Adhyaya 95
Vāmadeva’s Counsel on Rooted Kingship and Non-violent Victory (वामदेवोपदेशः—दृढमूलराजधर्मः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on the Duties of Kings)
Chapter 95 presents Bhīṣma reporting Vāmadeva’s rājadharma counsel to a king: durable victory is best expanded without resorting to continual armed engagement, since conquest by force is characterized as an inferior form of success when compared with consolidation through legitimacy and administrative strength. The discourse warns against seeking new gains when the ‘root’ of the polity is weak—i.e., when institutions, resources, and civic confidence are insufficient. A ‘well-rooted’ ruler is defined by a flourishing territory, content and well-nourished ministers, satisfied and properly reassured troops, and townspeople and rural communities who are respected, loyal, and materially secure. Expansion (acquisition of land and wealth) is advised only when the ruler accurately judges his own influence and the appropriate time-window for action. Ethical self-regulation is treated as strategic: compassion in enjoyments and toward living beings, avoidance of misguided conduct in one’s own well-ordered affairs, and especially the governance of anger. The chapter concludes with a behavioral criterion: the wise avoid actions disliked by the noble and commit themselves to beneficial aims; such governance yields respect, inner non-remorse, and a form of ‘victory’ extending to both worldly stability and posthumous merit. Bhīṣma affirms that a ruler who follows this model attains secure success without doubt.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को वामदेव-गीता के राजधर्म का सूत्र पकड़ाते हैं—राज्य-लाभ की दौड़ से पहले ‘मूल’ (राज्य की जड़) को दृढ़ करो, अन्यथा प्राप्ति भी विनाश का कारण बनती है। → उपदेश क्रमशः कठोर यथार्थ पर टिकता है: दुर्बल-मूल राजा को लाभ नहीं ठहरता; समृद्ध जनपद, संतुष्ट सचिव, प्रिय-याजक/हितैषी, और तृप्त सैनिक—ये सब मिलकर राज्य की जड़ बनते हैं। राजा का दण्ड भी तभी प्रभावी है जब प्रजा-तंत्र भीतर से पुष्ट हो; अन्यथा दण्ड क्रूरता बन जाता है। → चरम बिंदु आत्म-शासन का तीखा विधान है—राजा को अपने ही आचरण को ‘वन के परशु’ की तरह तराशना चाहिए; जो अपने सदाचारी स्वजनों के प्रति मिथ्या व्यवहार करता है, वह स्वयं अपनी जड़ काटता है। साथ ही निर्णायक कसौटी रखी जाती है: जिसे श्रेष्ठ पुरुष निंद्य मानें, वह कर्म राजा न करे; जो सबके कल्याणकारी हो, उसी में स्वयं को लगाए। