Adhyaya 251
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Royal Dharma)
Yudhiṣṭhira opens with a diagnostic question: people are uncertain about dharma—what it is, where it originates, and whether its value pertains to this world, the next, or both. Bhīṣma replies with a classificatory definition of dharma’s markers: sadācāra (established good conduct), smṛti (remembered tradition), and Veda; poets also include artha (pragmatic welfare/expediency) as a fourth indicator in practical reasoning. Dharma’s regulation is framed as enabling lokayātrā (the functioning of communal life) and yielding well-being in both domains (iha and para). The discourse then illustrates moral psychology through contrasts: the wrongdoer, lacking refined dharma, persists in wrongdoing and lives in pervasive suspicion; the disciplined person moves openly and without fear, not perceiving hidden fault in others. Truth (satya) is elevated as a social foundation—everything is upheld by it—and even those otherwise harsh must coordinate through truth and non-betrayal to avoid collapse. Norms such as non-appropriation of others’ wealth, generosity, and a reciprocity principle (do not do to others what you would not accept) are presented as enduring dharmas, though the powerful may dismiss them until vulnerability makes their necessity evident. The chapter closes by reiterating dharma’s subtlety, its orientation to social cohesion, and a caution against non-straightforwardness (anārjava).
Chapter Arc: व्यास शुकदेव के अनुप्रश्न के उत्तर में देह-रहस्य का द्वार खोलते हैं—मोक्षजिज्ञासु को पहले ‘शरीर’ में ही पञ्चमहाभूतों के कार्य-गुण पहचानने होंगे। → व्यास क्रमशः पञ्चभूतों (आकाश, वायु, तेज, आप, पृथ्वी) को इन्द्रियों और उनके विषय-गुणों से जोड़ते हैं—आकाश से श्रोत्र/शब्द, तेज से चक्षु/रूप, आप से जिह्वा/रस, पृथ्वी से घ्राण/गन्ध; और देह के स्थूल अवयव (अस्थि, दन्त, नख, केश, रोम, त्वचा आदि) को पृथ्वी-धातु की संघात-रचना बताते हैं। → सूक्ष्म से स्थूल तक एक ही सूत्र में देह का मानचित्र बनता है—पञ्चभूत-संघात की ‘संतति’ में मन को नवम और बुद्धि को दशम तत्त्व-रूप में प्रतिष्ठित कर, व्यास संकेत करते हैं कि इन्द्रिय-विषय-गुणों का बन्धन मन-बुद्धि के माध्यम से ही अनुभव बनता है। → अध्याय देह को ‘भूत-गुण-इन्द्रिय’ के संयोजन के रूप में स्पष्ट कर देता है—जो जानता है कि कौन-सा गुण किस भूत का है और कौन-सी इन्द्रिय किस तत्त्व से बनी है, वह देह-आसक्ति से ऊपर उठने की तैयारी करता है। → अगले अध्याय में यही विवेचन आगे बढ़कर मन-बुद्धि/भाव-अभाव/काल आदि के व्यापक तात्त्विक सम्बन्धों की ओर ले जाने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा बछ। -्स:ॉ् द्विपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: शरीरमें पञ्चभूतोंके कार्य और गुणोंकी पहचान व्यास उवाच दन्द्वानि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मावनुछित: । वक्त्रा गुणवता शिष्य: श्राव्य: पूर्वमिदं महत्
