Adhyaya 28
कृपवाक्यं तथा नीत्युपदेशः (Kṛpa’s Counsel and a Discourse on Statecraft)
Upa-parva: Kuru-Sabhā Nīti-Vimarśa (Counsel on Pandava Emergence and State Preparedness)
Vaiśaṃpāyana reports Kṛpa’s endorsement of Śāradvata counsel as appropriate and timely, then advances a structured advisory program directed to Kuru leadership regarding the Pandavas. The chapter frames the Pandavas as concealed yet imminent in resurgence, urging the court to anticipate their movements, possible refuges, and strategic intentions. It emphasizes a doctrine of non-contempt for opponents: even an ordinary rival should not be dismissed, much less the Pandavas, described as universally trained in weapons and formidable in conflict. The advisory core is administrative and diplomatic: ascertain one’s strength in both one’s own territory and in relation to other polities; evaluate the strength of friends, neutrals, and adversaries; and coordinate responses based on differential morale and capacity. A fourfold policy set is enumerated—conciliation (sāman), division (bheda), incentives/assistance (dāna), and punitive force (daṇḍa)—to be applied with justice and realism, including the management of allies through reassurance and resource support. The chapter concludes that disciplined deliberation and timely execution, aligned with svadharma (role-appropriate duty), yields durable security and well-being for the ruler.
Chapter Arc: वैशम्पायन सुनाते हैं—भरतवंश के पितामह भीष्म, देश-काल और नीति को तौलते हुए, पाण्डवों के अन्वेषण के विषय में सभा को सम्मति देने लगते हैं; और युधिष्ठिर की महिमा का ऐसा चित्र खींचते हैं कि खोज का मार्ग स्वयं उजागर होने लगे। → भीष्म आचार्य-वाक्य के अनुरूप हितकारी वाणी में संकेत करते हैं कि जहाँ धर्मराज युधिष्ठिर होंगे वहाँ प्रकृति, जन-जीवन और राज्य-लक्षण असाधारण होंगे—सम्यक् वर्षा, सम्पन्न सस्य, भय-रहित वातावरण, मधुर वायु, और इन्द्रियों को तृप्त करने वाले रस-गन्ध-शब्द; ऐसे लक्षणों से पाण्डवों का निवास छिप नहीं सकता। → भीष्म युधिष्ठिर के गुणों का शिखर-चित्र प्रस्तुत करते हैं—ह्री, श्री, कीर्ति, तेज, आनृशंस्य और आर्जव जैसे धर्म-लक्षण जिनमें स्थिर हैं; और निर्णायक रूप से कहते हैं कि जहाँ वह राजा होगा वहाँ दृश्य भी प्रसन्न होंगे और लोक-व्यवस्था स्वयं धर्म की साक्षी बन जाएगी। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं—यदि उनकी बात पर विश्वास है तो कुरुनन्दन शीघ्र वही करे जो हितकर हो; और तेरहवें वर्ष में धर्मराज के निवास के विषय में जो सामान्य धारणाएँ हैं, उनसे भिन्न, वे अपना विवेकपूर्ण मत रखते हैं—अन्वेषण को ‘लक्षण-आधारित’ दिशा मिलती है। → अब प्रश्न यह रह जाता है कि कौरव-पक्ष भीष्म के बताए इन शुभ-लक्षणों को किस प्रदेश/राज्य में पहचान कर पाण्डवों तक पहुँचेगा—और क्या यह खोज स्वयं पाण्डवों के अज्ञातवास को भंग कर देगी?
Shlokas
Verse 1
अऑड0 # (0) अऑमआ आए अष्टाविशोश् ध्याय: युधिष्ठिरकी महिमा कहते हुए भीष्मकी पाण्डवोंके अन्वेषणके विषयमें सम्मति वैशम्पायन उवाच तत: शान्तनवो भीष्मो भरतानां पितामह: । श्रुतवान् देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञ: सर्वधर्मवित्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इसके पश्चात् भरतवंशियोंके पितामह, देशकालके ज्ञाता, वेद-शास्त्रोंके विद्वान, तत्त्वज्ञानी और सम्पूर्ण धर्मोको जाननेवाले शान्तनुनन्दन भीष्मजीने आचार्य द्रोणकी बात पूरी होनेपर कौरवोंके हितके लिये आचार्यके कथनसे मेल खाती हुई यह बात कौरवोंसे कही इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें गुप्तचर भेजनेके विषयमें भीष्मवचनसम्बन्धी अट्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २८ ॥। हू... #&+ (9) #2६..