်ပွဲကြီးများတွင် အောင်မြင်စွာ သက်သေပြထားသူဖြစ်၏။ သူသည် သင်၏ ရထားမောင်းလည်း ဖြစ်လာလိမ့်မည်»
Verse 14
“यह बृहन्नला पाण्डुनन्दन अर्जुनका सुदृढ़ एवं प्रिय सारथि रह चुका है। उसने बड़े-बड़े युद्धोंमें सफलता प्राप्त की है। वह तुम्हारा सारथि हो जायगा” ।।
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– မိန်းမတို့အလယ်၌ ထိုစကားများကို ထပ်ခါထပ်ခါ ပြောဆိုလျက်၊ မိမိကိုယ်ကို အာရ္ဇုန၏နာမဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ အလွန်အမင်း အော်ဟစ်ကြွားဝါနေသဖြင့် ပာဉ္စာလီ (ဒြောပဒီ) သည် ဘီဘတ္ဆု (အာရ္ဇုန) ၏နာမကို အမြဲတမ်း ထပ်တလဲလဲ ခေါ်ဆိုခြင်းကို မခံနိုင်တော့ပေ။
Verse 15
अथैनमुपसंगम्य स्त्रीमध्यात् सा तपस्विनी । व्रीडमानेव शनकैरिदं वचनमत्रवीत्,वह तपस्विनी स्त्रियोंके बीचसे उठकर उत्तरके समीप आयी और लजाती हुई-सी धीरे- धीरे इस प्रकार बोली--
ထို့နောက် ထိုတပသ္စဝီ မိန်းမသည် မိန်းမတို့အလယ်မှ ထ၍ သူ့အနီးသို့ ချဉ်းကပ်လာ၏။ အရှက်အကြောက် လွှမ်းမိုးသကဲ့သို့ တဖြည်းဖြည်းဖြင့် ဤစကားတို့ကို ပြောလေ၏—
Verse 16
योडसौ बृहद्वारणाभो युवा सुप्रियदर्शन: । बृहन्नलेति विख्यात: पार्थस्यासीत्ू स सारथि:
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «မင်းသားရေ၊ ဆင်မင်းကြီးကဲ့သို့ ထွားထွားတင်းတင်း အားမာန်ပြည့်ဝသော ဤလူငယ်သည် ရုပ်ရည်ချောမော၍ မြင်သူနှစ်သက်ဖွယ်ကောင်း၏။ ‘ဗృဟန္နလာ’ ဟူ၍ အကသမားအဖြစ် နာမည်ကြီးသူ ဤသူသည် ယခင်က ပါရ္ထ (အာရ္ဇုန) ၏ ရထားမောင်း (စရഥိ) ဖြစ်ခဲ့၏»။
Verse 17
धनुष्यनवरश्नलासीत् तस्य शिष्यो महात्मन: । दृष्टपूर्वो मया वीर चरन्त्या पाण्डवान् प्रति
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «သူသည် လေးနှင့် လေးကြိုးတို့ကို တပ်ဆင်ကိုင်တွယ်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်၏။ ထိုမဟာသတ္တဝါကြီး၏ တပည့်ဖြစ်သဖြင့် လေးပညာ၌လည်း မလျော့နည်း။ ငါသည် ပाण्डဝတို့အနီးအနား၌ သွားလာနေစဉ်ကပင်၊ သူ့ကို အရင်က တွေ့ဖူး၏၊ အို သူရဲကောင်း»။
Verse 18
यदा तत् पावको दावमदहत् खाण्डवं महत् | अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयोत्तमा:
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– အဂ္နိဒေဝသည် တောမီးကြီးအဖြစ် ပြင်းထန်စွာ လောင်ကျွမ်းကာ ခါဏ္ဍဝ တောကြီးကို မီးရှို့သည့်အခါ၊ အာရ္ဇုန၏ အကူအညီဖြင့် ထိုအချိန်တွင် ဤသူပင် အာရ္ဇုန၏ အကောင်းဆုံး မြင်းတို့၏ ချုပ်ကြိုးကို ကိုင်တွယ်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။
Verse 19
तेन सारथिना पार्थ: सर्वभूतानि सर्वश: । अजयतू् खाण्डवप्रस्थे न हि यन्तास्ति तादृश:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— ထိုရထားမောင်း၏ အကူအညီကြောင့် ပါဋ္ဌ (အာర్జုန) သည် ခာဏ္ဍဝပရஸ္ထ၌ အရပ်ရပ်ရှိ သတ္တဝါအပေါင်းတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူနှင့် တူညီသော ရထားမောင်း မရှိချေ။
Verse 20
उत्तर उवाच सैरन्ध्रि जानासि तथा युवानं नपुंसको नैव भवेद् यथासौ । अहं न शकनोमि बृहन्नलां शुभे वक्तुं स्वयं यच्छ हयान् ममेति वै
ဥတ္တရက ပြော၏— “အို စိုင်ရန္ဓရီ၊ ထိုလူငယ်သည် ဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် ပြည့်စုံသဖြင့် အမှန်တကယ် နပုংসက မဖြစ်နိုင်ကြောင်း သင်ကောင်းကောင်း သိ၏။ ထို့ကြောင့် သင်က သူ့ကို ပြောပေးလျှင် သင့်တော်မည်။ အို မင်္ဂလာရှိသော မိန်းမ၊ ငါသည် ကိုယ်တိုင် ဘృဟန္နလာအား ‘ငါ့မြင်းများကို ထိန်းကွပ်ပါ’ ဟု မပြောနိုင်ချေ။”