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «သားရေ၊ အတ္ထ (အကျိုး) နှင့် ဓမ္မကို စည်းကမ်းတကျ ကျင့်သုံးပြီး၊ သုခ–ဒုက္ခ စသည့် ဒွန္ဒွများကို သည်းခံတည်ငြိမ်စွာ ခံယူနိုင်ကာ မောက္ခကို သိလိုသည့် ဆန္ဒရှိသော ယုံကြည်သဒ္ဓါပြည့်ဝသည့် တပည့်အား၊ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်ဝသော ဆရာသည် ဤအလွန်အရေးကြီးသော အဓျာတ္မ-သတ်တရားကို အရင်ဆုံး နားထောင်စေသင့်၏။»
Verse 2
आकाशं मारुतो ज्योतिराप: पृथ्वी च पञ्चमी । भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पजचसु
အာကာသ၊ လေ၊ တေဇ (မီး/အလင်း)၊ အာပ (ရေ) နှင့် ပဉ္စမဖြစ်သော ပृथဝီ (မြေ) တို့၊ ထို့ပြင် ဘာဝ (ရှိခြင်း) နှင့် အဘာဝ (မရှိခြင်း)၊ ကာလ (အချိန်) တို့သည်—ဤအရာအားလုံးသည် ပဉ္စမဟာဘူတဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါ အပေါင်းတို့အတွင်း တည်ရှိကြ၏။
Verse 3
अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्रविधानवित्
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «အာကာသသည် အတွင်းအတ္တဖြစ်၍ နေရာပေးခြင်းနှင့် ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်ခြင်း၏ သဘောတရားတည်း။ နားကြားအင်္ဒြိယ (နား) သည်လည်း ထိုအာကာသတည်းဟူသော သဘောဖြင့် ဖွဲ့စည်းထား၏။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ သဘောတရားကို သိသောသူသည် ‘အသံ’ ကို အာကာသ၏ ဂုဏ်အဖြစ် သိရမည်။»
Verse 4
चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन््मयौ | स्पर्शन॑ चेन्द्रियं विद्यात् तथा स्पर्श च तन््मयम्
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «လှုပ်ရှားခြင်းသည် လေ၏ သဘောတရားဟု ဆိုကြ၏။ အသက်ရှူသွင်းထုတ်သက်—ပရာဏနှင့် အပာဏ—တို့သည်လည်း ထိုလေတည်းဟူသော သဘောဖြင့် ဖွဲ့စည်းထား၏။ ထို့အတူ ထိတွေ့အင်္ဒြိယ (အရေပြား) နှင့် ‘ထိတွေ့ခြင်း’ ဟူသော ဂုဏ်ကိုလည်း ထိုလေဖြင့် ပြည့်နှက်၍ ထိုလေမှ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု သိရမည်။»
Verse 5
ताप: पाक: प्रकाशश्न ज्योतिश्नक्षुश्न॒ पजचमम् । तस्य रूपं गुणं विद्यात् ताम्रगौरासितात्मकम्
ဗျာသက အပူ၊ ချက်ပြုတ်၍ ရင့်သန်စေခြင်း၊ အလင်းပေးခြင်း၊ တောက်ပရောင်ခြည်နှင့် မြင်နိုင်စွမ်း (မျက်စိအင်္ဂါ) တို့သည် အားလုံး «တေဇ» ဟူသော မီးဓာတ်၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုများဖြစ်ကြောင်း ရှင်းပြသည်။ ထိုဓာတ်၏ မြင်သာသော ရုပ်သဏ္ဌာန်နှင့် ဂုဏ်သတ္တိကို ကြေးနီရောင်၊ ဖြူဝင်းရောင်၊ အမဲရောင် စသည့် အရောင်အဆင်းများဖြင့် ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု သိမြင်ရမည်။ သင်ခန်းစာမှာ အကြောင်းနှင့် အကျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း—သိမ်မွေ့သော ဓာတ်တစ်ပါးသည် လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် မြင်နိုင်သော ဂုဏ်လက္ခဏာများမှတစ်ဆင့် ပေါ်ထွန်းလာသည်ကို သိကာ အပြင်ပန်းကိုသာ အမှန်တရားတစ်ခုလုံးဟု မမှားယွင်းစေရန် ဖြစ်သည်။
Verse 6
प्रक्लेद: क्षुद्रता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते । असृड्मज्जा च यच्चान्यत् स्निग्धं विद्यात् तदात्मकम्
စိုစွတ်၍ ပျော့ပျောင်းစေခြင်း၊ သေးငယ်သိမ်မွေ့ခြင်း၊ နှင့် ချောမွေ့စိုပြေခြင်း—ဤအရာတို့ကို ရေဓာတ်၏ သဘောတရားများဟု သင်ပြသည်။ သွေး၊ အရိုးခွံအတွင်းရှိ မဇ္ဇာ (အရိုးမြစ်) နှင့် အခြား စိုပြေချောမွေ့သော အရာအားလုံးကို ရေသဘောပါဝင်သောအရာဟု သိမြင်ရမည်။
Verse 7
रसन॑ चेन्द्रियं जिह्दा रसश्चापां गुणो मतः । संघात: पार्थिवो धातुरस्थिदन््तनखानि च