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि जो राजा प्रजा के प्रति ऐसा धर्मयुक्त व्यवहार करता है, वह इहलोक-परलोक दोनों में विजय पाता है। वामदेव के उपदेश को मानकर पूर्व नृप ने सब वैसा ही किया—यह उदाहरण बनकर युधिष्ठिर के लिए मार्ग प्रशस्त करता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजध्ानुशासनपर्वमें वामदेवगीताविषयक तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९३ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ४० श्लोक हैं) अपन क्ाा छा 2 चतुर्नवतितमो< ध्याय: वामदेवके उपदेशमें राजा और राज्यके लिये हितकर बर्ताव वामदेव उवाच अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद् वसुधाधिप: । जघन्यमाहुर्विजयं युद्धेन च नराधिप,वामदेवजी कहते हैं--नरेश्वर! राजा युद्धके सिवा किसी और ही उपायसे पहले अपनी विजय-वृद्धिकी चेष्टा करे; युद्धसे जो विजय प्राप्त होती है, उसे निम्न श्रेणीकी बताया गया है
ဝါမဒေဝက မိန့်ကြားသည်– «မြေကြီး၏ အရှင်တော်၊ ဘုရင်သည် စစ်မတိုက်ဘဲ အခြားနည်းလမ်းများဖြင့် မိမိ၏ အောင်ပွဲကို အရင်တိုးချဲ့ရန် ကြိုးပမ်းသင့်သည်။ စစ်ဖြင့် ရသော အောင်ပွဲကို အနိမ့်ဆုံး အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 2
न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति | न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विधीयते,यदि राज्यकी जड़ मजबूत न हो तो राजाको अप्राप्त वस्तुकी प्राप्ति--अनधिकृत देशोंपर अधिकारकी इच्छा नहीं करनी चाहिये; क्योंकि जिसके मूलमें ही दुर्बलता है, उस राजाको वैसा लाभ होना सम्भव नहीं है
ဝါမဒေဝက သင်ကြားသည်မှာ—အုပ်ချုပ်မှု၏ အခြေခံအုတ်မြစ် မခိုင်မာသေးသရွေ့ မရသေးသောအရာကို မလိုချင်မက်မောသင့်၊ နယ်မြေသစ်များကို လိုလားတပ်မက်ခြင်းမျိုး မပြုသင့်ဟူသည်။ အခြေခံအားနည်းသော မင်းအတွက် မျှော်လင့်သည့် အကျိုးအမြတ်တို့သည် အမှန်တကယ် မဖြစ်ထွန်းနိုင်။
Verse 3
यस्य स्फीतो जनपद: सम्पन्न: प्रिययाजक: । संतुष्टपुष्टसचिवो दृढमूल: स पार्थिव:,जिस राजाका देश समृद्धिशाली, धनधान्यसे सम्पन्न, राजाको प्रिय माननेवाले मनुष्योंसे परिपूर्ण और हृष्ट-पुष्ट मन्त्रियोंस सुशोभित है, उसीकी जड़ मजबूत समझनी चाहिये
ဝါမဒေဝက ဆိုသည်—ပြည်နယ်မြေ ပွားပွားလန်းလန်းဖြစ်၍ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် ဥစ္စာပစ္စည်း ပြည့်စုံကာ၊ မင်းကို ချစ်ခင်လေးစား၍ ပူဇော်လိုစိတ်ရှိသော ပြည်သူများဖြင့် ပြည့်နှက်ပြီး၊ စိတ်ကျေနပ်ကာ အားအင်ပြည့်ဝသော အမတ်များဖြင့် တင့်တယ်သော မင်းသည် အမြစ်အုတ်မြစ် ခိုင်မာသော မင်းဟု မှတ်ယူရမည်။ ထိုသို့ စည်းစိမ်နှင့် စိတ်ကျေနပ်သော အုပ်ချုပ်မှုသည် အာဏာ၏ တည်ငြိမ်သော အခြေခံကို ပြသသည်။
Verse 4
यस्य योधा: सुसंतुष्टा: सान्त्विता: सूपधास्थिता: । अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति पार्थिव:
စစ်သည်တို့ စိတ်ကျေနပ်၍ သင့်တော်စွာ နှစ်သိမ့်ပေးခံရပြီး စည်းကမ်းနှင့် ထောက်ပံ့မှုကောင်းကောင်းအောက်တွင် တည်မြဲနေသော မင်းသည် အနည်းငယ်သော ဒဏ်ခတ်မှုဖြင့်ပင် မြေပြင်ကို အနိုင်ယူကာ ထိန်းသိမ်းနိုင်သည်။ အဓိပ္ပါယ်မှာ အုပ်ချုပ်မှုကောင်းသည် ကြမ်းတမ်းသော အတင်းအကျပ်ထက် စစ်တပ်၏ စိတ်ဓာတ်၊ စောင့်ရှောက်မှုနှင့် စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲမှုအပေါ် ပိုမိုတည်သည်။
Verse 5