# #2:.२ एकोनत्रिशो< ध्याय: कृपाचार्यकी सम्मति और दुर्योधनका निश्चय वैशम्पायन उवाच ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच कृपस्तदा । युक्त प्राप्त च वृद्धेन पाण्डवान् प्रति भाषितम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် သန္တနု၏သား ဘီရှ္မသည်—ဘာရတတို့၏ ပိတာမဟ (အဘိုးကြီး) ဖြစ်၍—သဒ္ဓာသိပ္ပံကျမ်းများကို ကြားသိလေ့လာသူ၊ နေရာနှင့်အချိန်ကို ခွဲခြားသိမြင်တတ်သူ၊ သစ္စာတရားကို သိသူ၊ ဓမ္မအားလုံးကို သိသူ ဖြစ်၏။ ဒ್ರೋဏ၏ အကြံပေးစကား ပြီးဆုံးသွားသောအခါ ကౌရဝတို့၏ အကျိုးအတွက် ဒ್ರೋဏ၏ အကြံနှင့် ကိုက်ညီသည့် စကားကို ကൗရဝတို့အား ပြောကြား하였다။ ဇာတ်ကြောင်းသည် ဘီရှ္မ၏ အာဏာကို အသက်အရွယ်နှင့် မျိုးရိုးသာမက ဓမ္မဆိုင်ရာ ခွဲခြားသိမြင်မှု (dharma) နှင့် နေရာ-ကာလ အလျော်အစား (deśa-kāla) တို့ပေါ်တွင် တည်မြဲကြောင်း ပြသကာ၊ ပाण्डဝတို့အပေါ် မည်သို့ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်မည်ကို တရားရုံးတွင် ဆွေးနွေးနေစဉ်ကို ဖော်ပြသည်။
Verse 2
आचार्यवाक्योपरमे तद्घाक्यमभिसंदधत् । हितार्थ समुवाचैनां भारतीं भारतान् प्रति,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इसके पश्चात् भरतवंशियोंके पितामह, देशकालके ज्ञाता, वेद-शास्त्रोंके विद्वान, तत्त्वज्ञानी और सम्पूर्ण धर्मोको जाननेवाले शान्तनुनन्दन भीष्मजीने आचार्य द्रोणकी बात पूरी होनेपर कौरवोंके हितके लिये आचार्यके कथनसे मेल खाती हुई यह बात कौरवोंसे कही
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ဆရာ၏ မိန့်ခွန်း ပြီးဆုံးသွားသောအခါ၊ သန္တနု၏သား ဘီရှ္မသည် ကာလဒေသကို သိမြင်သူ၊ ဝေဒနှင့် သာသနာကျမ်းတို့၌ ပညာရှင်၊ တတ္တဝသိသူ၊ ဓမ္မအားလုံးကို သိသူဖြစ်၍၊ ဘာရတတို့၏ အကျိုးကို ရည်ရွယ်ကာ ဆရာ၏ မိန့်တော်နှင့် ကိုက်ညီသော စကားကို ကောရဝတို့ထံ အကျိုးအတွက် ပြောကြား하였다။
Verse 3
युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंवृताम् । असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा,उनकी वह बात धर्मज्ञ युधिष्ठिससे सम्बन्ध रखनेवाली तथा धर्मसे युक्त थी। वह दुष्ट पुरुषोंके लिये सदा दुर्लभ और सत्पुरुषोंको सदैव प्रिय लगने-वाली थी
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ထိုစကားသည် ဓမ္မကို သိမြင်သော ယုဓိဋ္ဌိရနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်နွယ်ပြီး၊ ဓမ္မဖြင့် ကာကွယ်ထားသော စကားဖြစ်သည်။ မကောင်းသူတို့အတွက် အမြဲတမ်း ရရှိရန်လည်း ခက်ခဲ၊ လက်ခံရန်လည်း ခက်ခဲသော်လည်း၊ သုဓမ္မသူတော်ကောင်းတို့အတွက်တော့ အစဉ်အမြဲ ချစ်မြတ်နိုး၍ အတည်ပြုသဘောတူကြ၏။
Verse 4
भीष्म: समवदत् तत्र गिरं साधुभिरचिंताम् । यश्नैष ब्राह्मण: प्राह द्रोण: सर्वार्थतत्त्ववित्,इस प्रकार भीष्मजीने वहाँ सत्पुरुषोंद्वारा प्रशंसित सम्यक् वचन कहा--“सब विषयोंके तत्त्वज्ञ तथा विप्रवर आचार्य द्रोणने जैसा कहा है, वह ठीक है
ထိုနေရာ၌ ဘီရှ္မက သုဓမ္မသူတော်ကောင်းတို့ ချီးမွမ်းသော အလေးအနက်ထား၍ စဉ်းစားထားသည့် စကားကို ပြော하였다—“အရာအားလုံး၏ အခြေခံတရားကို သိမြင်သော ဗြာဟ္မဏ ဒ್ರೋဏာအာచာရ်ယ၏ ပြောကြားချက်သည် မှန်ကန်သည်။”
Verse 5
