Adhyaya 39
युधिष्ठिरस्य नगरप्रवेशः — चार्वाकप्रकरणं (Yudhiṣṭhira’s Entry into the City and the Cārvāka Episode)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Reception of the King and Protection of Brāhmaṇas episode)
Vaiśaṃpāyana describes the ceremonial entry of the Pāṇḍavas into the city: crowds gather to see them; the royal road is decorated; households and women praise Yudhiṣṭhira, Bhīma, Arjuna, and the Mādrī-sons, and also commend Kṛṣṇā (Draupadī) for her conduct and vows. Yudhiṣṭhira proceeds to the palace, receives auspicious greetings from citizens and countryfolk, and is honored at the palace gate with blessings from brāhmaṇas. Inside, he worships household and royal deities with offerings, then again meets brāhmaṇas and honors them formally, distributing gifts (wealth, cattle, garments, and desired items). Amid auspicious recitations and victory acclamations, a disruptive figure appears: Cārvāka, a rākṣasa and associate of Duryodhana, disguised as an ascetic/brāhmaṇa, publicly accuses Yudhiṣṭhira of kin-slaying and questions the value of kingship after such destruction. Yudhiṣṭhira responds with a plea for fairness and compassion, indicating his distressed condition. The brāhmaṇas deny authorship of the accusation, recognize Cārvāka through purified insight, and identify him explicitly as a rākṣasa in disguise. They then neutralize him through forceful sacred utterance (brahmatejas/brahmadaṇḍa), after which Vāsudeva teaches that brāhmaṇas are always to be honored as ‘earth-moving deities’ whose speech carries sanction and beneficence. Vāsudeva narrates a prior-account: in Kṛtayuga Cārvāka obtained a boon of fearlessness from Brahmā except against brāhmaṇas, and his death was foreseen to occur when he would insult brāhmaṇas due to attachment to Duryodhana. The chapter concludes with reassurance: the slain kinsmen fell according to kṣatriya-dharma and attained higher worlds; Yudhiṣṭhira is urged to assume welfare-oriented kingship—protect subjects, restrain adversaries, and safeguard brāhmaṇas.
Chapter Arc: युद्धोत्तर सभा में युधिष्ठिर भ्राताओं सहित स्थिर खड़े हैं; शोक और ग्लानि के बीच धर्म का मार्ग धुँधला पड़ता दिखता है। → श्रीकृष्ण ब्राह्मण-पूजा और ब्राह्मण-वाणी की अद्भुत शक्ति का प्रतिपादन करते हुए चार्वाक राक्षस की प्राचीन कथा छेड़ते हैं—कैसे उसने तप कर ब्रह्मा से वर पाया और फिर उसी वर-बल से देवताओं व लोक को संताप देने लगा। → कथा का निर्णायक बिंदु यह उद्घोष है कि जो द्विजों का अपमान करता है, उसे क्रुद्ध ब्राह्मण अपनी वाग्बल से ‘भस्म’ कर देते हैं—चार्वाक का अंत वाणी-शक्ति से सुनिश्चित है। → श्रीकृष्ण युधिष्ठिर को धैर्य देते हैं: तुमने क्षत्रधर्म के अनुसार युद्ध किया; जो वीर मरे वे स्वर्गगत हैं। अब ग्लानि त्यागकर राज्य-कर्तव्य निभाओ—शत्रुओं का दमन, प्रजा-रक्षा और द्विजों का सत्कार।
