Shloka 29
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
एता: प्रकृतयश्चाष्टी विकाराश्चापि षोडश | पज्च चैव विशेषा वै तथा पउ्चेन्द्रियाणि च
etāḥ prakṛtayaś cāṣṭī vikārāś cāpi ṣoḍaśa | pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca ||
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤတို့သည် မူလသဘာဝတရား (prakṛti) ရှစ်ပါး ဖြစ်ပြီး၊ ထို့အပြင် ပြောင်းလဲဖြစ်ပေါ်လာသော အစိတ်အပိုင်းများ (vikāra) ဆယ့်ခြောက်ပါးလည်း ရှိသည်။ ထို့တင်မက သီးခြားသတ်မှတ်နိုင်သော အရာများ (viśeṣa) ငါးပါးနှင့် အင်ဒြိယ (sense-faculties) ငါးပါးလည်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသင်ကြားချက်သည် အမှန်တရားကို အခြေခံအကြောင်းရင်းများနှင့် ထင်ရှားပေါ်ထွန်းလာသော ထုတ်ကုန်များဟူ၍ ခွဲခြားပြသကာ၊ အတ္တကို သဘာဝ၏ကွင်းပြင်မှ ခွဲသိစေ၍ ပေါင်းစည်းဖွဲ့တည်ထားသည့် အရာများအပေါ် အလွန်အကျွံကပ်လှမ်းမှုကို လျော့ပါးစေသည်»။
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-style map of reality: eight foundational principles (prakṛtis) and sixteen evolutes (vikāras), with mention of five particularized entities (viśeṣas) and the five sense-faculties. The aim is discriminative knowledge—seeing what is produced and changeable as distinct from the witnessing self—supporting detachment and liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is expounding philosophical categories to clarify how the world of experience is constituted. He enumerates principles and their products as part of a broader counsel on inner peace and right understanding after the devastation of war.