Adhyaya 253
Jājali’s Austerities and the Summons to Tulādhāra (जाजलि–तुलाधार-इतिहासः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma / Itihāsa of Jājali and Tulādhāra (Asceticism, Pride, and Ethical Insight)
Bhīṣma introduces an ancient exemplum concerning Jājali, a Brahmin ascetic practicing severe restraints in a forest and near the seashore. He lives with regulated diet, matted hair, and prolonged immobility, later adopting extreme practices (standing motionless, enduring seasons, subsisting on air). Birds (kuliṅga) build a nest in his hair, lay eggs, and raise chicks upon his head; Jājali remains still to protect them, taking satisfaction in his perceived attainment. When the fledglings eventually depart, he concludes he has ‘obtained dharma’ and expresses this with self-congratulation. A disembodied voice and earlier admonitions by beings (rakṣas/piśāca) redirect him: he is told he is not equal in dharma to Tulādhāra, a wise merchant in Vārāṇasī. Jājali, stirred by resentment and curiosity, travels and meets Tulādhāra selling goods. Tulādhāra welcomes him, claims foreknowledge of his arrival, and begins a critique: Jājali performed great tapas yet previously lacked true comprehension of dharma; the birds incident became a basis for pride rather than ethical maturity. The chapter ends with Tulādhāra offering to do what is pleasing for Jājali and inviting him to state his purpose, setting up the forthcoming instruction on dharma grounded in lived conduct rather than austerity alone.
Chapter Arc: व्यास शुक से कहते हैं—हृदय-भूमि में मोह का बीज पड़ते ही एक विचित्र वृक्ष उगता है: उसका नाम ‘काम’ है; और उसी की छाया में मनुष्य अपना ही बंधन रचता है। → काम-वृक्ष का रूप विस्तार पाता है—क्रोध और अभिमान उसके स्कन्ध, अज्ञान उसका आधार, प्रमाद उसका सिंचन; शोक शाखा बनता है, मोह-चिन्ता डालियाँ, भय अंकुर; और तृष्णा की लताएँ उसे चारों ओर से जकड़ लेती हैं। लोभी जन फल की चाह में लोहे की जंजीरों-से वासना-पाशों से बँधकर उसी वृक्ष की उपासना करते हैं। → व्यास निर्णायक उपमा देते हैं—जो मूर्ख फल-लोभ में बार-बार उस वृक्ष पर चढ़ता है, वही वृक्ष उसे मार डालता है; जैसे विष की गोली रोगी को मार देती है। फिर मन-नगर का रहस्य खुलता है: इन्द्रियाँ नगरवासी हैं, मन उनका पुर-स्वामी; और तम-रज के दारुण दोष मन को रजोगुण (काम) से संधि करा कर उसे विषयों की ओर घसीटते हैं। → उपाय स्पष्ट होता है—जो ‘केवल काम’ के निवर्तन (कामना-निवृत्ति) का उपाय जान लेता है और भोग-विधि के बंधन को पहचान लेता है, वह दुःखों को पार कर जाता है। बुद्धि जिस विषय का आश्रय लेती है, मन उसी ओर झुकता है; अतः बुद्धि को विवेक में स्थिर कर मन को एकाग्र/शून्य-विषय बनाना ही रज के आक्रमण से रक्षा है।
