Adhyaya 136
Sandhi–Vigraha in Āpada: The Mouse and the Cat (सन्धिविग्रहापदि—मूषकमार्जारसंवादः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Yudhiṣṭhira asks for the highest practical intelligence (parā buddhi) by which a ruler, encircled by multiple enemies and lacking support, can avoid strategic error: how to identify friend versus foe, when to make peace (sandhi) or wage conflict (vigraha), and how to act while positioned among adversaries. Bhīṣma answers that relationships shift with capability and circumstance; therefore one must judge deśa (place), kāla (time), and the workability of outcomes before choosing conciliation or confrontation. He introduces an ancient illustrative narrative: under a great nyagrodha tree, the mouse Palita and the cat Lomaśa are placed in a shared crisis when a hunter’s snare traps the cat, while the mouse is threatened by a mongoose and an owl. Palita forms a temporary compact with his natural enemy (the cat) because it is instrumentally necessary; he cuts the snare gradually, insisting on correct timing so that the hunter’s approach creates a ‘common danger’ that prevents immediate betrayal. After both survive, Palita refuses ongoing intimacy with the stronger former enemy, articulating a core maxim: the essence of nīti is prudent non-trust—do not become careless with the powerful, even if pacified. The chapter closes by generalizing the lesson for kingship: in shared-risk situations, make calculated agreements with stronger adversaries, act with vigilance, and prioritize the protection of life as the condition for all later goods.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—आपद्धर्म के भीतर भी मर्यादा का पालन कैसे मनुष्य को उठाता है, इसका एक अद्भुत उदाहरण सुनो: ‘कायव्य’ नाम का दस्यु, जो दस्यु होकर भी सद्गति को प्राप्त हुआ। → कथा में विरोधाभास उभरता है—निषाद्यां क्षत्रियाज्जात एक वनवासी दस्यु-पुत्र, पर स्वभाव से शूर, मतिमान, श्रुतवान, अनृशंस, ब्रह्मण्य और गुरुपूजक। वह वन में रहने वाले वानप्रस्थ-संन्यासी ब्राह्मणों की सेवा करता, उन्हें घर तक पहुँचाता, आश्रम-धर्म की रक्षा करता—जबकि उसका बाह्य परिचय ‘दस्यु’ का है। साथ ही भीष्म राज्य-हित को चोट पहुँचाकर अपनी वृद्धि करने वालों की निंदा करते हैं—ऐसे लोग ‘कुणपे कृमयो यथा’ शीघ्र नष्ट होते हैं। → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन—यदि दस्यु-जाति में जन्मा व्यक्ति भी धर्मशास्त्र