ဗျာသက ဆိုသည်—အရသာကိုခံစားသည့် အင်္ဂါမှာ လျှာဖြစ်ပြီး၊ «အရသာ» ကို ရေဓာတ်၏ ဂုဏ်သတ္တိဟု မှတ်ယူကြသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ တင်းကျပ်စည်းလုံးမှုနှင့် ခိုင်မာမှုသည် မြေဓာတ်မှ ဖြစ်လာသဖြင့် အရိုး၊ သွား၊ လက်သည်းတို့ကို မြေဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဟု သိမြင်ရမည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် အာရုံနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာဖွဲ့စည်းပုံကို ဓာတ်တရားအစဉ်အလာအတွင်း တည်နေရာပေးကာ ကိုယ်ခန္ဓာကိုသာ မိမိဟု မကပ်ငြိစေရန် ခွဲခြားသိမြင်မှုကို မွေးမြူစေသည်။
Verse 8
श्मश्रु रोम च केशाश्व शिरा स्नायु च चर्म च । इन्द्रियं प्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता
ဗျာသက ဆိုသည်—မုတ်ဆိတ်၊ ကိုယ်ခန္ဓာအမွှေးနှင့် ခေါင်းမွှေး; သွေးကြော၊ ကြောတံနှင့် အရေပြား—ထို့ပြင် «ပရာဏ» ဟု ခေါ်သော အသက်ရှူသက်တမ်း၏ အင်္ဂါကိုလည်း (ဤနေရာတွင် အထူးသဖြင့် နှာခေါင်းနှင့် ဆက်စပ်၍) ဖော်ပြထားသည်။ ဤအရာတို့ကို ရေတွက်ဖော်ပြခြင်းမှာ ကိုယ်ခန္ဓာသည် စုပေါင်းတည်ဆောက်ထားသော ပျက်စီးလွယ်သည့် အရာဖြစ်ကြောင်း ပြရန်ဖြစ်သည်။ မိမိ၏ အတ္တကို ဤကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်းများနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များမှ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်လျှင် မကပ်ငြိမှုနှင့် ဓမ္မ၌ တည်ငြိမ်မှုသို့ ဦးတည်စေသည်။
Verse 9
उत्तरेषु गुणा: सन्ति सर्वसत्त्वेषु चोत्तरा:
ဗျာသက ဆိုသည်—နောက်ပိုင်း (ပိုမိုဖွံ့ဖြိုးသော) အရာများအတွင်း၌ အစောပိုင်းအရာများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ ပါဝင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါအားလုံးတွင် နောက်တစ်ဆင့်တိုးလာသော ပုံသဏ္ဌာန်များသည် အရင်ကရှိခဲ့သည့် အရည်အသွေးများကို ထည့်သွင်းထားသည်။ ဤသို့ဖြင့် ဓာတ်များနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော အသက်ရှိမှုတို့သည် ဂုဏ်သတ္တိများ တဖြည်းဖြည်း တိုးပွားလာသည့် အစဉ်ကို ပြသသည်—အာကာသတွင် အသံတစ်မျိုးသာ; လေတွင် အသံနှင့် ထိတွေ့မှု; မီးတွင် အသံ၊ ထိတွေ့မှုနှင့် ရုပ်အရောင်; ရေတွင် အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်အရောင်နှင့် အရသာ; မြေတွင် အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်အရောင်၊ အရသာနှင့် အနံ့။
Verse 10
पज्चानां भूतसंघानां संततिं मुनयो विदु: । मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ပညာရှိမုနိတို့သည် မဟာဘူတ ငါးပါး၏ စုပေါင်းမှုမှ ထပ်မံသော တတ္တဝများ၏ အစဉ်အဆက် ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု သိကြသည်။ ထိုအထဲတွင် မနော (manas) ကို ကိုးမြောက်တတ္တဝဟု သတ်မှတ်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓိ (buddhi) ကို ဆယ်မြောက်တတ္တဝဟု မှတ်ယူကြသည်။ ဤသင်ကြားချက်၌ သိမြင်ခြင်းနှင့် လုပ်ဆောင်ခြင်းကို မောင်းနှင်သော အတွင်းကိရိယာများကို သီးခြားအမှန်တရားများအဖြစ် ရေတွက်ထားသဖြင့်၊ အဝိဇ္ဇာနှင့် လှုံ့ဆော်မှုတို့သည် ခွဲခြားသိမြင်သော ဗုဒ္ဓိက မညွှန်ကြားလျှင် အပြုအမူကို ပုံဖော်နိုင်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။
Verse 11
एकादशस्त्वनन्तात्मा स सर्व: पर उच्यते | व्यवसायात्तमिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् | कर्मानुमानादू विज्ञेय: स जीव: क्षेत्रसंज़्क:
