Adhyaya 198
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Manuvāda / Sāṃkhya-Yoga Discourse Unit
Manu outlines a technical psychology of knowledge: mind (manas) is presented as a jñāna-attribute that, when conjoined with the instrument of discernment (prajñā-karaṇa), gives rise to buddhi (intellect). When buddhi operates with karmic guṇas within mind, Brahman is ‘known’ through dhyāna-yoga-samādhi; yet this guṇa-bearing buddhi naturally circulates among guṇas, illustrated by the metaphor of water descending from a mountain peak. A transition is then described: when meditation in the mind reaches the nirguṇa condition, Brahman becomes knowable, compared to testing gold on a touchstone. The chapter stresses the limits of sensory demonstration for the nirguṇa and prescribes closing the sensory ‘gates’ and establishing ekāgratā. It further distinguishes the unmanifest (avyakta) as lacking comparable illustrative analogies and recommends tapas, inference, śruti, and purified inner self as supports. The discourse situates nairguṇya as the route to Brahman, while saguṇa involvement entails return to conditioned operations; it concludes with a compact Sāṃkhya-style enumeration (puruṣa, prakṛti, buddhi, indriyas, ahaṃkāra) and a moral-psychological note contrasting attachment with dispassionate knowledge.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को संबोधित कर कहते हैं—‘अनघ! तुम धर्म के अंश से उत्पन्न हो; अब सावधान होकर वह वचन सुनो जो धर्म-मूल का आश्रय है।’ → वर्णन देव-लोकों के नाना रूप, रंग, विमान, सभाएँ और क्रीड़ा-स्थल से आगे बढ़कर उस परमधाम की ओर मुड़ता है जो इन सब दिव्य वैभवों से भी परे है—जहाँ भय, कारण-बंधन और क्लेश का प्रवेश नहीं। → परमात्मा के परमधाम का निर्णायक निरूपण: वह अभय, अनिमित्त, क्लेश-रहित है; चार लक्षणों (दृष्टि, श्रुति, मति, विज्ञाति) और चार कारणों से परे है; काल की उत्पत्ति वहीं से है, पर काल वहाँ प्रभु नहीं—वहाँ का स्वामी वही परम है। → भीष्म बताते हैं कि आत्म-केवलता (कैवल्य) को प्राप्त पुरुष वहाँ जाकर शोक से रहित हो जाता है; और जो ‘नरक’ कहे गए, वे उसी परम-स्थान की तुलना में निम्न अवस्थाएँ/गिरावटें हैं—इस प्रकार नरकों का यथार्थ कथन भी पूर्ण होता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें जापकका उपाख्यानविषयक एक सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९७ ॥। ऑपन--मा_जल बछ। -स:िॉ - इस प्रकरणमें पुनर्जन्मको ही नरकके नामसे कहा गया है। यह बात छठे और सातवें श्लोकके वर्णनसे स्पष्ट हो जाती है। अष्टनवर्त्याधेकशततमोब् ध्याय: परमधामके अधिकारी जापकके लिये देवलोक भी नरक-तुल्य हैं--इसका प्रतिपादन युधिषछ्िर उवाच कीदृशं निरयं याति जापको वर्णयस्व मे । कौतूहलं हि राजन् मे तद् भवान् वक्तुमहति,युधिष्ठिरने पूछा--दादाजी! जप करनेवालेको उसके दोषोंके कारण किस तरहके नरककी प्राप्ति होती है? उसका मुझसे वर्णन कीजिये। राजन्! उसे जाननेके लिये मेरे मनमें बड़ा कौतूहल हो रहा है; अतः: आप अवश्य बतावें
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခ-ဓမ္မ» အပိုင်း၌ «ဇာပက» (Jāpaka) ပုံပြင်ကို ဆိုသော အခန်း (၁၉၇) ပြီးဆုံး၏။ ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလေသည်—«အပြစ်အနာအဆာများကြောင့် သ污သွားသော ဇပ (japa) ကျင့်သူသည် မည်သို့သော နရကသို့ သွားရသနည်း။ ကျွန်ုပ်အား ဖော်ပြပါ။ အို အဘိုးကြီး၊ ဤအရာကို သိလိုစိတ်ကြီးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသဖြင့် သင်သည် အမှန်တကယ် ရှင်းပြရန် သင့်တော်ပါသည်»။