Shlokas
Verse 1
व्यासजी कहते हैं--बेटा! मनुष्यकी हृदयभूमिमें मोहरूपी बीजसे उत्पन्न हुआ एक विचित्र वृक्ष है, जिसका नाम है काम। क्रोध और अभिमान उसके महान् स्कन्ध हैं। कुछ करनेकी इच्छा उसमें जल सींचनेका पात्र है। अज्ञान उसकी जड़ है। प्रमाद ही उसे सींचनेवाला जल है। दूसरोंके दोष देखना उस वृक्षका पत्ता है तथा पूर्व जन्ममें किये हुए पाप उसके सारभाग हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «သားရေ၊ လူ၏ နှလုံးမြေပြင်၌ မောဟဟူသော မျိုးစေ့မှ ပေါက်ဖွားလာသော ထူးဆန်းသည့် သစ်ပင်တစ်ပင် ရှိ၏။ ထိုသစ်ပင်၏ အမည်မှာ ကာမ (လိုချင်တပ်မက်မှု) ဖြစ်သည်။ ဒေါသနှင့် မာနသည် ၎င်း၏ ကြီးမားသော တံတားတိုင်များ ဖြစ်ကြ၏။ လုပ်ကိုင်လိုစိတ်သည် ၎င်းကို ရေလောင်းရာ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည် ၎င်း၏ အမြစ် ဖြစ်ပြီး၊ ပရမာဒ (မသတိမထားမှု) သည် ၎င်းကို ပျိုးထောင်သော ရေ ဖြစ်၏။ အခြားသူတို့၏ အပြစ်ကို မြင်ရှုခြင်းသည် ၎င်း၏ အရွက် ဖြစ်၍၊ အတိတ်ဘဝများ၌ ပြုခဲ့သော အကုသိုလ်များသည် ၎င်း၏ အတွင်းသား ဖြစ်ကြ၏။ ထိုသို့ပင် တပ်မက်မှုသည် လူအတွင်း၌ ခိုင်မြဲစွာ ကပ်ငြိ၍ ပျံ့နှံ့သွား၏။»
Verse 2
तस्य चाज्ञानमाधार: प्रमाद: परिषेचनम् । सो<भ्यसूयापलाशो हि पुरा दुष्कृतसारवान्,व्यासजी कहते हैं--बेटा! मनुष्यकी हृदयभूमिमें मोहरूपी बीजसे उत्पन्न हुआ एक विचित्र वृक्ष है, जिसका नाम है काम। क्रोध और अभिमान उसके महान् स्कन्ध हैं। कुछ करनेकी इच्छा उसमें जल सींचनेका पात्र है। अज्ञान उसकी जड़ है। प्रमाद ही उसे सींचनेवाला जल है। दूसरोंके दोष देखना उस वृक्षका पत्ता है तथा पूर्व जन्ममें किये हुए पाप उसके सारभाग हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «ထို (တပ်မက်မှု၏) သစ်ပင်အတွက် အဝိဇ္ဇာသည် အထောက်အကူဖြစ်သော အခြေခံနှင့် အမြစ်ပင် ဖြစ်၏။ ပရမာဒသည် ၎င်းကို ပျိုးထောင်သော ရေလောင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ အရွက်များမှာ အခြားသူတို့ကို အပြစ်ရှာခြင်းနှင့် မနာလိုဝန်တိုခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ အတွင်းသားမှာ အတိတ်က အကုသိုလ်အကျန်အဆန် ဖြစ်၏။»
Verse 3
