Shloka 28

अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu

Devanagari script

अहड्कारस्तु महतस्तृतीयमिति न: श्रुतम्‌ पज्चभूतान्यहड्कारादाहु: सांख्यात्मदर्शिन:

Transliteration

ahaṅkāras tu mahatas tṛtīyam iti naḥ śrutam | pañcabhūtāny ahaṅkārād āhuḥ sāṅkhyātma-darśinaḥ ||

Translation

ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်—«မဟတ် (Mahat) မှ အဟင်္ကာရ (Ahaṅkāra) ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ကြားသိထားသည်—၎င်းသည် တတိယတत्त्वဖြစ်သည်။ အဟင်္ကာရမှ စာṅခယ၏ မြင်သူများ၊ အတ္တကို ခွဲခြားသိမြင်သော ပညာရှင်တို့က အခြေခံဓာတ်ငါးပါး၏ သဘောတရားများ—ဓာတ်တို့၏ နူးညံ့သော အခြေခံများ (တန်မာတ်ရာ) ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဤသင်ကြားချက်၏ သီလပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်မှာ—ချုပ်နှောင်မှုသည် ‘ငါ’ ဟူသော အာရုံခံစားမှု တည်ငြိမ်ကပ်လျက် ဖြစ်လာသည့်အခါ စတင်သည်; ခွဲခြားသိမြင်မှု (viveka) သည် ၎င်းကို ထုတ်လုပ်ဖြစ်ပေါ်လာသော တत्त्वတစ်ရပ်ဟု မြင်ကာ အမှန်တကယ်သော အတ္တမဟုတ်ကြောင်း သိခြင်းဖြင့် ၎င်း၏ ချုပ်ကိုင်မှုကို လျော့ပါးစေသည်»။

Word by Word

• {'ahaṅkāraḥ': 'ego-principle

• the ‘I-maker’ that appropriates experience as ‘mine’', 'tu': 'but

• indeed (contrast/emphasis)', 'mahataḥ': 'from Mahat

• from the Great Principle (cosmic intellect)', 'tṛtīyam': 'the third (principle/tattva)', 'iti': 'thus

• as (a quotation marker)', 'naḥ': 'for us

• by us', 'śrutam': 'heard

• received by tradition', 'pañca': 'five', 'bhūtāni': 'elements/elemental principles (often referring to subtle elemental bases in Sāṅkhya context)', 'ahaṅkārāt': 'from ahaṅkāra (ablative: ‘from’)', 'āhuḥ': 'they say

• they declare', 'sāṅkhya-ātma-darśinaḥ': 'Sāṅkhya seers who perceive the Self

Speaker

वसिष्ठ उवाच

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Mahat (महत्तत्त्व)
• Ahaṅkāra (अहङ्कार)
• Sāṅkhya seers (सांख्यात्मदर्शिनः)
• Five elemental principles (पञ्चभूतानि / पञ्चतन्मात्रा)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse states a Sāṅkhya-style sequence of principles: from Mahat arises Ahaṅkāra as the third tattva, and from Ahaṅkāra arise the five elemental principles (understood in many traditions as the subtle elemental bases). The implied spiritual lesson is that the ego-sense is a derivative principle; recognizing it as produced and not the true Self supports detachment and liberation.

What is happening in the narrative?

In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha is instructing his listener by presenting a philosophical account of creation and inner bondage. He cites what is ‘heard’ in tradition and what Sāṅkhya seers declare, using cosmology to frame the origin of ego and the constituents of experience.