सर्वलक्षणसम्पन्ना: साधुव्रतसमन्विता: । श्रुतव्रतोपपन्नाश्न नानाश्रुतिसमन्विता:,वास्तवमें पाण्डव समस्त शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न, साधु-पुरुषोचित नियमों एवं व्रतके पालनमें तत्पर, वेदोक्त व्रतके पालक, नाना प्रकारकी श्रुतियोंके ज्ञाता, बड़े-बूढ़ोंके उपदेश और आदेशके पालनमें संलग्न, सत्यव्रतपरायण तथा शुद्ध व्रत धारण करनेवाले हैं। वे अज्ञातवासके नियत समयको जानते हैं, इसीलिये उसका पालन कर रहे हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ပाण्डဝတို့သည် မင်္ဂလာလက္ခဏာနှင့် ကောင်းမြတ်သော အရည်အချင်း အားလုံးဖြင့် ပြည့်စုံကြသည်။ သူတော်ကောင်းတို့နှင့် သင့်လျော်သော စည်းကမ်းနှင့် ဝတ္တရား(ဝြတ)တို့ကို လိုက်နာရာ၌ အလွန်တက်ကြွပြီး၊ သာသနာကျမ်းအရ ချမှတ်ထားသော ဝြတများ၌ တည်ကြည်ကာ၊ ကျမ်းစာအစဉ်အလာ မျိုးစုံကိုလည်း ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ကိုထိန်းသိမ်း၍ ဓမ္မအပေါ် သစ္စာရှိစွာ၊ သတ်မှတ်ထားသော ဖုံးကွယ်နေထိုင်ရမည့် ကာလကို လိုအပ်သကဲ့သို့ တိတိကျကျ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းလိုက်နာကြ၏။
Verse 6
वृद्धानुशासने युक्ता: सत्यव्रतपरायणा: । समयं समयज्ञास्ते पालयन्त: शुचिव्रता:,वास्तवमें पाण्डव समस्त शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न, साधु-पुरुषोचित नियमों एवं व्रतके पालनमें तत्पर, वेदोक्त व्रतके पालक, नाना प्रकारकी श्रुतियोंके ज्ञाता, बड़े-बूढ़ोंके उपदेश और आदेशके पालनमें संलग्न, सत्यव्रतपरायण तथा शुद्ध व्रत धारण करनेवाले हैं। वे अज्ञातवासके नियत समयको जानते हैं, इसीलिये उसका पालन कर रहे हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—အကြီးအကဲတို့၏ အမိန့်အညွှန်းကို လိုက်နာရာ၌ တက်ကြွပြီး၊ သစ္စာဝတ္တရား၌ တည်ကြည်ကာ၊ သန့်ရှင်းသော အကျင့်အဝတ်များဖြင့် စည်းကမ်းတကျ နေထိုင်ကြသူများဖြစ်သည်။ သတ်မှတ်ထားသော အချိန်ကို နားလည်သိမြင်သူများဖြစ်သဖြင့် ထိုကာလကို သစ္စာရှိစွာ ထိန်းသိမ်းလိုက်နာကြ၏။ ဖုံးကွယ်နေထိုင်ရမည့် နိယတကာလကို သိရှိသဖြင့်၊ ကိုယ်ကိုထိန်း၍ ဖြောင့်မတ်သန့်ရှင်းစွာ ဆက်လက် စောင့်ထိန်းကြ၏။
Verse 7
क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगता: सदा । प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबला: । नावसीदितुमर्न्ति उद्बहन्त: सतां धरम्,'पाण्डव क्षत्रिय-धर्ममें नित्य अनुरक्त रहकर सदा भगवान् श्रीकृष्णका अनुगमन करनेवाले हैं। वे उत्तम वीर पुरुष, महात्मा, महाबलवान् तथा साधु पुरुषोंके लिये उचित कर्तव्यका भार वहन कर रहे हैं; अतः वे कष्ट भोगने या नष्ट होने योग्य नहीं हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်။ ပဏ္ဍဝတို့သည် က္ෂတ္တရဓမ္မ၌ အမြဲတမ်းစိတ်နှလုံးတည်၍ ကေရှဝ (ကృష్ణ) ကိုလည်း အစဉ်လိုက်နာကြ၏။ ထိုသူတို့သည် သူရဲကောင်းတို့အနက် အထူးထင်ရှားသူများ၊ မဟာစိတ်ရှိသူများ၊ မဟာဗလရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်။ သုစရိုက်သမားတို့အတွက် ဓမ္မတရား၏ တာဝန်ဘောင်ကို ထမ်းဆောင်နေကြသဖြင့် ဒုက္ခထဲသို့ ကျရောက်စေရန် သို့မဟုတ် ပျက်စီးစေရန် မသင့်တော်ကြ။
Verse 8
धर्मतश्वैव गुप्तास्ते सुवीर्येण च पाण्डवा: । न नाशमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मति:,'पाण्डव अपने धर्म तथा उत्तम पराक्रमसे सुरक्षित हैं। अतः वे नष्ट नहीं हो सकते, यह मेरा निश्चित विचार है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်။ ပဏ္ဍဝတို့သည် မိမိတို့၏ ဓမ္မတရားနှင့် ထူးချွန်သော သူရဲကောင်းစွမ်းရည်တို့ကြောင့် ကာကွယ်ခံထားရသည်။ ထို့ကြောင့် သူတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ဟု ငါ၏ အတည်ပြုသော ယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။
Verse 9
तत्र बुद्धि प्रवक्ष्यामि पाण्डवान् प्रति भारत । न तु नीति: सुनीतस्य शक््यते<न्वेषितुं परै:,“भरतनन्दन! पाण्डवोंके विषयमें मेरी बुद्धिका जो निश्चय है, उसे बताता हूँ। जो उत्तम नीतिसे सम्पन्न है, उसकी उस नीतिका अनुसंधान दूसरे (अनीतिपरायण) मनुष्य नहीं कर सकते
အို ဘာရတဝంశ၏ သားတော်၊ ပဏ္ဍဝတို့အပေါ် ငါ၏ အမြင်အကြံကို ဤနေရာ၌ ပြောမည်။ သို့သော် သုနီတ (ကောင်းမွန်သော နီတိ) ကို ပိုင်ဆိုင်သူ၏ နီတိကို အခြားသူများ—နီတိမရှိသူများ—မရှာဖွေသိမြင်နိုင်ကြ။