Verse 21
द्रौपहुुवाच येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयसी । अस्या: स वीर वचन करिष्यति न संशय:
ဒြော်ပဒီက ပြော၏— “အို သူရဲကောင်း၊ ဤအပျိုမ— သင်၏ အငယ်ဆုံးညီမ ဥတ္တရာ၊ ကိုယ်အင်္ဂါလှပသောသူ— သူမ၏ စကားကို သူက မလွဲမသွေ နားထောင်မည်။ သူမ၏ တောင်းဆိုချက်ကို အကောင်အထည်ဖော်မည်မှာ သံသယမရှိ။”
Verse 22
यदि वै सारथि: स स्यात् कुरून् सर्वान् न संशय: । जित्वा गाश्न समादाय ध्रुवमागमनं भवेत्
ဥတ္တရက ပြော၏— “သူက အမှန်တကယ် ရထားမောင်း ဖြစ်လျှင် သံသယမရှိဘဲ ကုရုတို့အားလုံးကို အနိုင်ယူနိုင်မည်။ ထို့ပြင် သူတို့ကို အောင်နိုင်၍ နွားများကို ပြန်လည်ယူဆောင်လာပြီးနောက် သင်တို့၏ ဤမြို့သို့ ပြန်လာခြင်းသည် မလွဲမသွေ အာမခံဖြစ်လိမ့်မည်။”
Verse 23
एवमुक्त: स सैरन्ध्र्या भगिनीं प्रत्यभाषत । गच्छ त्वमनवद्याज्ञि तामानय बृहन्नलाम्,सैरन्ध्रीके ऐसा कहनेपर उत्तर अपनी बहिनसे बोला--निर्दोष अंगोंवाली उत्तरे! जाओ, उस बृहन्नलाको बुला ले आओ”
စိုင်ရန္ဓရီက ထိုသို့ ပြောဆိုပြီးနောက် ဥတ္တရမင်းသားက မိမိညီမအား ပြန်ပြော၏— “အပြစ်ကင်း၍ ဉာဏ်ပညာရှိသော ဥတ္တရေ၊ သွား၍ ဘృဟန္နလာကို ဤနေရာသို့ ခေါ်လာပါ။”
Verse 24
सा क्षात्रा प्रेषिता शीघ्रमगच्छन्नर्तनागृहम् । यत्रास्ते स महाबाहुश्छन्न: सत्रेण पाण्डव:,भाईके भेजनेपर कुमारी उत्तरा शीघ्र नृत्यशालामें गयी, जहाँ पाण्डुनन्दन महाबाहु अर्जुन कपटवेषमें छिपकर रहते थे
မင်းသမီး၏အမိန့်ဖြင့် ချက်ချင်းစေလွှတ်ခံရသဖြင့် မိန်းကလေး ဥတ္တရာသည် အကခန်းမသို့ အလျင်အမြန် သွားလေ၏။ ထိုနေရာ၌ လက်မောင်းကြီးသော ပाण्डဝ (အာర్జုန်) သည် ကတိထားသည့် အမည်မဖော်နေထိုင်မှုကို ထိန်းသိမ်းကာ ရုပ်ဖျက်ဖြင့် လျှို့ဝှက်နေထိုင်လျက်ရှိ၏။
Verse 36
इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे बृहन्नलासारथ्यकथने षट्त्रिंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ဝိရာဋပရဝ၌၊ နွားလုယူမှုအပိုင်းအတွင်းရှိ၊ ဥတ္တရာ၏ နွားပြန်လည်ရယူရန် ကြိုးပမ်းမှုနှင့် ဘృဟန္နလာက သူ၏ ရထားမောင်းအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပုံကို ဖော်ပြသော သုံးဆယ့်ခြောက်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
Uttara faces a dharma-sankat between self-preservation through retreat and the kṣatriya obligation to stand firm when the polity’s honor and security are at stake; the chapter evaluates flight as a breach of role-duty under public scrutiny.
Dharma is enacted through steadiness under fear: competence includes emotional regulation, acceptance of responsibility, and willingness to perform a necessary role—even if one is not the primary combatant—within a larger ethical objective.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is narrative, with Vaiśaṃpāyana characterizing Uttara’s lament as folly and using the scene to underscore how discernment and composure preserve dharma during crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.