सम्मोहचिन्ताविटप: शोकशाखो भयाड्कुर: । मोहनीभि: पिपासाभिललताभिरनुवेष्टित:,शोक उसकी शाखा, मोह और चिन्ता डालियाँ एवं भय उसके अंकुर हैं। मोहमें डालनेवाली तृष्णारूपी लताएँ उसमें लिपटी हुई हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «မောဟနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်သော အတွေးအခေါ်တို့သည် ၎င်း၏ ပြန့်ကားသော ကိုင်းခက်များ ဖြစ်၏။ ဝမ်းနည်းခြင်းသည် ၎င်း၏ ကိုင်းတစ်ကိုင်း ဖြစ်ပြီး၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည် ၎င်း၏ မျိုးပင်ပေါက် ဖြစ်၏။ စိတ်ကို မိုက်မဲစေ၍ ချည်နှောင်ထားသော တဏှာ (ဆာလောင်လိုချင်မှု) ဟူသည့် လိမ္မာပင်များက ၎င်းကို တင်းကျပ်စွာ ပတ်လည်လိပ်ထား၏။»
Verse 4
उपासते महावृक्ष॑ सुलुब्धास्तत्फलेप्सव: । आयसै: संयुता: पाशै: फलदं परिवेष्ट्य तम्,लोभी मनुष्य लोहेकी जंजीरोंके समान वासनाके बन्धनोंमें बँधकर उस फलदायक महान् वृक्षको चारों ओरसे घेरकर आस-पास बैठे हैं और उसके फलको प्राप्त करना चाहते हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— လောဘကြီးသော လူတို့သည် ထိုအသီးကို လိုလားတောင့်တ၍ အသီးပေးသော မဟာသစ်ပင်ကြီးကို ဝိုင်းထိုင်ကာ ကိုးကွယ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် သံကဲ့သို့ ခိုင်မာသော ကြိုးကွင်းများဖြင့် ချည်နှောင်ခံထားရပြီး တဏှာနှင့် အကျိုးအမြတ်မျှော်လင့်မှုကြောင့် ထိုအသီးပေးသူကို ဝိုင်းပတ်ပိတ်ဆို့ထားကြသည်။ ဤပုံရိပ်သည် ဆန္ဒက ကိုးကွယ်မှုကို ပိုင်ဆိုင်လိုမှုနှင့် ချည်နှောင်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲစေကြောင်း၊ အကျိုးရလဒ်ကို ကပ်လျက်လိုက်ခြင်းက ရှာဖွေသူကို ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးသော ချုပ်နှောင်မှုထဲတွင် ပိတ်မိစေကြောင်း ဖော်ပြသည်။
Verse 5
यस्तान् पाशान् वशे कृत्वा त॑ वृक्षमपकर्षति । गत: स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्धयो:,जो उन वासनाके बन्धनोंको वशमें करके वैराग्यरूप शस्त्रद्वारा उस काम-वृक्षको काट डालता है, वह मनुष्य जरा और मृत्युजनित दोनों प्रकारके दुःखोंसे पार हो जाता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— ထိုချုပ်နှောင်မှုများကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး မတပ်မက်ခြင်း၏ လက်နက်ဖြင့် (တဏှာ၏) သစ်ပင်ကို ခုတ်လှဲသူသည် အိုမင်းခြင်းနှင့် သေခြင်းမှ ဖြစ်သော ဒုက္ခနှစ်ပါးကို ကျော်လွန်သွားသည်။
Verse 6
संरोहत्यकृतप्रज्ञ: सदा येन हि पादपम् | स तमेव ततो हन्ति विषग्रन्थिरिवातुरम्
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— ဉာဏ်မပြည့်စုံသေးသူသည် မိမိအမြဲတမ်း အားကိုး၍ ရှင်သန်ကြီးထွားနေသော သစ်ပင်ကိုပင် ပြန်လည်ပျိုးထောင်စောင့်ရှောက်တတ်၏။ သို့သော် နောက်တစ်ခါ၌ ထိုအရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းကိုပင် သူကိုယ်တိုင် ထိုးနှက်ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်— ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း ပေါက်ဖွားလာသော အဆိပ်အဖုက ကိုယ်ခန္ဓာကိုပင် ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့။ ဤကဗျာသည် မိုက်မဲမှုနှင့် မကျေးဇူးမသိမှုက မိမိကို ထောက်ပံ့နေသည့်အရာကို ‘အခြားသူ’ ဟုထင်ကာ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကို ထိခိုက်စေသည့် လုပ်ရပ်ကို လုပ်စေကြောင်း သတိပေးသည်။
