Shloka 43
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
प्रगण्डी: कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तदा । आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्
pragaṇḍīḥ kārayet samyag ākāśa-jananīs tadā | āpūrayec ca parikhāṃ sthāṇu-nakra-jhaṣākulām ||
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်— «ထို့နောက် ပရဂဏ္ဍီ (pragaṇḍī) ဟူသော ကာကွယ်ရေးပလက်ဖောင်းများနှင့် စစ်ရေးအဆောက်အအုံများကို သေချာကောင်းမွန်စွာ ဆောက်လုပ်စေရာ၏။ ထို့ပြင် နံရံတွင် ကြည့်ရှုရန်နှင့် လက်နက်ပစ်ထုတ်ရန် အပေါက်ငယ်များဖြစ်သော အာကာသ-ဇနနီ (ākāśa-jananī) များကိုလည်း သင့်တော်ရာနေရာများတွင် ပြုလုပ်စေရာ၏။ တံတိုင်းအပြင်ဘက် မြောင်းကို ရေဖြည့်စေပြီး တြိရှူးလ်တပ်ထားသော ချွန်ထက်တိုင်များကို စိုက်ထူစေကာ မိကျောင်းနှင့် ငါးကြီးများကိုလည်း ထည့်စေရာ၏။ ထိုသို့ စီမံထားလျှင် သတိရှိသော သူရဲကောင်းများကို ကာကွယ်ရေးအတွက် တပ်စွဲနိုင်ပြီး ရန်သူ၏ ချဉ်းကပ်မှုကို တားဆီးနိုင်၏»။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In rājadharma, protection of subjects is a primary duty; Bhīṣma teaches that a ruler should ensure layered, well-planned defenses—platforms for guards, controlled openings for observation and missile use, and moats with obstacles—so that security is maintained and aggression is deterred.
Bhīṣma is instructing on practical fort-defense: build pragaṇḍīs and ākāśa-jananī openings correctly, then strengthen the outer perimeter by filling the moat with water and adding dangerous impediments like spiked posts, crocodiles, and large fish.