के अनुसार आचरण करे, तो ‘दस्यवो भूत्वा क्षिप्रं सिद्धिमवाप्तुयुः’; और विशेषतः ब्राह्मण-रक्षा/सेवा का पुण्य इतना प्रबल है कि ‘सर्वभूतेष्वपि… ब्राह्मणो मोक्षमर्हति’—अर्थात ब्राह्मण-धर्म की रक्षा करने वाला (और ब्राह्मणों की उपचित/सेवा करने वाला) मोक्ष-मार्ग का अधिकारी बनता है। → कायव्य का चरित ‘मर्यादा-पालन’ का प्रमाण बनकर स्थापित होता है: जन्म/वृत्ति से नहीं, आचरण से सिद्धि मिलती है; राष्ट्र-पीड़क स्वार्थी विनाश को प्राप्त होते हैं; और धर्मानुकूल जीवन—even in adversity—उद्धारक है।
Shlokas
Verse 1
औपनआक्राता बछ। अर: 2 पजञ्चत्रिशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: मर्यादाका पालन करने-करानेवाले कायव्यनामक दस्युकी सदगतिका वर्णन भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा दस्यु: समर्याद: प्रेत्यभावे न नश्यति,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! जो दस्यु (डाकू) मर्यादाका पालन करता है, वह मरनेके बाद दुर्गतिमें नहीं पड़ता। इस विषयमें विद्वान् पुरुष एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ဘိဿမက ပြော၏— «ဤနေရာ၌လည်း ရှေးဟောင်းသမိုင်းတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ပြောကြသည်။ အကျင့်စည်းကမ်း၏ အကန့်အသတ်ကို ထိန်းသိမ်းသော ဒသျု (ဓားပြ) သည် သေပြီးနောက်၏ အခြေအနေ၌ ပျက်စီးမသွားကြောင်းပင်»။
Verse 2
प्रहर्ता मतिमान् शूर: श्रुतववाननृशंसवान् | रक्षन्नाश्रमिणां धर्म ब्रह्मण्यो गुरुपूजक:,कायव्यनामसे प्रसिद्ध एक निषादपुत्रने दस्यु होनेपर भी सिद्धि प्राप्त कर ली थी। वह प्रहारकुशल, शूरवीर, बुद्धिमान, शास्त्रज्ञ, क्रूरतारहित, आश्रमवासियोंके धर्मकी रक्षा करनेवाला, ब्राह्मणभक्त और गुरुपूजक था। वह क्षत्रिय पितासे एक निषादजातिकी स्त्रीके गर्भसे उत्पन्न हुआ था; अतः क्षत्रियधर्मका निरन्तर पालन करता था
ဘိဿမက ပြော၏— «သူသည် တိုက်ပွဲ၌ ထိုးနှက်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်သူ၊ ရဲရင့်သူ၊ ဉာဏ်ပညာရှိသူ၊ သာသနာစာပေကို သိမြင်သူ၊ ကြမ်းကြုတ်မှုကင်းသူ ဖြစ်၏။ တောအာရှရမ်နေ သာသနာကျင့်သူတို့၏ ဓမ္မကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပြီး၊ ဗြာဟ္မဏတို့ကို ရိုသေမြတ်နိုးကာ၊ ဆရာဂုရုတို့ကိုလည်း အလွန်အမင်း ပူဇော်ကန်တော့သူ ဖြစ်၏။ က္ෂတ္တရိယ ဖခင်နှင့် နိသာဒ မိခင်မှ မွေးဖွားသော်လည်း က္ෂတ္တရိယ၏ စည်းကမ်းဓမ္မကို မပြတ်တမ်း ထိန်းသိမ်း၍ ထိုကြောင့် စိတ်ဝိညာဉ်ရေးရာ အောင်မြင်မှုကို ရရှိ하였다»။
Verse 3
निषाद्यां क्षत्रियाज्जात: क्षत्रधर्मानुपालक: । कायव्यो नाम नैषादिर्दस्युत्वात् सिद्धिमाप्तवान्,कायव्यनामसे प्रसिद्ध एक निषादपुत्रने दस्यु होनेपर भी सिद्धि प्राप्त कर ली थी। वह प्रहारकुशल, शूरवीर, बुद्धिमान, शास्त्रज्ञ, क्रूरतारहित, आश्रमवासियोंके धर्मकी रक्षा करनेवाला, ब्राह्मणभक्त और गुरुपूजक था। वह क्षत्रिय पितासे एक निषादजातिकी स्त्रीके गर्भसे उत्पन्न हुआ था; अतः क्षत्रियधर्मका निरन्तर पालन करता था