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– “တစ်ဆယ့်တစ်မြောက် တတ္တဝသည် အဆုံးမရှိသော အတ္တ (အနန္တအာတ္မာ) ဖြစ်သည်။ ထိုအတ္တကို အလုံးစုံကို ဖုံးလွှမ်းသော အမှန်တရား၊ အမြင့်မြတ်ဆုံးဟု ကြေညာကြသည်။ ဗုဒ္ဓိ (buddhi) သည် ဆုံးဖြတ်ချက်တည်ကြည်သော သဘောရှိပြီး၊ မနော (manas) သည် ခွဲခြမ်းစိစစ်သဖြင့် သံသယတွင် လှုပ်ရှားတတ်သော သဘောဟု ဆိုသည်။ လုပ်ရပ်မှ ဆင်ခြင်အနုမာနပြုလျှင်—ကမ္မသည် သိသူနှင့် ပြုသူကို လိုအပ်သဖြင့်—မပျက်မယွင်းသော အတ္တရှိကြောင်း၊ ‘ကွင်း၏ သိသူ’ (kṣetrajña) ဟု ခေါ်သော ဇီဝအတ္တကို သိမြင်သင့်သည်။”
Verse 12
एशभि: कालात्मकैभरविर्य: सर्वे: सर्वमन्वितम् । पश्यत्यकलुषं कर्म स मोहं नानुवर्तते,जो मनुष्य सारे जगत्को इन समस्त कालात्मक भावोंसे सम्पन्न देखता और निष्पाप कर्म करता है, वह कभी मोहमें नहीं पड़ता है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– အကြောင်းအရာအားလုံးကို ကာလသဘောဖြစ်သော အင်အားများနှင့် အခြေအနေများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်ဟု မြင်တတ်ပြီး၊ အပြစ်မကပ်သော ကမ္မကို ပြုလုပ်သူသည် မောဟထဲသို့ မကျရောက်သကဲ့သို့ ထိုမောဟကိုလည်း မလိုက်နာတတ်။
Verse 86
गन्धश्षेवेन्द्रियार्थोडयं विज्ञेयः पृथिवीमय: । इसी प्रकार दाढ़ी-मूँछ
ဗျာသက ရှင်းလင်းသည်– အနံ့ဟူသည် အာရုံအင်္ဂါက ဖမ်းယူသိမြင်သော အာရုံဝတ္ထုဖြစ်၍ မြေဓာတ်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု သိရမည်။ ထိုနည်းတူ မုတ်ဆိတ်နှင့် နှုတ်ခမ်းမွှေး၊ ကိုယ်ခန္ဓာမွှေး၊ ခေါင်းမွှေး၊ နာဍီ (nāḍī) လမ်းကြောင်းများ၊ ကြောများနှင့် အသားအရေတို့သည်လည်း မြေဓာတ်မှပင် ပေါ်ထွန်းလာသည်။ နှာခေါင်းဟု ခေါ်သော အသက်ဓာတ်အင်္ဂါလည်း မြေဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “အနံ့” ဟူသော အာရုံဝတ္ထုကို မြေဓာတ်၏ ဂုဏ်သတ္တိဟု အသိအမှတ်ပြုရမည်။
Verse 251
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दी सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝအတွင်းရှိ ဂိုက္ခဓမ္မ အခန်းကဏ္ဍတွင်၊ ရှုကဒေဝ၏ ဆက်လက်မေးမြန်းချက်များကို ကိုင်တွယ်ထားသော နှစ်ရာငါးဆယ့်တစ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် သင်ကြားချက်တစ်ယူနစ် ပြီးမြောက်ကြောင်းကို မှတ်သားစေပြီး၊ ဓမ္မကို မေးခွန်းများနှင့် ရှင်းလင်းချက်များဖြင့် အစီအစဉ်တကျ ဆက်လက်ဖော်ပြထားသော ဆွေးနွေးပုံစံကို ချုပ်ဆိုပေးသည်။
Verse 252
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने द्विपज्चाशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝအတွင်းရှိ မောက္ခဓမ္မပိုင်း၌—ရှုက၏ မေးမြန်းခြင်းအခန်းတွင်—အခန်း ၂၅၂ သည် ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် ထိုလွတ်မြောက်ခြင်းကို ထောက်ပံ့သော သီလဝိနယကို ဦးတည်သည့် သင်ကြားချက်အစဉ်၏ အဆုံးသတ်ကို မှတ်သားသည့် ကော်လိုဖွန် (အဆုံးသတ်စာ) ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
He seeks a stable definition of dharma—its source and scope—because ordinary people are uncertain whether dharma serves worldly welfare, otherworldly welfare, or both, which affects how a ruler judges right action.
Dharma is recognized through authoritative tradition (Veda, smṛti), lived ethical custom (sadācāra), and pragmatic welfare (artha), and it functions to sustain communal life; truthfulness and non-appropriation are central stabilizers of society.
No explicit phalaśruti formula appears; instead the chapter offers functional outcomes: dharma yields security and well-being ‘here and hereafter,’ while wrongdoing produces fear, social instability, and self-defeating suspicion.