Verse 7
परंतु जो मूर्ख फलके लोभसे सदा उस वृक्षपर चढ़ता है, उसे वह वृक्ष ही मार डालता है; ठीक वैसे ही, जैसे खायी हुई विषकी गोली रोगीको मार डालती है ।। तस्यानुगतमूलस्य मूलमुद्ध्रियते बलात् | योगप्रसादात् कृतिना साम्येन परमासिना,उस काम-वृक्षकी जड़ें बहुत दूरतक फैली हुई हैं। कोई विद्वान् पुरुष ही ज्ञानयोगके प्रसादसे समतारूप उत्तम खड्गके द्वारा बलपूर्वक उस वृक्षका मूलोच्छेद कर डालता है
သို့သော် မိုက်မဲသူသည် အသီးလောဘကြောင့် ထိုသစ်ပင်ပေါ်သို့ အမြဲတက်လျှင် ထိုသစ်ပင်ပင် သူ့ကို သတ်လိမ့်မည်— စားသုံးမိသော အဆိပ်လုံးက လူနာကို သတ်သကဲ့သို့။ ထိုသစ်ပင်၏ အမြစ်များသည် အလွန်ဝေးဝေးထိ ပျံ့နှံ့၍ အဆုံးမရှိ ဆက်လက်လိုက်ပါနေသော်လည်း၊ ယောဂ၏ ကျေးဇူးကြောင့် စွမ်းရည်ရှိ၍ သေချာသိမြင်သူက သမတ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး ဓားဖြင့် အားထုတ်ကာ အမြစ်ကိုပင် ဆွဲထုတ်ဖျက်ဆီးနိုင်သည်။
Verse 8
एवं यो वेद कामस्य केवलस्य निवर्तनम् | बन्धं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते,इस प्रकार जो केवल कामनाओंको निवृत्त करनेका उपाय जानता है तथा भोगविधायक शास्त्र बन्धनकारक है--इस बातको समझता है, वह सम्पूर्ण दुःखोंको लाँघ जाता है
ထို့ကြောင့် တဏှာကိုသာ ရပ်စဲစေသော နည်းလမ်းကို အမှန်တကယ် သိမြင်သူ၊ ထို့ပြင် အပျော်အပါးကို ကတိပေးသော တဏှာ၏ သင်ကြားချက်များသည် အမှန်အားဖြင့် ချုပ်နှောင်မှုဖြစ်ကြောင်း နားလည်သူသည် ဒုက္ခအားလုံးကို ကျော်လွန်သွားသည်။
Verse 9
शरीर पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते । तत्त्वबुद्धे:ः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम्,इस शरीरको पुर या नगर कहते हैं। बुद्धि इस नगरकी रानी मानी गयी है और शरीरके भीतर रहनेवाला मन निनश्चयात्मिका बुद्धिरूप रानीके अर्थकी सिद्धिका विचार करनेवाला मन्त्री है
ဤကိုယ်ခန္ဓာကို «မြို့» သို့မဟုတ် «နဂိုရ်» ဟု ခေါ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓိ (buddhi) ကို ထိုမြို့၏ မိဖုရား/အရှင်မဟာမိဖုရားဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ကိုယ်အတွင်း၌ နေထိုင်သော မန (manas) သည် ထိုဗုဒ္ဓိမိဖုရား၏ အဓိပ္ပါယ်နှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို စဉ်းစား၍ ပြီးမြောက်စေသော ဝန်ကြီးဖြစ်သည်။
Verse 10