Verse 2
भीष्म उवाच धर्मस्यांशप्रसूतो $सि धर्मिष्ठोईसि स्वभावत: । धर्ममूलाश्रयं वाक््यं शृणुष्वावहितो5नघ,भीष्मजीने कहा--अनघ! तुम धर्मके अंशसे उत्पन्न हुए हो और स्वभावसे ही धर्मनिष्ठ हो; अतः सावधान होकर धर्मके मूलभूत वेद और परमात्मासे सम्बन्ध रखनेवाली मेरी बात सुनो
ဘိဿမက ပြောသည်—«အနဃ (အပြစ်ကင်းသူ)၊ သင်သည် ဓမ္မ၏ အစိတ်အပိုင်းမှ ပေါက်ဖွားသူဖြစ်၍ သဘာဝအားဖြင့်လည်း ဓမ္မနಿಷ್ಠသူဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သတိထား၍ နားထောင်လော့—ဓမ္မ၏ အမြစ်ဖြစ်သော ဝေဒ (Veda) နှင့် ပရမాత္မာ (အမြင့်ဆုံး အတ္တ) နှင့် ဆက်နွယ်သည့် ငါ၏စကားကို»။
Verse 3
अमूनि यानि स्थानानि देवानां परमात्मनाम् | नानासंस्थानवर्णानि नानारूपफलानि च,परम बुद्धिमान् देवताओंके ये जो स्थान बताये जाते हैं, उनके रूप-रंग अनेक प्रकारके हैं। फल भी नाना प्रकारके हैं। देवताओंके यहाँ इच्छानुसार विचरनेवाले दिव्य विमान तथा दिव्य सभाएँ होती हैं। राजन! उनके यहाँ नाना प्रकारके क्रीडास्थल तथा सुवर्णमय कमलोंसे सुशोभित बावलियाँ होती हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ဒေဝတားတို့၏ နေရာအိမ်ရာများ—မြင့်မြတ်၍ ကိုယ်ပိုင်အာဏာရှိသော သတ္တဝါများ၏ အဘိုဒ်များ—သည် အဆောက်အအုံပုံစံနှင့် အရောင်အသွေး မျိုးစုံကွဲပြားကြောင်း၊ ထိုကဲ့သို့ပင် ကုသိုလ်၏ အကျိုးပေးပုံစံများလည်း မျိုးစုံဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ဒေဝလောက၌ စိတ်ကြိုက်သွားလာနိုင်သော တိဗ္ဗဝိမာနများနှင့် တင့်တယ်လှပသော စည်းဝေးခန်းမများ ရှိသည်။ အို မင်းကြီး၊ ထိုနေရာ၌ ကစားကွင်းနှင့် အပန်းဖြေဥယျာဉ် မျိုးစုံရှိပြီး ရွှေလောတပ်ပန်းကြာများဖြင့် အလှဆင်ထားသော အဆင့်ဆင့်ဆင်းရသော ရေတွင်းများလည်း ရှိသည်။»
Verse 4
दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा । आक्रीडा विविधा राजन पद्मिन्यश्वैव काज्चना:,परम बुद्धिमान् देवताओंके ये जो स्थान बताये जाते हैं, उनके रूप-रंग अनेक प्रकारके हैं। फल भी नाना प्रकारके हैं। देवताओंके यहाँ इच्छानुसार विचरनेवाले दिव्य विमान तथा दिव्य सभाएँ होती हैं। राजन! उनके यहाँ नाना प्रकारके क्रीडास्थल तथा सुवर्णमय कमलोंसे सुशोभित बावलियाँ होती हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ဒေဝလောက၌ စိတ်ကြိုက်သွားလာနိုင်သော တိဗ္ဗဝိမာနများနှင့် တင့်တယ်လှပသော စည်းဝေးခန်းမများလည်း ရှိသည်။ အို မင်းကြီး၊ အပန်းဖြေဥယျာဉ်နှင့် ကစားကွင်း မျိုးစုံရှိပြီး ရွှေပန်းကြာများဖြင့် ပြည့်နှက်သည့် ရေကန်များနှင့် အဆင့်ဆင့်ဆင်းရသော ရေတွင်းများလည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိတို့ ပြောဆိုသည့် ဒေဝအဘိုဒ်များသည် ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် ပျော်ရွှင်မှု မျိုးစုံဖြင့် တင့်တယ်လှပကာ မြင့်မြတ်သော ကုသိုလ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော အကျိုးကို ထင်ဟပ်ပြသသည်။»
Verse 5
चतुर्णा लोकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पते: । मसरुतां विश्वदेवानां साध्यानामश्चिनोरपि,तात! वरुण, कुबेर, इन्द्र और यमराज--इन चारों लोकपालों, शुक्र, बृहस्पति, मरुदगण, विश्वेदेव, साध्य, अश्विनीकुमार, रुद्र, आदित्य, वसु तथा अन्य देवताओंके जो ऐसे ही लोक हैं, वे सब परमात्माके परमधामके सामने नरक ही हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ချစ်သောကလေးရေ၊ လောကတံခါးစောင့် လေးပါးဖြစ်သော ဝရုဏ၊ ကုဗေရ၊ အိန္ဒြ၊ ယမ တို့၏ လောကများနှင့်၊ သုက္ကရ (Śukra) နှင့် ဗြဟ္စပတိ (Bṛhaspati) တို့၏ လောကများ၊ မရုတ်တော်များ၊ ဝိශ්ဝေဒေဝများ၊ သာဓျများ၊ အရှွင်နှစ်ပါးတို့၏ လောကများ—ထို့ပြင် ရုဒြများ၊ အာဒိတျများ၊ ဝသုများနှင့် အခြားဒေဝတားတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးဟု ဆိုနိုင်သည့် နေရာများပင်—အမြတ်ဆုံး အတ္တမန်၏ အမြင့်ဆုံး အဘိုဒ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နရကကဲ့သို့သာ ဖြစ်သည်။»