Shlokas
Verse 1
अपने-आप छा अर: एकोनचत्वारिशोड ध्याय: चार्वाकको प्राप्त हुए वर आदिका श्रीकृष्णद्वारा वर्णन वैशम्पायन उवाच ततस्तत्र तु राजानं तिष्ठन्तं भ्रातृभि: सह । उवाच देवकीपुत्र: सर्वदर्शी जनार्दन:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर सर्वदर्शी देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने वहाँ भाइयोंसहित खड़े हुए राजा युधिष्ठिससे कहा
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏—ထိုနောက် ထိုနေရာ၌ အရာအားလုံးကို မြင်သိသော ဒေဝကီ၏ သား ဂျနာရ္ဒန—သီရိ ကృష్ణသည်—ညီအစ်ကိုတို့နှင့်အတူ ရပ်နေသော မင်း ယုဓိဋ္ဌိရအား မိန့်ကြား၏။ စစ်၏အပြီးသတ်မှ အကြံဉာဏ်သို့ မြင်ကွင်းသည် လှည့်ကာ—ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် တာဝန်ကြီးမားခြင်းကို ထမ်းထားသော တရားမျှတသည့် မင်းအား ဓမ္မနှင့် ရာဇအုပ်ချုပ်မှု၌ တည်ငြိမ်စေရန် လမ်းညွှန်တော့မည် ဖြစ်၏။
Verse 2
वायुदेव उवाच ब्राह्म॒णास्तात लोके5स्मिन्नर्चनीया: सदा मम । एते भूमिचरा देवा वाग्विषा: सुप्रसादका:,श्रीकृष्ण बोले--तात! इस संसारमें ब्राह्मण मेरे लिये सदा ही पूजनीय हैं। ये पृथ्वीपर विचरनेवाले देवता हैं। कुपित होने पर इनकी वाणीमें विषका-सा प्रभाव होता है। ये सहज ही प्रसन्न होते और दूसरोंको भी प्रसन्न करते हैं
ဝါယုဒေဝက ပြော၏—“ချစ်သား၊ ဤလောက၌ ဗြာဟ္မဏတို့သည် ငါ့အတွက် အမြဲတမ်း ပူဇော်ထိုက်သူများ ဖြစ်ကြ၏။ သူတို့သည် မြေပြင်ပေါ်တွင် လှုပ်ရှားသွားလာသော ဒေဝတားများ ဖြစ်သည်။ ဒေါသထွက်လျှင် သူတို့၏ စကားသည် အဆိပ်ကဲ့သို့ ထိခိုက်နိုင်၏။ သို့သော် သဘာဝအားဖြင့် သူတို့သည် လွယ်ကူစွာ ပျော်ရွှင်ကျေနပ်တတ်ပြီး အခြားသူတို့ကိုလည်း ငြိမ်းချမ်းကျေနပ်စေတတ်ကြ၏”။
Verse 3
पुरा कृतयुगे राजंश्चार्वाको नाम राक्षस: । तपस्तेपे महाबाहो बदर्या बहुवार्षिकम्,राजन्! महाबाहो! पहले सत्ययुग की बात है, चार्वाक राक्षसने बहुत वर्षोंतक बदरिकाश्रममें तपस्या की
ဝါယုက ပြောသည်– «ရှေးကာလ ကృత (သတ္တယုဂ) တွင်၊ အို မင်းကြီး၊ စာရ္ဝာက ဟူသော ရက္ခသ တစ်ဦးရှိ၏။ အို လက်တံခိုင်သောသူ၊ သူသည် ဘဒရီ (Badarī) တွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ တပဿာကျင့်၏»။
Verse 4
वरेण च्छन्द्यमानश्व ब्रह्मणा च पुन: पुनः । अभयं सर्वभूते भ्यो वरयामास भारत,भरतनन्दन! जब ब्रह्माजीने उससे बारंबार वर माँगनेका अनुरोध किया, तब उसने यही वर माँगा कि मुझे किसी भी प्राणीसे भय न हो
ဗြဟ္မာက ထပ်ခါထပ်ခါ မေတ္တာရပ်ခံ၍ အလှူတော်တစ်ပါးကို ရွေးချယ်စေသော်လည်း၊ အို ဘာရတ၊ သူသည် တစ်ပါးတည်းသော ဆုတောင်းကိုသာ တောင်း၏—သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ် မည်သည့်သတ္တဝါကိုမျှ မကြောက်ရွံ့ဘဲ အဘယ (အကြောက်ကင်းခြင်း) ရရှိစေပါဟု။
Verse 5