इन्द्रियाणि मन:पौरास्तदर्थ तु पराकृति: । तत्र द्वौं दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा | तदर्थमुपजीवन्ति पौरा: सह पुरेश्वरै:,इन्द्रियाँ इस नगरमें निवास करनेवाली प्रजा हैं। वे मनरूपी मन्त्रीकी आज्ञाके अधीन रहती हैं। उन प्रजाओंकी रक्षाके लिये मनको बड़े-बड़े कार्य करने पड़ते हैं। वहाँ दो दारुण दोष हैं, जो रज और तमके नामसे प्रसिद्ध हैं। नगरके शासक मन, बुद्धि और जीव इन तीनोंके साथ समस्त पुरवासीरूप इन्द्रियगण मनके द्वारा प्रस्तुत किये हुए शब्द आदि विषयोंका उपभोग करते हैं
ဗျာသက ပြောသည်– အင်္ဒြိယများသည် မြို့၏ ပြည်သူများကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး မန (manas) ဟူသော ဝန်ကြီး၏ အမိန့်အောက်တွင် လှုပ်ရှားကြသည်။ ထိုပြည်သူများကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်း၍ အသက်မွေးစေခြင်းအတွက် မနသည် ကြီးမားသော အားထုတ်မှုများကို ဆောင်ရွက်ရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုမြို့အတွင်း၌ ကြောက်မက်ဖွယ် အပြစ်နှစ်ပါး—တမစ် (tamas) နှင့် ရဇစ် (rajas)—ရှိနေသည်။ ထိုနှစ်ပါးကို အားထား၍ ပြည်သူများ (အင်္ဒြိယများ) သည် မြို့၏ အုပ်ချုပ်သူများနှင့်အတူ မနက တင်ပြလာသော အသံစသည့် အာရုံဝတ္ထုများကို ခံစား၍ အသက်ရှင်နေကြသည်။
Verse 11
अद्वारेण तमेवार्थ द्वौ दोषावुपजीवत: । तत्र बुद्धिहहिं दुर्धर्षा मन: सामान्यमश्लुते,रजोगुण और तमोगुण--ये दो दोष निषिद्धमार्गके द्वारा उस विषय-सुखका आश्रय लेते हैं। वहाँ बुद्धि दुर्धर्ष होनेपर भी मनके साथ रहनेसे उसीके समान हो जाती है
ဗျာသက ပြောသည်– ရဇစ်နှင့် တမစ်ဟူသော အပြစ်နှစ်ပါးသည် တားမြစ်ထားသော «တံခါး»—မသင့်လျော်သော လမ်းကြောင်း—မှတစ်ဆင့် ထိုအာရုံသက်သာမှုကို ချဉ်းကပ်၍ ထိုအပေါ် မီခိုအသက်ရှင်ကြသည်။ ထိုနေရာ၌ ဗုဒ္ဓိသည် မလွယ်ကူစွာ မအနိုင်ယူနိုင်သော်လည်း မနနှင့် ပေါင်းသင်းနေသဖြင့် မနကဲ့သို့ပင် ဖြစ်လာသည်။
Verse 12
पौराक्षापि मनस्त्रस्तास्तेषामपि चला स्थिति: । तदर्थ बुद्धिरध्यास्ते सोडनर्थ: परिषीदति,उस समय इन्द्रियरूपी पुरवासीजन मनके भयसे त्रस्त हो जाते हैं, अतः उनकी स्थिति भी चंचल ही रहती है। बुद्धि भी उस अनर्थका ही निश्चय करती है। इसलिये वह अनर्थ आ बसता है
ဗျာသက ပြောသည်– မန ကြောက်လန့်သွားသောအခါ မြို့၏ ပြည်သူများဖြစ်သော အင်္ဒြိယများလည်း ထိတ်လန့်ကြသဖြင့် သူတို့၏ အနေအထားသည်လည်း မတည်ငြိမ်ဘဲ လှုပ်ရှားနေသည်။ ထို့နောက် ဗုဒ္ဓိသည် ထိုအန္တရာယ်ရှိသော လမ်းကြောင်းကိုပင် ရည်မှန်းချက်ကဲ့သို့ ဆုပ်ကိုင်သတ်မှတ်လိုက်သည်။ ထို့ကြောင့် အနတ္ထ (ဒုက္ခဖြစ်စေသောအရာ) သည် ဝင်ရောက်တည်နေပြီး လူသည် ဆင်းရဲခြင်းသို့ ကျရောက်သည်။
Verse 13
यदर्थ पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति । पृथग्भूतं मनो बुद्धया मनो भवति केवलम्,बुद्धि जिस विषयका अवलम्बन करती है, मन भी उसीका आश्रय लेता है। मन जब बुद्धिसे पृथक् होता है, तब केवल मन रह जाता है