Verse 10
यत् तु शक््यमिहास्माभिस्तान् वै संचिन्त्य पाण्डवान् । बुद्धया प्रयुक्त न द्रोहात् प्रवक्ष्यामि निबोध तत्,'पाण्डवोंके सम्बन्धमें अपनी बुद्धिसे भलीभाँति सोच-विचारकर मुझे जो युक्तिसंगत जान पड़ा है, वही उपाय हम यहाँ कर सकते हैं। मैं उसे द्रोणके कारण नहीं, तुम्हारे भलेके लिये बताता हूँ; ध्यान देकर सुनो
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်။ ပဏ္ဍဝတို့ကို စိတ်ဖြင့် သေချာစွာ စဉ်းစားသုံးသပ်ပြီးနောက် ဤနေရာ၌ ကျွန်ုပ်တို့ လုပ်ဆောင်နိုင်သည့် အရာ—အကြောင်းအရာကို ဉာဏ်ဖြင့် မှန်ကန်စွာ အသုံးချလျှင် ထင်ရှားလာသည့် အရာ—ကို ပြောမည်။ ငါသည် ရန်လိုမှုကြောင့် မဟုတ်ဘဲ သင်တို့၏ အကျိုးအတွက် ပြောသည်; သေချာစွာ နားထောင်လော့။
Verse 11
न वत्वियं मादृशैर्नीतिस्तस्यथ वाच्या कथंचन । सा वत्वियं साधु वक्तव्या न त्वनीति: कथंचन,'युधिष्ठिरकी जो नीति है, उसकी मेरे-जैसे पुरुषोंको कभी निन्दा नहीं करनी चाहिये। उसे अच्छी नीति ही कहनी चाहिये, अनीति कहना किसी प्रकार ठीक नहीं है
ယုဓိဋ္ဌိရ၏ နီတိကို ငါကဲ့သို့သောသူများသည် မည်သည့်အခါမျှ မပြစ်တင်သင့်။ ထိုနီတိကို ကောင်းမွန်သော နီတိဟုသာ ခေါ်ဆိုရမည်၊ အနီတိဟု မည်သို့မျှ မခေါ်သင့်။
Verse 12
वृद्धानुशासने तात तिष्ठता सत्यशीलिना । अवश्यं त्विह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ချစ်သား၊ အကြီးအကဲတို့၏ အမိန့်ညွှန်ကြားမှုနှင့် စည်းကမ်းအောက်၌ ရပ်တည်၍ သင်၏အကျင့်သည် သစ္စာတရားပေါ်တွင် တည်မြဲနေသော်၊ ဤနေရာ၌—သီလဝါဒင်တို့၏ အလယ်တွင်—တည်ငြိမ်မှုနှင့် ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်မှုဖြင့် ပြောဆိုရမည်»။
Verse 13
तत्र नाहं तथा मन्ये यथायमितरो जन:
«အဲဒီမှာတော့ ဤသာမန်လူက ထင်သလို အခြေအနေမဟုတ်ဘူးလို့ ငါမထင်။ ငါ့အမြင်အရ သူ့နားလည်မှုက အမှန်တကယ်ဖြစ်နေသည့်အရာကို တိုင်းတာသည့် စံမဟုတ်»။
Verse 14
तत्र तात न तेषां हि राज्ञां भाव्यमसाम्प्रतम्,“तात! जिस नगर या राष्ट्रमें राजा युधिष्ठिर निवास करते होंगे, वहाँके राजाओंका अकल्याण नहीं हो सकता। जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, उस जनपदके लोगोंको दानशील, उदार, विनयी और लज्जाशील होना चाहिये
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ချစ်သား၊ အဲဒီမှာ ယခုအခါ ဘုရင်တို့အပေါ် မကောင်းမှု မကျရောက်နိုင်။ ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ နေထိုင်ရာ မြို့ သို့မဟုတ် နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်သူတို့သည် အန္တရာယ်မရောက်နိုင်ကြ; ထို့ပြင် ယုဓိဋ္ဌိရ နေထိုင်ရာ ပြည်နယ်၌ လူတို့သည် လှူဒါန်းတတ်၊ ရက်ရောတတ်၊ နှိမ့်ချတတ်၊ ရှက်သိက္ခာရှိတတ် (သီလထိန်းသိမ်းမှု) ဖြစ်သင့်သည်»။
Verse 15
पुरे जनपदे चापि यत्र राजा युधिष्ठिर: । दानशीलो वदान्यश्न निभूतो हीनिषेवक: । जनो जनपदे भाव्यो यत्र राजा युधिष्ठिर:,“तात! जिस नगर या राष्ट्रमें राजा युधिष्ठिर निवास करते होंगे, वहाँके राजाओंका अकल्याण नहीं हो सकता। जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, उस जनपदके लोगोंको दानशील, उदार, विनयी और लज्जाशील होना चाहिये
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ နေထိုင်ရာ မြို့နှင့် ကျေးလက်ဒေသ မည်သည့်နေရာမဆို ထိုဒေသ၏ လူတို့သည် လှူဒါန်းတတ်၍ လက်ဖွင့်ရက်ရော၊ နှိမ့်ချ၍ ရှက်သိက္ခာရှိ (သီလဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု) ဖြစ်သင့်သည်။ ယုဓိဋ္ဌိရ ရှိရာတွင် သူ၏ ဓမ္မတရားဆန်သော နမူနာက နိုင်ငံ၏ သဘောသဘာဝကို ပုံဖော်ပေးသည်»။
Verse 16