जिसके सैनिक संतुष्ट, राजाके द्वारा सान्त्वना-प्राप्त और शत्रुओंको धोखा देनेमें चतुर हों, वह भूपाल थोड़ी-सी सेनाके द्वारा भी पृथ्वीपर विजय पा लेता है ।। (दण्डो हि बलवानू् यत्र तत्र साम प्रयुज्यते । प्रदानं सामपूर्व च भेदमूलं प्रशस्यते ।। जिस स्थानपर शत्रुपक्षकी सेना अधिक प्रबल हो, वहाँ पहले सामनीतिका ही प्रयोग करना उचित है। यदि उससे काम न चले तो धन या उपहार देनेकी नीतिको अपनाना चाहिये। इस दाननीतिके मूलमें भी यदि भेदनीतिका समावेश हो अर्थात् शत्रुओंमें फूट डालनेकी चेष्टा की जा रही हो तो उसे उत्तम माना गया है ।। त्रयाणां विफल कर्म यदा पश्येत भूमिप: । रन्ध्र॑ ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुज्जीताविचारयन् ।।) जब राजा साम, दान और भेद--तीनोंका प्रयोग निष्फल देखे, तब शत्रुकी दुर्बलताका पता लगाकर दूसरा कोई विचार मनमें न लाते हुए दण्डनीतिका ही प्रयोग करे--शत्रुके साथ युद्ध छेड़ दे ।। पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालव: । सधना धान्यवन्तश्न दृढ्मूल: स पार्थिव:
ဝါမဒေဝက ဆိုသည်—စစ်သည်တို့ စိတ်ကျေနပ်၍ မင်း၏ နှစ်သိမ့်မှုကို ရရှိကာ ရန်သူကို လှည့်စားရာတွင် ကျွမ်းကျင်သော ဘုရင်သည် စစ်တပ်နည်းနည်းဖြင့်ပင် မြေပြင်ကို အနိုင်ယူနိုင်သည်။ ရန်သူဘက် စစ်အင်အား အလွန်ပြင်းထန်ရာတွင် ပထမဦးစွာ သာမ (ညှိနှိုင်းနှစ်သိမ့်ခြင်း) ကို သုံးသင့်သည်။ မအောင်မြင်လျှင် ဒါန (ငွေကြေး/လက်ဆောင်ပေးခြင်း) ကို လိုက်နာရမည်။ ထိုဒါန၏ အခြေခံတွင်ပင် ဘေဒ (ရန်သူအတွင်း ဖောက်ခွဲကွဲပြားစေခြင်း) ပါဝင်လျှင် အကောင်းဆုံးဟု ချီးမွမ်းကြသည်။ သာမ၊ ဒါန၊ ဘေဒ သုံးမျိုးလုံး မအောင်မြင်ကြောင်း မြင်လျှင် ဘုရင်သည် ရန်သူ၏ အားနည်းချက်ကို သိရှိကာ အခြားအကြံမထားဘဲ ဒဏ္ဍ (အင်အားသုံးအရေးယူခြင်း) ကို ချက်ချင်း အသုံးချ၍ စစ်ကို ဖွင့်ရမည်။ ထို့ပြင် မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးလက်ပြည်သူတို့က မင်းကို သစ္စာရှိ၍ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ကရုဏာရှိကာ၊ နိုင်ငံသည် အရင်းအမြစ်နှင့် စားနပ်ရိက္ခာ ကြွယ်ဝလျှင် ထိုဘုရင်သည် အမြစ်အုတ်မြစ် ခိုင်မာသော မင်းဟု ဆိုရသည်။
Verse 6
जिसके नगर और जनपदमें रहनेवाले लोग समस्त प्राणियोंपर दया करनेवाले और धन-धान्यसे सम्पन्न होते हैं, उस राजाकी जड़ मजबूत समझी जाती है ।। (राष्ट्रकर्मकरा होते राष्ट्रस्य च विरोधिन: । दुर्विनीता विनीताश्न सर्वे साध्या: प्रयत्नतः ।। ये नगर और जनपदके लोग राष्ट्रके कार्यकी सिद्धि करनेवाले और उसके विरोधी भी होते हैं। उद्ण्ड और विनयशील भी होते हैं। उन सबको प्रयत्नपूर्वक अपने वशमें करना चाहिये ।। चाण्डालम्लेच्छजात्याक्ष पाषण्डाक्ष विकर्मिण: । बलिनश्षाश्रमाश्नैव तथा गायकनर्तका: ।। यस्य राष्ट्र वसन्त्येते धान्योपचयकारिण: । आयवृद्धौ सहायाश्च दृढमूल: स पार्थिव: ।।) चाण्डाल, म्लेच्छ, पाखण्डी, शास्त्र-विरुद्ध कर्म करनेवाले, बलवान, सभी आश्रमोंके निवासी तथा गायक और नर्तक--इन सबको प्रयत्नपूर्वक वशमें करना चाहिये। जिसके राज्यमें ये सब लोग धन-धान्यकी वृद्धि करनेवाले और आय बढ़ानेमें सहायक होकर रहते हैं, उस राजाकी जड़ मजबूत समझी जाती है ।। प्रतापकालमधिकं यदा मन्येत चात्मन: । तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिधनान्युत,बुद्धिमान् राजा जब अपने प्रतापको प्रकाशित करनेका उपयुक्त अवसर समझे, तभी दूसरेका राज्य और धन लेनेकी चेष्टा करे
