Shloka 6
Yājñavalkya on the Unity of Sāṃkhya and Yoga and the Marks of Meditative Composure
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् | न तूपयुज्यते देवै्देवानुपयुनक्ति सा
ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām | na tūpayujyate devair devān upayuṅkti sā ||
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တစ်ဆယ့်ခြောက်မြောက် ကလာသည် အလွန်နူးညံ့သိမ်မွေ့၏။ ထိုကို ဆိုမဟူသည်ဟု ခိုင်ခိုင်မာမာ သိမှတ်လော့—အတ္တဇီဝ၏ မူလသဘာဝပင် ဖြစ်၏။ “ဒေဝ” ဟူသည်မှာ အတွင်းစိတ်အင်္ဂါများနှင့် အာရုံခံအင်္ဂါများကို ဆိုလိုပြီး၊ ထိုတို့ကို တစ်ဆယ့်ငါးကလာဟု ခေါ်ကြ၏။ ထိုဒေဝတို့သည် တစ်ဆယ့်ခြောက်မြောက် သဘောတရားကို မသုံးနိုင်ကြ။ အပြန်အလှန်အားဖြင့်၊ အားလုံး၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သဘာဝ (ပရကృతి) ဟူသည့် တစ်ဆယ့်ခြောက်မြောက် ကလာကပင် ထိုတို့ကို အသုံးချကာ ဦးဆောင်၏»။
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes the fifteen functional constituents (identified with the inner organ and senses) from a sixteenth, subtler causal principle called Soma. The key point is agency: the senses and mental faculties do not ‘use’ the deepest causal nature; rather, that underlying nature employs the faculties, indicating a hierarchy from subtle cause to gross function.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining a metaphysical analysis of the person: how the senses and inner faculties operate, and how their operation depends on a subtler foundational principle (the sixteenth kalā), framed here as Soma.