ဘိဿမက ပြော၏— «နိသာဒ မိခင်မှ က္ෂတ္တရိယ ဖခင်ဖြင့် မွေးဖွားသူဖြစ်သော်လည်း က္ෂတ္တရိယ၏ တာဝန်ဓမ္မကို မပြတ်တမ်း လိုက်နာသူဖြစ်၏။ ထိုနိသာဒ၏ အမည်မှာ ကာယဗျ ဖြစ်ပြီး၊ “ဒသျု” (ဥပဒေပြင်ပသူ) ဟု တံဆိပ်ကပ်ခံရသော်လည်း အောင်မြင်မှု (စిద్ధိ) ကို ရရှိခဲ့သည်»။
Verse 4
अरणप्ये सायं पूर्वाह्न मृगयूथप्रकोपिता । विधिज्ञो मृगजातीनां नैषादानां च कोविद:,कायव्य प्रतिदिन प्रातःकाल और सायंकालके समय वनमें जाकर मृगोंकी टोलियोंको उत्तेजित कर देता था। वह मृगोंकी विभिन्न जातियोंके स्वभावसे परिचित तथा उन्हें काबूमें करनेकी कलाको जाननेवाला था। निषादोंमें वह सबसे निपुण था
ဘိဿမက ပြော၏— «မနက်နှင့် ညနေတိုင်း သူသည် တောထဲသို့ ဝင်၍ သမင်အုပ်များကို လှုပ်ရှားအောင် နှိုးဆော်ကာ မောင်းနှင်လေ့ရှိ၏။ မုဆိုးကောင်များ၏ အမျိုးအစားအလိုက် သဘောသဘာဝကို သိပြီး ကိုင်တွယ်နည်းလမ်းမှန်ကိုလည်း နားလည်သူဖြစ်၏။ နိသာဒတို့အနက် အထူးကျွမ်းကျင်သူဟု ဆိုရမည်»။
Verse 5
सर्वकाननदेशकज्ञ: पारियात्रचर: सदा । धर्मज्ञ: सर्वभूतानाममोधेषुर्दूढायुध:,उसे वनके सम्पूर्ण प्रदेशोंका ज्ञान था। वह सदा पारियात्र पर्ववपर विचरनेवाला तथा समस्त प्राणियोंके धर्मोंका ज्ञाता था। उसका बाण लक्ष्य बेधनेमें अचूक था। उसके सारे अस्त्र-शस्त्र सुदृढ़ थे
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—သူသည် တောအရပ်ဒေသအနှံ့ကို အသေးစိတ်သိကျွမ်းသူဖြစ်၏။ ပါရိယာတ်ရ (Pāriyātra) တောင်တန်းများအတွင်း အမြဲလှည့်လည်နေ၏။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ သင့်လျော်သောဓမ္မနှင့် တာဝန်ကို နားလည်သိမြင်၏။ သူ၏မြားသည် ပစ်မှတ်ကို မလွဲမသွေ ထိမှန်ပြီး၊ လက်နက်အာယုဓများလည်း ခိုင်မာယုံကြည်ရ—တောတွင်း၌ ဓမ္မသိ၍ စည်းကမ်းရှိသော စစ်သူရဲကောင်းဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေ၏။
Verse 6
अप्यनेकशतां सेनामेक एव जिगाय स: | स वृद्धावन्धबधिरौ महारण्ये5भ्यपूजयत्,वह सैकड़ों मनुष्योंकी सेनाको अकेले ही जीत लेता था और उस महान् वनमें रहकर अपने अन्धे और बहरे माता-पिताकी सेवा-पूजा किया करता था
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—သူသည် တစ်ယောက်တည်းဖြင့်ပင် လူရာချီပါသော စစ်တပ်ကို အနိုင်ယူနိုင်သူဖြစ်၏။ သို့သော် တောကြီးအတွင်း နေထိုင်လျက် မျက်ကန်းနားမကြားဖြစ်သော အသက်ကြီးမိဘနှစ်ပါးကို သစ္စာရှိစွာ ပြုစုကာ ရိုသေလေးစားခဲ့၏—သူရဲကောင်းမှုနှင့် မိဘဝတ်တရားတို့ ပေါင်းစည်းသည့် အမြင့်မြတ်မှုကို ထင်ရှားစေ၏။
Verse 7
मधुमांसैर्मूलफलैरन्नैरुच्चावचैरपि । सत्कृत्य भोजयामास मान्यान् परिचचार च,वह निषाद मधु, मांस, फल, मूल तथा नाना प्रकारके अन्नोंद्वारा माता-पिताको सत्कारपूर्वक भोजन कराता था तथा दूसरे-दूसरे माननीय पुरुषोंकी भी सेवा-पूजा किया करता था