မြို့နှင့် ကျေးလက်တွင် နေထိုင်သူများမှာ အမျိုးမျိုးရှိသည်—အချို့က နိုင်ငံရေးရာကို ကူညီတိုးတက်စေသော်လည်း အချို့က ဆန့်ကျင်ကြသည်; အချို့က စည်းကမ်းမရှိ၊ အချို့က စည်းကမ်းရှိသည်။ ဘုရင်သည် အားထုတ်မှုကို မလျော့ဘဲ ထိုအုပ်စုအားလုံးကို ထိရောက်စွာ အုပ်ချုပ်နိုင်အောင် လက်အောက်သို့ ဆောင်ယူရမည်။ လူမှုအနိမ့်အမြင့် သို့မဟုတ် အယူဝါဒကွဲပြားသူများဟု သတ်မှတ်ခံရသူများ—ချန်ဍာလ၊ မလေစ္ဆ (နိုင်ငံခြားသား)၊ ပာခဏ္ဍီ (အယူကွဲ)၊ ဓမ္မနှင့်မညီသော အလုပ်လုပ်သူများ၊ အင်အားကြီးသူများ၊ အာရှရမ် အမျိုးမျိုးမှ နေထိုင်သူများ၊ သီချင်းဆိုသူနှင့် အကသမားများ—တို့ကိုပါ ကြိုးစား၍ စီမံခန့်ခွဲကာ စည်းစိမ်တိုးပွားရေးတွင် ပါဝင်ကူညီသူများ ဖြစ်စေရမည်။ ထိုအုပ်စုများက စပါးရိက္ခာပိုလျှံမှုကို ထုတ်လုပ်၍ အခွန်ဝင်ငွေ တိုးပွားရေးတွင် ကူညီနေထိုင်သော နိုင်ငံ၏ ဘုရင်ကို အမြစ်အုတ်မြစ် ခိုင်မာသူဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် ပညာရှိသော ဘုရင်သည် မိမိ၏ အာဏာကို ထင်ရှားစွာ ပြသရန် အချိန်ကောင်းဟု သတ်မှတ်သည့်အခါမှသာ အခြားသူ၏ မြေယာနှင့် ဥစ္စာကို သိမ်းယူရန် ကြိုးစားသင့်သည်။
Verse 7
भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावत:ः । वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मन:,जिसके वैभव-भोग दिनोंदिन बढ़ रहे हों, जो सब प्राणियोंपर दया रखता हो, काम करनेमें फुर्तीला हो और अपने शरीरकी रक्षाका ध्यान रखता हो, उस राजाकी उत्तरोत्तर वृद्धि होती है
ဝါမဒေဝက သင်ကြားသည်မှာ—ဘုရင်၏ စည်းစိမ်နှင့် အပျော်အပါးတို့ တနေ့တခြား တိုးပွားလာပြီး၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ် ကရုဏာထားကာ၊ တာဝန်ကိစ္စများကို လျင်မြန်သွက်လက်စွာ ဆောင်ရွက်ပြီး၊ ကိုယ်တိုင်ကိုလည်း စည်းကမ်းတကျ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျှင်၊ အာဏာနှင့် နယ်မြေသည် တဖြည်းဖြည်း ခိုင်မာကျယ်ပြန့်လာသည်ဟု ဖြစ်သည်။
Verse 8
तक्षेदात्मानमेवं स वन॑ परशुना यथा । यः सम्यग वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते,जो अच्छा बर्ताव करनेवाले स्वजनोंके प्रति मिथ्या व्यवहार करता है, वह इस बर्तावद्वारा कुल्हाड़ीसे जंगलकी भाँति अपने आपका ही उच्छेद कर डालता है
မိမိ၏သူတော်ကောင်းဆွေမျိုးတို့က မှန်ကန်စွာ ပြုမူနေသော်လည်း ထိုသူတို့အပေါ် မမှန်မကန် လှည့်စားပြုမူသူသည်၊ တောကို ပုဆိန်ဖြင့် ခုတ်ဖျက်သကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကိုပင် ဖျက်ဆီးပစ်နေသူ ဖြစ်၏။
Verse 9
नैव द्विषन्तो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिध्नत:ः । क्रोधं निहन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते,यदि राजा कभी किसी द्वेष करनेवालेको दण्ड न दे तो उससे द्वेष करनेवालोंकी कमी नहीं होती है; परंतु जो क्रोधको मारनेकी कला जानता है, उसका कोई द्वेषी नहीं रहता है
ဝါမဒေဝက ဆိုသည်—“ဘုရင်က အပြစ်ရှိသူကို တစ်ခါမှ မအပြစ်ပေးလျှင် မုန်းတီးသူတို့ မလျော့ပါ၊ ရန်လိုမှုသည် အမြဲပေါ်ထွက်လာမည်။ သို့သော် မိမိ၏ ဒေါသကို သတ်နိုင်သော အနုပညာကို သိသူ၌ ရန်သူမရှိ—ဒေါသကို ထိန်းနိုင်လျှင် အခြားသူတို့၏ ရန်လိုမှုကိုလည်း မနှိုးဆော်တော့သောကြောင့်” ဟု။
Verse 10
यदार्यजनविद्धिष्टं कर्म तन्नाचरेद् बुध: । यत् कल्याणमभिशध्यायेत् तत्रात्मानं नियोजयेत्
ဝါမဒေဝက ဆိုသည်—ပညာရှိသည် သုခသမာဓိရှိသော အရိယာတို့က ရှုတ်ချသည့် အလုပ်ကို မပြုသင့်။ အမှန်တကယ် အကျိုးရှိ၍ မင်္ဂလာဖြစ်သောအရာကို သေချာစွာ ခွဲခြားသိမြင်ပြီး ထိုလမ်းကြောင်းတစ်ခုတည်း၌ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံသင့်သည်။