ဗျာသက ပြောသည်– ဗုဒ္ဓိက မည်သည့် အရာကို သီးခြားအခြေခံထားသနည်း၊ မနလည်း ထိုအရာကိုပင် အားထားကာ နစ်မြုပ်သွားသည်။ မနသည် ဗုဒ္ဓိနှင့် ခွဲကွာသွားသောအခါ မနသည် မနသာလျှင် ကျန်ရစ်သည်။
Verse 14
तत्रैनं विधृतं शून्यं रज: पर्यवतिष्ठते । तनमन: कुरुते सख्यं रजसा सह सड्भतम् | त॑ं चादाय जन॑ पौरं रजसे सम्प्रयच्छति,उस समय रजोगुणजनित काम मनको आत्माके बलसे युक्त होनेपर भी विवेकसे रहित होनेके कारण सब ओरसे घेर लेता है। तब वह कामसे घिरा हुआ मन उस रजोगुणरूप कामके साथ मित्रता स्थापित कर लेता है। उसके बाद वह मन ही उस इन्द्रियरूप पुरवासीजनको रजोगुणजनित कामके हाथमें समर्पित कर देता है (जैसे राजाका विरोधी मन्त्री राज्य और प्रजाको शत्रुके हाथमें सौंप देता है)
ထိုနေရာ၌ စိတ်သည်—အတ္တ၏ အင်အားဖြင့် ထိန်းထားရသော်လည်း—ခွဲခြားသိမြင်မှု (viveka) မရှိသဖြင့် အလွတ်တလွတ် ဖြစ်နေချိန်တွင် ရဇသဂုဏ် (rajas) သည် ပတ်လည်ဝိုင်းကာ စိတ်ကို လွှမ်းမိုးသိမ်းပိုက်လေသည်။ ရဇသမှ ပေါက်ဖွားသော ကာမဆန္ဒကြောင့် ဖမ်းဆီးခံရသော စိတ်သည် ထိုရဇသနှင့်ပင် မိတ်ဖက်သဘောတူညီမှု တည်ဆောက်လေသည်။ ထို့နောက် စိတ်သည် “မြို့၏ ပြည်သူများ”—အာရုံအင်္ဂါများ—ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ရဇသ၏ လက်ထဲသို့ အပ်နှံလေသည်။ ထိုသည်ကား သစ္စာဖောက်ဝန်ကြီးတစ်ဦးက နိုင်ငံနှင့် ပြည်သူကို ရန်သူလက်ထဲသို့ ပေးအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သင်ခန်းစာသည် ထင်ရှားသည်—ခွဲခြားသိမြင်မှု ပျက်ကွက်သည့်အခါ ဆန္ဒသည် စိတ်ကို ဖမ်းယူပြီး အာရုံအင်္ဂါများသည် ဓမ္မ၏ အမှုထမ်းမဟုတ်ဘဲ ရဇသ၏ ကိရိယာများ ဖြစ်သွားသည်။
Verse 254
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने चतुष्पठ्चाशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «မောက္ခဓမ္မ» အပိုင်း၌ «ရှုက၏ မေးမြန်းချက်» ဟူသော အခန်းသည် အခန်းအမှတ် ၂၅၄ အဖြစ် ပြီးဆုံးလေ၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether ascetic hardship and self-imposed suffering constitute dharma by themselves, especially when they generate self-praise; the narrative tests if compassion and restraint can coexist with humility rather than becoming grounds for moral vanity.
The takeaway is that dharma is measured by ethically lucid conduct and inner disposition, not by austerity alone; tapas lacking correct understanding can culminate in māna, whereas practical righteousness may be embodied by a socially active householder.
A formal phalaśruti is not presented here; instead, the chapter uses meta-commentary through the ‘voice in the sky’ and Tulādhāra’s diagnosis to position the episode as a corrective lens within mokṣa-dharma discourse, preparing the listener for subsequent instruction.