प्रियवादी सदा दान्तो भव्य: सत्यपरो जन: । हृष्ट: पुष्ट: शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिर:,“जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँके मनुष्य सदा प्रिय वचन बोलनेवाले, जितेन्द्रिय, कल्याणभागी, सत्यपरायण, हृष्ट-पुष्ट, पवित्र और कार्यकुशल होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ ရှိရာတွင် လူတို့သည် အမြဲတမ်း ချိုသာသောစကားပြော၍ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်တတ်ကြ—ကံကောင်း၍ သစ္စာတရားကို အလေးထားကြ—ပျော်ရွှင်၍ အားအင်ပြည့်ဝ၊ အကျင့်သန့်ရှင်း၍ တာဝန်များတွင် ကျွမ်းကျင်ကြသည်»။
Verse 17
नासूयको न चापीर्षुर्नाभिमानी न मत्सरी । भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रत:,“वहाँ कोई न तो दूसरेके दोष देखनेवाला होगा और न ईर्ष्यालु। न किसीमें अभिमान होगा और न मार्त्सर्य (द्वेष)। वहाँके सब लोग स्वयं ही धर्ममें तत्पर होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုနေရာ၌ မည်သူမျှ အခြားသူ၏ အပြစ်ကို ရှာဖွေဝေဖန်သူ မဟုတ်ကြ၊ မည်သူမျှ မနာလိုမဖြစ်ကြ။ မည်သူမျှ မာနမကြီးကြ၊ မည်သူမျှ မုန်းတီးကောက်ကျစ်သော မလိမ္မာစိတ်ကို မထိန်းသိမ်းကြ။ ထိုအရပ်ရှိ လူတို့သည် ကိုယ်တိုင်ပင် ဓမ္မကို လိုက်နာကာ တရားသဘော၌ တည်ကြည်စွာ နေထိုင်ကြလိမ့်မည်»
Verse 18
ब्रह्मघोषाश्व॒ भूयांस: पूर्णाहुत्यस्तथैव च । क्रतवश्व भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणा:,“उस देश या जनपदमें प्रचुररूपसे वेदध्वनि होती होगी, यज्ञोंमें पूर्णाहुतियाँ दी जाती होंगी और बड़ी-बड़ी दक्षिणाओंवाले बहुत-से यज्ञ हो रहे होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုပြည်တွင် ဝေဒသံတော်နှင့် ဗြဟ္မဏမန်တရားသံတို့ ပေါများစွာ ပဲ့တင်ထပ်လိမ့်မည်။ ထိုနေရာ၌ ယဇ်မီးပူဇော်မှုတို့သည် ပြည့်စုံသော အာဟုတိဖြင့် အဆုံးသတ်ကြမည်၊ ထို့ပြင် ဒက္ခိဏာအလှူကြီးမားသော ကရတုကြီးများစွာကိုလည်း ကျင်းပကြလိမ့်မည်—စေတနာနှင့် သာသနာဓမ္မက တစ်ပြိုင်နက် ထွန်းကားစေရန်»
Verse 19
सदा च तत्र पर्जन्य: सम्यग्वर्षी न संशय: । सम्पन्नसस्यथा च मही निरातड्का भविष्यति,“वहाँ मेघ सदा ठीक-ठीक वर्षा करता होगा, इसमें संशय नहीं है। वहाँकी भूमिपर खेती लहलहाती होगी और वहाँ निवास करनेवाली प्रजा सर्वथा निर्भय होगी
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုပြည်တွင် မိုးတိမ်တို့သည် အချိန်အခါနှင့် အတိုင်းအတာမှန်ကန်စွာ အမြဲရွာသွန်းလိမ့်မည်—သံသယမရှိ။ မြေပြင်သည် သီးနှံများဖြင့် ပြည့်စုံစိုပြေမည်၊ ထိုနေရာတွင် နေထိုင်သော ပြည်သူတို့သည် အလုံးစုံ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းစွာ နေကြလိမ့်မည်»
Verse 20
गुणवन्ति च धान्यानि रसवन्ति फलानि च । गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती,“वहाँ गुणयुक्त धान्य, सरस फल, सुगन्धयुक्त माला और मांगलिक शब्दोंसे युक्त वाणी सुलभ होगी
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုနေရာ၌ အရည်အသွေးကောင်းသော သီးနှံများ၊ အရသာပြည့်ဝသော အသီးအနှံများ၊ မွှေးကြိုင်သော ပန်းကုံးများနှင့် မင်္ဂလာသံစဉ်များပါဝင်သော ပြောဆိုမှုတို့ကို လွယ်ကူစွာ ရရှိနိုင်လိမ့်မည်»
Verse 21
वायुश्न सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दर्शनम् । न भयं त्वाविशेत् तत्र यत्र राजा युधिछिर:,“वहाँ जिसका स्पर्श सुखदायक हो, ऐसी शीतल एवं मन्द वायु चलती होगी। धर्म और ब्रह्मके स््वरूपका विचार पाखण्डशून्य होगा। जहाँ राजा युधिष्छिर होंगे, वहाँ भयका प्रवेश नहीं हो सकता
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုနေရာ၌ အေးမြနူးညံ့သော လေညင်းသည် ထိတွေ့ရသော် သက်သာချမ်းမြေ့စေမည်။ ဓမ္မနှင့် ဗြဟ္မ၏ သဘောတရားကို မြင်မြင်သာသာ စဉ်းစားရာတွင် လှည့်စားမှု၊ ပရဟိတမဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ရေးပျက်ကွက်မှု မရှိ။ ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ ရှိရာအရပ်၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည် ဝင်ရောက်မလာနိုင်»
Verse 22