Verse 11
जिसे श्रेष्ठ पुरुष बुरा समझते हों, बुद्धिमान राजा वैसा कर्म कभी न करे। जिस कार्यको सबके लिये कल्याणकारी समझे, उसीमें अपने आपको लगावे ।। नैनमन्ये5वजानन्ति नात्मना परितप्यते । कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति,जो राजा अपना कर्तव्य पूर्ण करके ही सुखका अनुभव करना चाहता है, उसका न तो दूसरे लोग अनादर करते हैं और न वह स्वयं ही संतप्त होता है
ဝါမဒေဝက ဆိုသည်—ပညာရှိဘုရင်သည် သူတော်ကောင်းတို့က မကောင်းဟု သတ်မှတ်သည့် အလုပ်ကို မည်သည့်အခါမျှ မပြုသင့်။ လူအပေါင်းတို့အတွက် ကောင်းကျိုးဖြစ်စေသည်ဟု ယုံကြည်သည့် အလုပ်၌သာ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံသင့်သည်။ တာဝန်ကို ပြီးစီးမှသာ သာယာမှုကို ခံစားလိုသော ဘုရင်ကို အခြားသူတို့ မလေးစားမိမိမဖြစ်၊ မိမိစိတ်လည်း မပူပန်ရ။
Verse 12
इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपति: । उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये सम्प्रतिष्ठतते,जो राजा प्रजाके प्रति ऐसा बर्ताव करता है, वह इहलोक और परलोक दोनोंको जीतकर विजयमें प्रतिष्ठित होता है
ဤသည်မှာ လူတို့အကြား တည်မြဲနေသော အကျင့်စည်းကမ်းဖြစ်၏။ မင်းသည် မိမိ၏ပြည်သူတို့အပေါ် ဤသို့ပြုမူလျှင် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်လောကလုံးကို အောင်မြင်၍ အောင်ပွဲ၌ ခိုင်မြဲစွာ တည်နေမည်။
Verse 13
भीष्म उवाच इत्युक्तो वामदेवेन सर्व तत् कृतवान् नृप: । तथा कुर्वस्त्वमप्पेती लोकौ जेता न संशय:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! वामदेवजीके इस प्रकार उपदेश देनेपर राजा वसुमना सब कार्य उसी प्रकार करने लगे। यदि तुम भी ऐसा ही आचरण करोगे तो निः:संदेह लोक और परलोक दोनों सुधार लोगे
ဘီရှ္မက ပြော၏—“အို မင်းကြီး၊ ဝာမဒေဝ၏ ဤသို့သော အကြံဉာဏ်ကို ကြားနာပြီးနောက် မင်းဝသုမနာသည် အရာအားလုံးကို ထိုနည်းအတိုင်း ဆောင်ရွက်하였다။ သင်လည်း ထိုသို့ပင် ကျင့်သုံးလျှင် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်လောကလုံးကို မသံသယဘဲ အောင်မြင်မည်”။
Verse 94
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि वामदेवगीतासु चतुर्नवतितमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ ရာဇဓမ္မအညွှန်း (Rājadharmānuśāsana Parva) အပိုင်းအတွင်းရှိ ဝာမဒေဝ-ဂီတာများ၏ ကိုးဆယ့်လေးမြောက် အခန်းသည် အဆုံးသတ်၏။
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts coercive success with legitimate consolidation: whether a ruler should pursue victory through continual force or prioritize non-violent stabilization by strengthening institutions, civic loyalty, and administrative competence.
Self-governance is treated as statecraft: a ruler who restrains anger, avoids conduct condemned by the noble, and protects the welfare of subjects creates a stable ‘root’ from which prosperity and influence can safely expand.
A concluding evaluative claim functions as meta-commentary: a king who embodies this conduct is said to ‘conquer both worlds’—signaling that ethical governance yields both durable political success and broader merit-based outcomes.