Verse 6
रुद्रादित्यवसूनां च तथान्येषां दिवौकसाम् | एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मन:,तात! वरुण, कुबेर, इन्द्र और यमराज--इन चारों लोकपालों, शुक्र, बृहस्पति, मरुदगण, विश्वेदेव, साध्य, अश्विनीकुमार, रुद्र, आदित्य, वसु तथा अन्य देवताओंके जो ऐसे ही लोक हैं, वे सब परमात्माके परमधामके सामने नरक ही हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ချစ်သောကလေးရေ၊ ရုဒြများ၊ အာဒိတျများ၊ ဝသုများနှင့် အခြားကောင်းကင်နေထိုင်သူများ၏ ကောင်းကင်လောကများပင်လျှင် အတ္တမန်၏ အမြင့်ဆုံး အဘိုဒ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နရကကဲ့သို့သာ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ပင် ပရမအတ္တမန်၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး စถานသည် ဒေဝပျော်ရွှင်မှု အားလုံးထက် မတိုင်းတာနိုင်အောင် သာလွန်ကြောင်း သိရသည်။»
Verse 7
अभयं चानिमित्तं च न तत् क्लेशसमावृतम् । द्वाभ्यां मुक्त त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च,परमात्माका परमधाम विनाशके भयसे रहित है; क्योंकि वह कारणरहित नित्य-सिद्ध है। वह अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेश नामक पाँच क्लेशोंसे घिरा हुआ नहीं है। उसमें प्रिय और अप्रिय ये दो भाव नहीं हैं*। प्रिय और अप्रियके हेतुभूत तीन गुण--सत्त्व, रज और तम भी नहीं हैं तथा वह परमधाम भूत, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, उपासना, कर्म, प्राण और अविद्या--इन आठ पुरियोंसे: भी मुक्त है। वहाँ ज्ञाता, ज्ञान और ज्ञेय--इस त्रिपुटीका भी अभाव है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «အမြင့်ဆုံးသော အမှန်တရားသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်း၍ အပြင်ဘက်အကြောင်းတရားမရှိသော အရာဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ကလေရှ (အဖိလိက္ခာ) များက မဖုံးလွှမ်းနိုင်။ ၎င်းသည် နှစ်ဖက်သဘော—နှစ်သက်ခြင်းနှင့် မနှစ်သက်ခြင်း—မှ လွတ်ကင်းပြီး၊ ထိုသဘောများကို ဖြစ်ပေါ်စေသော ဂုဏ (guṇa) သုံးပါး—သတ္တဝ၊ ရဇ၊ တမ—မှလည်း လွတ်ကင်းသည်။ ထို့ပြင် ကိုယ်ခန္ဓာဘဝ၏ အရှစ်မျိုးသော စုပေါင်းမှုမှလည်း လွတ်ကင်း၏။ ထိုနေရာ၌ ‘သိသူ၊ သိခြင်း၊ သိရမည့်အရာ’ ဟူသော သုံးပါးတစ်စုတည်းပင် မတည်ရှိ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို ပျက်စီးခြင်းနှင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ကျော်လွန်သော အမြင့်ဆုံး အဘိုဒ်ဟု သင်ကြားကြသည်။»
Verse 8
चतुर्लक्षणवर्ज तु चतुष्कारणवर्जितम् | अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्क्लमम्,इतना ही नहीं, वह दृष्टि, श्रुति, मति और विज्ञाति-इन चार लक्षणोंसे रहित हैः। ज्ञानके कारणभूत प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान और शब्द--इन चारोंसे वह परे है। वहाँ इष्ट विषयकी प्राप्तिसे होनेवाले हर्ष और उसके भोगजनित आनन्दका भी अभाव है। वह शोक और श्रमसे भी सर्वथा रहित है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်။ ထိုအမြင့်မြတ်ဆုံးသော အခြေအနေသည် လက္ခဏာလေးပါး—မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ စဉ်းစားခြင်း၊ သိမြင်ခြင်း—တို့မှ ကင်းလွတ်သည်။ သာမန်အသိပညာကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အကြောင်းကိရိယာလေးပါး—တိုက်ရိုက်မြင်သိခြင်း (pratyakṣa)၊ အနုမာန (anumāna)၊ ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ခြင်း (upamāna)၊ စကားသက်သေ/ဝေဒဝါကျ (śabda)—တို့ကိုလည်း ကျော်လွန်နေသည်။ ထိုနေရာ၌ လိုချင်သောအရာကို ရရှိသဖြင့် ဖြစ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်းလည်း မရှိ၊ ထိုအရာကို ခံစားသုံးစွဲရာမှ ဖြစ်သော ပျော်ရွှင်မှုလည်း မပေါ်ပေါက်။ ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းတို့မှလည်း လုံးဝကင်းစင်သည်။