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ထို နိသာဒသည် ပျားရည်နှင့် အသား၊ အမြစ်နှင့် အသီးအနှံ၊ ထို့ပြင် အစားအစာအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် မိဘနှစ်ပါးကို ရိုသေစွာ ဧည့်ခံကျွေးမွေးခဲ့၏။ ထို့အပြင် ဂုဏ်သရေရှိ၍ လေးစားထိုက်သူတို့ကိုလည်း သွားရောက်ပြုစုကာ ပူဇော်လေးစားခဲ့၏။ ဤသည်မှာ မိဘကို ရိုသေပြုစုခြင်းနှင့် သင့်တော်သူတို့ကို ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ဓမ္မ၏ အကောင်အထည်ဖော်မှုအဖြစ် ထင်ရှားစေသော ဘဝပုံရိပ်ဖြစ်၏။
Verse 8
आरण्यकानू प्रव्रजितान् ब्राह्मणान् परिपूजयन् । अपि तेभ्यो गृहान् गत्वा निनाय सततं वने,वह वनमें रहनेवाले वानप्रस्थ और संन्यासी ब्राह्मणोंकी पूजा करता और प्रतिदिन उनके घरमें जाकर उनके लिये अन्न आदि वस्तुएँ पहुँचा देता था
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—တောတွင်းနေထိုင်သော ဗြာဟ္မဏများ၊ ဝါနပရಸ್ಥ (vānaprastha) နှင့် သံန്യാസီတို့ကို သူက ရိုသေစွာ ပူဇော်လေးစား၏။ ထို့ပြင် သူတို့၏ နေရာအိမ်ရာသို့တိုင် သွားရောက်ကာ မိမိက တောထဲတွင် အမြဲနေထိုင်လျက်ပင် အစားအစာနှင့် လိုအပ်သော ပစ္စည်းများကို ပုံမှန်ပို့ဆောင်ပေးခဲ့၏။ ဤကဗျာသည် စည်းကမ်းရှိသော ရိုးရှင်းမှုနှင့် သာသနာ့ပညာရှင်တို့ကို အလုပ်ဖြင့် ကူညီထောက်ပံ့ခြင်းတို့ ပေါင်းစည်းသည့် ဘဝကို ထင်ရှားစေ၏။
Verse 9
येअ्स्मान्न प्रतिगृह्लन्ति दस्युभोजनशड्कया । तेषामासज्य गेहेषु कल्य एव स गच्छति,जो लोग लुटेरेके घरका भोजन होनेकी आशंकासे उसके हाथसे अन्न नहीं ग्रहण करते थे, उनके घरोंमें वह बड़े सबेरे ही अन्न और फल-मूल आदि भोजन-सामग्री रख जाता था
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—“သူ၏လက်မှ အစာကို မယူကြသူများရှိ၏၊ ဒါးယု (လုယက်သူ) အိမ်က အစာဖြစ်မည်ကို စိုးရိမ်ကြသဖြင့်။ ထိုသူတို့၏ အိမ်များသို့ သူသည် မနက်အရုဏ်တက်ချိန်တွင် သွားကာ စားစရာနှင့် သစ်သီးအမြစ်တို့ကို တိတ်တဆိတ် ထားခဲ့ပြီး ထွက်ခွာသွား၏။” ဤကဗျာသည် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း၏ သန့်ရှင်းမှုကို အလွန်ဂရုစိုက်ခြင်းနှင့်၊ စည်းကမ်းရှိသူတို့အပေါ် လက်ဆောင်ကို မတင်းတိမ်မခိုင်းဘဲ ပေးတတ်သော ကရုဏာကို ထင်ရှားစေ၏။
Verse 10
बहूनि च सहस्राणि ग्रामणित्वेडभिवव्रिरे । निर्मर्यादानि दस्यूनां निरनुक्रोशवर्तिनाम्,एक दिन मर्यादाका अतिक्रमण और भाँति-भाँतिके क्रूरतापूर्ण कर्म करनेवाले कई हजार डाकुओंने उससे अपना सरदार बननेके लिये प्रार्थना की
ဘိဿမက ပြောသည်– စည်းကမ်းကန့်သတ်အားလုံးကို ကျော်လွန်၍ ကရုဏာမဲ့စွာ နေထိုင်သော ဓားပြများ အထောင်ပေါင်းများစွာသည် သူ့ထံသို့ လာရောက်ကာ မိမိတို့၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် လက်ခံပေးရန် တောင်းပန်ကြ၏။