द्विजावमानादन्यत्र प्रादाद् वरमनुत्तमम् | अभयं सर्वभूतेभ्यो ददौ तस्मै जगत्पति:,जगदीश्वर ब्रह्माजीने उसे यह परम उत्तम वर देते हुए कहा कि “तुम्हें ब्राह्मणका अपमान करनेके सिवा और कहीं किसीसे भय नहीं है” इस तरह उन्होंने उसे सम्पूर्ण प्राणियोंकी ओरसे अभयदान दे दिया
လောက၏အရှင်သည် အလွန်မြင့်မြတ်သော အလှူတော်ကို ပေးတော်မူ၍ ဆို၏– «သင်သည် မည်သည့်ဘက်မှ မကြောက်ရ; သို့သော် ဗြာဟ္မဏကို အပြစ်တင်စော်ကားလျှင်သာ ကြောက်ရမည်» ဟု။ ထို့ကြောင့် အရှင်သည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့ထံမှ အဘယကို ပေးတော်မူသော်လည်း၊ နှစ်ကြိမ်မွေး (ဒွိဇ) တို့ကို ရိုသေကာ သာသနာပညာကို မစော်ကားရန် စည်းကမ်းတင်ထား၏။
Verse 6
स तु लब्धवर: पापो देवानमितविक्रम: । राक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महाबल:,वर पाकर वह अमित पराक्रमी महाबली और दु:ःसह कर्म करनेवाला पापात्मा राक्षस देवताओंको संताप देने लगा
သို့သော် ဆုတောင်းရပြီးနောက် အတိုင်းအတာမရှိသော အင်အားကို ပိုင်ဆိုင်သည့် အပြစ်သား ရက္ခသသည် နတ်တို့ကို စတင်နှိပ်စက်လေ၏။ အင်အားကြီး၍ လုပ်ရပ်ပြင်းထန်ကာ မရပ်မနား လှုပ်ရှားသဖြင့်၊ ရရှိလာသော အာဏာကို ထိန်းချုပ်မှုနှင့် ဓမ္မအတွက် မသုံးဘဲ နတ်ဘုံ၏ စည်းကမ်းကို ညှဉ်းပန်းရန်သာ သုံး၏။
Verse 7
ततो देवा: समेताश्च ब्रह्माणमिदमन्रुवन् । वधाय रक्षसस्तस्य बलविप्रकृतास्तदा,तब उसके बलसे तिरस्कृत हुए सब देवताओंने एकत्र हो ब्रह्माजीसे उसके वधके लिये प्रार्थना की
ထို့နောက် နတ်တို့သည် စုဝေးကာ ဗြဟ္မာထံ ဤသို့ လျှောက်တင်ကြ၏– ထိုရက္ခသ၏ အင်အားကြောင့် အနိုင်ယူခံရ၍ အရှက်ရစေခံရသဖြင့်၊ သူ့ကို သတ်ဖြတ်ဖျက်ဆီးပေးရန် တောင်းပန်ကြ၏။
Verse 8
तानुवाच ततो देवो विहितस्तत्र वै मया । यथास्य भविता मृत्युरचिरेणेति भारत,भरतनन्दन! तब ब्रह्माजीने देवताओंसे कहा--“मैंने ऐसा विधान कर दिया है जिससे शीघ्र ही उस राक्षसकी मृत्यु हो जायगी
ထို့နောက် နတ်ဘုရားက သူတို့အား မိန့်တော်မူသည်– «အို ဘာရတ၊ ဤနေရာ၌ ငါသည် စီရင်ချက်တစ်ရပ်ကို ချမှတ်ထားပြီးဖြစ်၏။ ထိုသတ္တဝါ၏ သေဆုံးခြင်းသည် မကြာမီ ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်»။
Verse 9
राजा दुर्योधनो नाम सखास्य भविता नृषु । तस्य स्नेहावबद्धो 5सौ ब्राह्मणानवमंस्यते,“मनुष्योंमें राजा दुर्योधन उसका मित्र होगा और उसीके स्नेहसे बँधकर वह राक्षस ब्राह्मगोंका अपमान कर बैठेगा
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «လူတို့အတွင်း၌ ဒုရျောဓနဟူသော မင်းတစ်ပါးသည် သူ၏ မိတ်ဆွေ ဖြစ်လိမ့်မည်။ ထိုမိတ်သဟာယအပေါ် ချစ်ခင်စွဲလမ်းမှုကြောင့် ချုပ်နှောင်ခံရသဖြင့် ထိုသတ္တဝါသည် ဗြာဟ္မဏတို့ကိုပင် မထီမဲ့မြင် ပြုလိမ့်မည်»။
Verse 10
तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिता: । थक्ष्यन्ति वाग्बला: पापं ततो नाशं गमिष्यति,“उसके विरुद्धाचरणसे तिरस्कृत हो रोषमें भरे हुए वाक॒शक्तिसे सम्पन्न ब्राह्मण वहीं उस पापीको जला देंगे। इससे उसका नाश हो जायगा”
ထိုနေရာ၌ ဗြာဟ္မဏတို့သည် သူ၏ အပြုအမူကြောင့် စော်ကားခံရ၍ ဒေါသထွက်ကာ၊ စကား၏ အင်အားဖြင့် ပြည့်စုံလျက် ထိုအပြစ်သားကို လောင်ကျွမ်းစေကြလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်လိမ့်မည်။
Verse 11