गावश्च बहुलास्तत्र न कृशा न च दुर्बला: । पयांसि दथघिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च,“उन जनपदमें गौओंकी अधिकता होगी और वे गौएँ कृश या दुर्बल न होकर खूब हृष्ट- पुष्ट होंगी। उनके दूध, दही और घी भी बड़े स्वादिष्ट तथा हितकारी होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်ကြားသည်– ထိုဒေသ၌ နွားများ များပြားလိမ့်မည်။ ထိုနွားတို့သည် မပိန်ပါး မအားနည်းဘဲ အင်အားပြည့်ဝ၍ အာဟာရပြည့်စုံလိမ့်မည်။ ၎င်းတို့၏ နို့၊ ဒဟိ (ယိုဂတ်/နို့ချဉ်) နှင့် ဂျီ (ထောပတ်သန့်) တို့သည် အရသာပြည့်ဝ၍ ကျန်းမာရေးအတွက်လည်း အကျိုးရှိလိမ့်မည်—ဤသည်မှာ စည်းစိမ်နှင့် တရားတော်အုပ်ချုပ်မှုကြောင့် မြေပြင်တည်တံ့သည့် လက္ခဏာဖြစ်သည်။
Verse 23
गुणवन्ति च पेयानि भोज्यानि रसवन्ति च । तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिर:,“जिस देशमें राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ गुणकारी पेय और सरस भोज्य पदार्थ सुलभ होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်ကြားသည်– ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ နေထိုင်ရာ ထိုပြည်၌ အကျိုးပြုသော သောက်စရာများနှင့် အရသာပြည့်ဝသော စားစရာများ ပေါများစွာ ရရှိလိမ့်မည်။ ဤသည်မှာ တရားဓမ္မအုပ်ချုပ်မှုက ပြည်သူတို့ထံ ကျန်းမာချမ်းသာမှုနှင့် စည်းစိမ်ကို ဆောင်ကြဉ်းလာကြောင်း ပြသသည့် မင်္ဂလာလက္ခဏာဖြစ်သည်။
Verse 24
रसा: स्पर्शाश्न गन्धाश्न शब्दाश्षापि गुणान्विता: । दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिर:,“जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ रस, स्पर्श, गन्ध और शब्द--सभी विषय गुणकारी होंगे और मनको प्रसन्न करनेवाले दृश्य देखनेको मिलेंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်ကြားသည်– ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ ရှိရာအရပ်၌ အာရုံခံအရာဝတ္ထုတို့—အရသာ၊ ထိတွေ့မှု၊ အနံ့၊ အသံ—အားလုံးသည် ကောင်းမွန်သော ဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် ပြည့်စုံလာပြီး မြင်ကွင်းများလည်း စိတ်ကို ပျော်ရွှင်စေမည်။ ဤကဗျာက တရားဓမ္မကို အခြေခံသော မင်းတစ်ပါးသည် သူ့ပတ်ဝန်းကျင် အလုံးစုံ၌ သဟဇာတနှင့် မင်္ဂလာကိုပင် ဆောင်ကြဉ်းလာကြောင်း အဓိပ္ပါယ်ဖော်ပြသည်။
Verse 25
धर्माश्चि तत्र सर्वैस्तु सेविताश्न द्विजातिभि: । स्वै: स्वैर्गुणैश्व॒ संयुक्ता अस्मिन् वर्षे त्रयोदशे,“इस तेरहवें वर्षमें राजा युधिष्ठिर जहाँ कहीं भी होंगे, वहाँके समस्त द्विज (ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य) अपने-अपने धर्मोका पालन करते होंगे और धर्म भी अपने गुण तथा प्रभावसे सम्पन्न होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်ကြားသည်– ထို ဆယ့်သုံးနှစ်မြောက်နှစ်၌ ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ ရှိရာအရပ်တိုင်းတွင် နှစ်ကြိမ်မွေး (ဒွိဇ) များ—ဗြာဟ္မဏ၊ က္ଷတ္တရိယ၊ ဝိုင်ရှျ—တို့သည် မိမိတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ ဓမ္မတာဝန်များကို သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာကြလိမ့်မည်။ ထို့ပြင် ဓမ္မတရားကိုယ်တိုင်လည်း မိမိ၏ သင့်လျော်သော ဂုဏ်သတ္တိနှင့် အာနုဘော်တို့ဖြင့် ထိုနေရာ၌ ခိုင်မြဲစွာ တည်ထောင်လိမ့်မည်။
Verse 26
देशे तस्मिन् भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते । सम्प्रीतिमान् जनस्तत्र संतुष्ट: शुचिरव्यय:,“तात! पाण्डवोंसे संयुक्त देशमें ये सब विशेषताएँ होंगी। वहाँके लोग प्रसन्न, संतुष्ट, पवित्र और विकारशून्य होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်ကြားသည်– «ချစ်သားရေ၊ ပाण्डဝတို့နှင့် ဆက်စပ်၍ (ကာကွယ်ခံရသော) ထိုပြည်၌ ဤအရည်အသွေးများ ရှိလိမ့်မည်။ ထိုနေရာရှိ လူတို့သည် ချစ်ခင်သဘောကောင်း၍ စိတ်ကျေနပ်တင်းတိမ်၊ အကျင့်သန့်ရှင်းပူဇော်ကာ သမာဓိရှိပြီး အကျင့်ပျက်ယွင်းမှုမှ ကင်းလွတ်လိမ့်မည်—အကျင့်ပျက်စေသော အပြောင်းအလဲကင်းစွာ နေထိုင်ကြလိမ့်မည်။»