Verse 9
काल: सम्पद्यते तत्र कालस्तत्र न वै प्रभु: । स कालस्य प्रभू राजन् स्वर्गस्यापि तथेश्वर:,राजन! कालकी उत्पत्ति भी वहींसे होती है। उस धामपर कालकी प्रभुता नहीं चलती। वह परमात्मा कालका भी स्वामी और स्वर्गका भी ईश्वर है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်။ “အို မင်းကြီး၊ အချိန် (ကာလ) သည် ထိုအမြင့်မြတ်သော နယ်ပယ်မှပင် ပေါ်ပေါက်လာသော်လည်း၊ ထိုအဘိုဒ်၌ အချိန်သည် အာဏာမရှိ။ ထိုအမြင့်မြတ်သော အရှင်သည် အချိန်၏ပင် အရှင်ဖြစ်ပြီး၊ ကောင်းကင်ဘုံ၏ အုပ်စိုးရှင်လည်း ဖြစ်သည်။”
Verse 10
आत्मकेवलतां प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति । ईदृशं परमं स्थान निरयास्ते च तादृशा:,जो आत्मकैवल्यको प्राप्त हो चुका है वही मनुष्य वहाँ जाकर शोकसे रहित हो जाता है। उस परमधामका स्वरूप ऐसा ही है और पहले जो नाना प्रकारके सुखभोगोंसे सम्पन्न लोक बताये गये हैं, वे सभी उसकी तुलनामें नरक हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်။ “အတ္တကೈဝလျ (ātma-kaivalya) — မိမိအတ္တ၏ အပြည့်အဝ တစ်ပါးတည်းဖြစ်ခြင်း — ကို ရရှိပြီးသူသာ ထိုနေရာသို့ ရောက်သော် ဝမ်းနည်းခြင်းကင်းမဲ့လာသည်။ ထိုသည်ပင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အဘိုဒ်၏ သဘောတရားဖြစ်၏။ ထိုအဘိုဒ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ယခင်က အမျိုးမျိုးသော ပျော်ရွှင်မှုများဖြင့် ပြည့်စုံသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သော လောကများပင် အမှန်အားဖြင့် နရကကဲ့သို့ ဖြစ်ကြသည်။”
Verse 11
एते ते निरया: प्रोक्ता: सर्व एव यथातथम् | तस्य स्थानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिता:,राजन! इस प्रकार मैंने तुम्हें यथार्थरूपसे ये सभी नरक बताये हैं। उस परमपदके सामने वस्तुत: वे सभी लोक “नरक' ही कहलाने योग्य हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်။ “အို မင်းကြီး၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် ဤနရကတို့အားလုံးကို အမှန်အတိုင်း သင့်အား ပြောပြခဲ့ပြီ။ သို့သော် ထိုအမြင့်မြတ်ဆုံးနှင့် အကောင်းဆုံးသော အခြေအနေကို နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဤနေရာရှိ လောကအားလုံးသည် အမှန်တကယ် ‘နရက’ ဟု ခေါ်ထိုက်ကြသည်။”
Verse 198
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि जापकोपाख्याने अष्टनवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें जापकका उपाख्यानविषयक एक सौ अद्दानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ မောက္ခဓမ္မ အပိုင်းအတွင်းရှိ “ဂျာပက” (Jāpaka) အကြောင်းအရာဟု ခေါ်သော အခန်း ၁၉၈ ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The chapter frames an internal ethical tension rather than a plot dilemma: whether cognition remains driven by guṇas and sensory objects (thus reinforcing conditioned patterns) or is disciplined through restraint and meditation to approach nirguṇa realization.
Buddhi arises and functions through mind, but its guṇa-entanglement limits realization; by closing sensory channels, cultivating ekāgratā, and practicing dhyāna-yoga-samādhi with inner purification, one can move from saguṇa operations toward insight into Brahman.
No explicit phalaśruti is stated; the implied meta-point is soteriological: nairguṇya is presented as the operative condition for attaining Brahman, while saguṇa involvement is associated with return to conditioned functioning.