स एष निहतः शेते ब्रह्मदण्डेन राक्षस: । चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ,नृपश्रेष्ठ॒ भरतभूषण! अब आप शोक न करें। यह वही राक्षस चार्वाक ब्रह्मदण्डसे मारा जाकर पृथ्वीपर पड़ा है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ဤရက္ခသ ခါရ္ဝာကသည် ယခု ဗြဟ္မဒဏ္ဍ (ဗြာဟ္မဏတို့၏ အပြစ်ပေးတံ) ဖြင့် ထိုးနှက်ခံရ၍ သေဆုံးကာ လဲလျောင်းနေ၏။ အို မင်းမြတ်၊ ဘာရတတို့အနက် အကောင်းဆုံးသူ၊ မစိုးရိမ် မဝမ်းနည်းပါနှင့်»။
Verse 12
हतास्ते क्षत्रधर्मेण ज्ञातयस्तव पार्थिव । स्वर्गताश्न महात्मानो वीरा: क्षत्रियपुड़वा:,राजन! आपने क्षत्रियरर्मके अनुसार भाई-बन्धुओंका वध किया है। वे महामनस्वी क्षत्रियशिरोमणि वीर स्वर्गलोकमें चले गये हैं
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ သင်၏ ဆွေမျိုးတို့သည် က္ଷတ္တရိယဓမ္မအတိုင်း သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရ၏။ ထိုစိတ်ကြီးမြတ်သော သူရဲကောင်းများ—စစ်သူရဲတို့အနက် အထွတ်အထိပ်—သည် ကောင်းကင်ဘုံသို့ ရောက်သွားကြပြီ»။
Verse 13
स त्वमातिष्ठ कार्याणि मा ते5भूद् ग्लानिरच्युत | शत्रून् जहि प्रजा रक्ष द्विजांश्व॒ परिपूजय,अच्युत! अब आप अपने कर्तव्यका पालन करें। आपके मनमें ग्लानि न हो। आप शत्रुओंको मारिये, प्रजाकी रक्षा कीजिये और ब्राह्मणोंका आदर सत्कार करते रहिये
ဝါယုက ပြော၏— «ထို့ကြောင့် အချျုတ (Acyuta) ရေ၊ မိမိအပ်နှံထားသော တာဝန်ဝတ္တရားတို့၌ ခိုင်မြဲစွာ ရပ်တည်လော့။ စိတ်ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း မပေါ်စေပါနှင့်။ ရန်သူတို့ကို ချေမှုန်းလော့၊ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်လော့၊ ဗြာဟ္မဏတို့ကိုလည်း သင့်တော်သကဲ့သို့ ဆက်လက်ဂုဏ်ပြုကာ ရိုသေမြတ်နိုးလော့»။
Verse 39
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि चार्वाकवरदानादिकथ ने एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ သာန္တိပဗ္ဗ၌ ရာဇဓမ္မအနုသာသနပဗ္ဗအတွင်း၊ စာရ္ဝာကနှင့် ဆုတောင်းပေးခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်သော အကြောင်းအရာများကို ဖော်ပြသည့် အခန်း သုံးဆယ့်ကိုး (၃၉) ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma is legitimacy under moral burden: how Yudhiṣṭhira should receive sovereignty and public honor while carrying responsibility for widespread kin-loss, and how he should respond to accusatory speech without destabilizing civic order.
The chapter teaches that stable rule depends on dharma-aligned institutions: public welfare, restraint in the face of provocation, and sustained honor and protection of learned communities whose speech functions as ethical regulation within society.
There is no explicit phalaśruti formula; the meta-commentary appears as Vāsudeva’s doctrinal framing and etiological backstory, which interprets the event as evidence of the protective boundary around brāhmaṇas and as reassurance regarding kṣatriya-dharma and post-conflict governance.