Verse 27
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें द्रोणवाक्य एवं गुप्तचर भेजनेसे सम्बन्ध रखनेवाला सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ,देवतातिथिपूजासु सर्वभावानुरागवान् | इष्टदानो महोत्साह: स्वस्वधर्मपरायण: “देवता और अतिथियोंकी पूजामें सबका सर्वतोभावेन अनुराग होगा। सभी लोग दानको प्रिय मानेंगे, सबमें भारी उत्साह भरा होगा और सभी अपने-अपने धर्मके पालनमें तत्पर होंगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «နတ်ဘုရားတို့ကို ပူဇော်ကန်တော့ခြင်းနှင့် ဧည့်သည်တို့ကို ဂုဏ်ပြုလက်ခံခြင်း၌ စိတ်နှလုံးအပြည့်ဖြင့် မေတ္တာကရုဏာနှင့် ချစ်ခင်သဘောထား ရှိလာမည်။ လူတို့သည် ဒါနပြုခြင်းကို နှစ်သက်ကြမည်၊ အားမာန်ကြီးစွာ ပြည့်ဝကြမည်၊ ထို့ပြင် မိမိမိမိ၏ တာဝန်နှင့် ဓမ္မကို စောင့်ထိန်းအပ်သကဲ့သို့ သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာကြမည်»။
Verse 28
अशुभाद्धि शुभप्रेप्सुरिष्टयज्ञ: शुभव्रत: । भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:,“जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँके लोग अशुभको छोड़कर शुभके अभिलाषी होंगे। यज्ञोंका अनुष्ठान उनके लिये अभीष्ट कार्य होगा और वे श्रेष्ठ बत्रतोंकी धारण करनेवाले होंगे इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि चारप्रत्याचारे भीष्मवाक्ये अष्टाविंशोड ध्याय:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ ရှိရာအရပ်၌ လူတို့သည် အမင်္ဂလာကို စွန့်ခွာ၍ မင်္ဂလာကို ရှာဖွေကြမည်။ ယဇ်ပူဇော်ပွဲများကို သူတို့အတွက် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် အလုပ်အဖြစ် ပြုလုပ်ကြမည်၊ ထို့ပြင် မြတ်သော သစ္စာဝန် (ဝရတ) နှင့် စည်းကမ်းတရား၌ တည်ကြည်ကြမည်»။
Verse 29
त्यक्तवाक्यानृतस्तात शुभकल्याणमड़ल: । शुभार्थेप्सु: शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिर:,“तात! जहाँ राजा युधिष्छिर रहते होंगे, वहाँके लोग असत्यभाषणका त्याग करनेवाले, शुभ, कल्याण एवं मंगलसे युक्त, शुभ वस्तुओंकी प्राप्तिके इच्छुक तथा शुभमें ही मन लगानेवाले होंगे
«သားရေ! ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ နေရာ၌ လူတို့သည် မုသားစကားကို စွန့်ပယ်ကြမည်။ ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ ကောင်းကျိုးချမ်းသာခြင်း၊ မင်္ဂလာတို့နှင့် ပြည့်စုံကြမည်။ မင်္ဂလာသော အရာတို့ကို ရယူလိုကြမည်၊ စိတ်ကိုလည်း ကောင်းမြတ်ခြင်း၌သာ တင်ထားကြမည်»။
Verse 30
भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रत: । धर्मात्मा शक््यते ज्ञातुं नापि तात द्विजातिभि:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အဲဒီအရပ်၌ အပြုအမူ၌ မှန်ကန်၍ နှစ်သက်ဖွယ်ရာကို အမြဲလိုက်နာသူ တစ်ယောက် ရှိမည်။ မိမိရွေးချယ်ထားသော ဝရတ၌ တည်ကြည်သူဖြစ်မည်။ သူသည် ဓမ္မစိတ်ရှိသူဖြစ်သော်လည်း—သားရေ—နှစ်ကြိမ်မွေး (ဒွိဇ) တို့တောင် သူ့အမှန်တကယ်ကို မသိနိုင်ကြ»။
Verse 31
कि पुनः प्राकृतैस्तात पार्थों विज्ञायते क्वचित् । यस्मिन् सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्धुवा क्षमा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «သားရေ! သာမန်လူတို့ကတော့ ပါရ္ထ (ပာဏ္ဍဝ) ကို ဘယ်လိုမှ သိနိုင်မလဲ? အကြောင်းမူကား သူ့အတွင်း၌ သစ္စာတရား၊ တည်ကြည်ခိုင်မာသော သတ္တိ၊ ဒါန၊ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် မလျော့မယွင်းသော ခွင့်လွှတ်ခြင်းတို့ တည်ရှိနေသောကြောင့်ပင်»။
Verse 32
