Shloka 5
Adhyātma-nirdeśa
Definition of Adhyātma): Mahābhūtas, Indriyas, Guṇas, and the Witness (Kṣetrajña
संश्लेषो यदि वातेन यदि तस्मात् प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्न्यत् सलिलभाजनम्
saṃśleṣo yadi vātena yadi tasmāt praṇaśyati | mahārṇava-vimuktatvād anyat salila-bhājanam ||
«ဇီဝသည် လေနှင့် ခိုင်မာစွာ ဆက်စပ်နေပြီး ထိုလေကြောင့်ပင် ပျက်စီးသွားသည်ဆိုလျှင်၊ လေနှင့် ထိတွေ့ရုံဖြင့်ပင် သက်ရှိ၏ ပျက်စီးမှု ဖြစ်လာသည်ဟု လက်ခံရမည်။ ထိုသည်မှာ ရေခွက်တစ်လုံးကို ကျောက်များဖြင့် ဖြည့်ကာ မဟာသမုဒ္ဒရာထဲ ပစ်ချ၍ နစ်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ကျောက်များနှင့် ခွဲ၍ ခွက်ကို ရှာတွေ့နိုင်သကဲ့သို့၊ ဇီဝကိုလည်း ပရాణလေ (prāṇa-vāyu) နှင့် ခွဲခြား၍ သိမြင်နိုင်ရမည်»။
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse argues that the self (jīva/ātman) cannot be identical with prāṇa-vāyu: if the self were destroyed merely due to its conjunction with vāyu, then it should still be possible to apprehend it as distinct—just as a water-vessel remains a vessel even when weighed down by stones and sunk.
In a philosophical exchange in Śānti Parva, Bharadvāja challenges a view that ties the jīva’s existence and destruction directly to vāyu/prāṇa, using an ocean-and-vessel simile to press the claim that the self must be separable from the vital wind.