ह्वी: श्री: कीर्ति: परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् | “सदा इष्टजनोंका प्रिय करना ही उनका व्रत होगा। कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर धर्मात्मा हैं। उनमें सत्य, धैर्य, दान, परम शान्ति, अटल क्षमा, लज्जा, श्री, कीर्ति, उत्कृष्ट तेज, दयालुता और सरलता आदि गुण सदा रहते हैं। अतः अन्य साधारण मनुष्योंकी तो बात ही क्या, द्विजाति (ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य) भी उन्हें नहीं पहचान सकते ।। ३०-३१ $ || तस्मात् तत्र निवासं तु छन्न॑ यत्नेन धीमत: । गतिं च परमां तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा,“इसलिये जहाँ ऐसे लक्षण पाये जाय॑ँ, वहीं बुद्धिमान् युधिष्ठिरका यत्नपूर्वक छिपाया हुआ निवास-स्थान हो सकता है; वहीं उनका उत्कृष्ट आश्रय होना सम्भव है। इसके विपरीत मैं और कोई बात नहीं कह सकता
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «ရှက်ကြောက်မှု၊ စည်းစိမ်၊ ဂုဏ်သတင်း၊ အထွတ်အမြတ် တောက်ပမှု၊ ကရုဏာနှင့် ရိုးသားတည့်မတ်မှု—ဤသင်္ကေတတို့ တွေ့ရသောနေရာ၌ပင်၊ သတိကြီးစွာ ကြိုးစားလျှင် ပညာရှိ ယုဓိဋ္ဌိရ၏ လျှို့ဝှက်နေထိုင်ရာ ဖြစ်နိုင်၏။ ထိုနေရာသည်ပင် သူ၏ အမြင့်ဆုံး အားကိုးရာလည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ဤထက်ပို၍ မတူကွဲပြားစွာ ပြောရန် မရဲတတ်»။
Verse 33
एवमेतत् तु संचिन्त्य यत्कृते मन्यसे हितम् । तत् क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्धधासि मे,“कुरुनन्दन! यदि मेरी बातोंपर तुम्हें विश्वास हो, तो इसी प्रकार सोच-विचारकर जो काम करनेसे तुम्हें अपना हित जान पड़े, उसे शीघ्र करो”
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «ဤသို့ စဉ်းစားသုံးသပ်ပြီးနောက်၊ သင်၏ အကျိုးအတွက် အမှန်တကယ် သင့်တော်သည်ဟု သင်ဆုံးဖြတ်သော လမ်းစဉ်ကို မြန်မြန်ဆန်ဆန် ဆောင်ရွက်လော့။ ကုရုမျိုးနွယ်သားရေ၊ ငါ့စကားကို ယုံကြည်လျှင် နောက်မကျဘဲ လုပ်ဆောင်လော့»။
Verse 123
यथाह॑मिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया । “तात! जो वृद्धपुरुषोंके अनुशासनमें रहनेवाला और सत्यपालक है, वह धीर पुरुष यदि साधुपुरुषोंके समाजमें कुछ कहना चाहता है, तो उसे यहाँ सर्वथा धर्म प्राप्त करनेकी इच्छासे यथार्थ एवं उचित बात ही कहनी चाहिये
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «သားရေ၊ အကြီးအကဲတို့၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် နေထိုင်၍ သစ္စာကို စောင့်ထိန်းသော တည်ငြိမ်သည့်သူသည်၊ သုတေသနသူတော်ကောင်းတို့၏ အစည်းအဝေးတွင် စကားပြောလိုလျှင်၊ ဓမ္မကို ရယူလိုသည့် တစ်ခုတည်းသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မှန်ကန်သင့်လျော်သော စကားကိုသာ ပြောသင့်သည်»။
Verse 136
निवासं धर्मराजस्य वर्षेडस्मिन् वै त्रयोदशे । “अतः इस तेरहवें वर्षमें धर्मराज युधिष्ठिरके निवासके सम्बन्धमें दूसरे लोग जैसी धारणा रखते हैं, वैसा मैं नहीं मानता
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «ဤ ဆယ့်သုံးနှစ်မြောက်နှစ်တွင် ဓမ္မရာဇ ယုဓိဋ္ဌိရ၏ နေထိုင်ရာနှင့် ဖုံးကွယ်နေမှုအကြောင်းကို အခြားသူတို့ ယေဘုယျအားဖြင့် ယူဆထားသကဲ့သို့ ငါ မလက်ခံ»။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond ethically and effectively to an approaching, capable rival: whether to lapse into complacency or to prepare proportionately, balancing justice with pragmatic measures of diplomacy and security.
Discernment-based dharma: wise governance requires realistic assessment of capacities, respect for adversaries, and the calibrated use of policy instruments—applied at the right time and consistent with one’s role-duty (svadharma).
No explicit phalaśruti is stated here; the closing verses function as pragmatic meta-guidance, asserting that correct deliberation and timely execution lead to sustained stability and welfare for the ruler.