Verse 11
दस्यव ऊचु: मुहूर्तदेशकालज्ञ: प्राज्ञ: शूरो दृढब्रतः । ग्रामणीर्भव नो मुख्य: सर्वेषामेव सम्मत:,डाकू बोले--तुम देश, काल और मुहूर्तके ज्ञाता, विद्वान, शूरवीर और दृढ़प्रतिज्ञ हो; इसलिये हम सब लोगोंकी सम्मतिसे तुम हमारे सरदार हो जाओ
ဓားပြတို့က ပြောကြသည်– “သင်သည် အချိန်ကာလ၊ နေရာဒေသနှင့် အခိုက်အတန့်ကို သိမြင်တတ်သူ၊ ပညာရှိ၊ သတ္တိရှိသူ၊ သစ္စာကတိတည်မြဲသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး၏ သဘောတူညီချက်ဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့၏ အဓိကခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာပါ။”
Verse 12
यथा यथा वक्ष्यसि न: करिष्यामस्तथा तथा । पालयास्मान् यथान्यायं यथा माता यथा पिता,तुम हमें जैसी-जैसी आज्ञा दोगे, वैसा-ही-वैसा हम करेंगे। तुम माता-पिताके समान हमारी यथोचित रीतिसे रक्षा करो
ဘိဿမက ပြောသည်– “သင်တို့ ညွှန်ကြားသမျှကို ကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုအတိုင်း လိုက်နာမည်။ မိခင်ကဲ့သို့၊ ဖခင်ကဲ့သို့ တရားနှင့် သင့်လျော်မှုအတိုင်း ကျွန်ုပ်တို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပါ။”
Verse 13
कायव्य उवाच मा वधीस्त्व॑ स्त्रियं भीरुं मा शिशु मा तपस्विनम् । नायुद्धयमानो हन्तव्यो न च ग्राह्मा बलात् स्त्रिय:,कायव्यने कहा--प्रिय बन्धुओ! तुम कभी स्त्री, डरपोक, बालक और तपस्वीकी हत्या न करना। जो तुमसे युद्ध न कर रहा हो, उसका भी वध न करना। स्त्रियोंको कभी बलपूर्वक न पकड़ना
ကာယဗျက ပြောသည်– “ချစ်ခင်ရသော မိတ်ဆွေတို့၊ မိန်းမကို မသတ်ကြနှင့်၊ ကြောက်ရွံ့သူကို မသတ်ကြနှင့်၊ ကလေးကို မသတ်ကြနှင့်၊ တပသီ(တပသ) ကို မသတ်ကြနှင့်။ သင်တို့နှင့် မတိုက်ခိုက်သူကိုလည်း မသတ်ရ။ မိန်းမတို့ကို အင်အားဖြင့် မဖမ်းဆီးရ။”
Verse 14
सर्वथा स्त्री न हन्तव्या सर्वसत्त्वेषु केनचित् । नित्य॑तु ब्राह्मणे स्वस्ति योद्धव्यं च तदर्थतः,तुममेंसे कोई भी सभी प्राणियोंके स्त्रीवर्गकी किसी तरह भी हत्या न करे। ब्राह्मणोंके हितका सदा ध्यान रखना। आवश्यकता हो तो उनकी रक्षाके लिये युद्ध भी करना
ကာဗျာက ပြောသည်– “မည်သည့်အခြေအနေမျိုးတွင်မဆို သက်ရှိအပေါင်းတို့အနက် မည်သူမျှ မိန်းမကို မသတ်ရ။ ဗြာဟ္မဏတို့၏ အကျိုးချမ်းသာကို အမြဲတမ်း စိတ်ထဲထားလော့။ လိုအပ်လာလျှင် ထိုအကြောင်းအရာအတွက်ပင်—သူတို့ကို ကာကွယ်ရန်—တိုက်ခိုက်ရမည်။”
Verse 15
शस्यं च नापि हर्तव्यं सारविघ्नं च मा कृथा: । पूज्यन्ते यत्र देवाश्व पितरोडतिथयस्तथा,खेतकी फसल न उखाड़ लाना, विवाह आदि उत्सवोंमें विघ्न न डालना, जहाँ देवता, पितर और अतिथियोंकी पूजा होती हो, वहाँ कोई उपद्रव न खड़ा करना
ကာယဗျာက ပြောသည်– «စိုက်ခင်းထဲက ရပ်နေသော သီးနှံကို မယူမခိုးကြနှင့်။ မင်္ဂလာကိစ္စများ၊ ကောင်းမြတ်သော အခမ်းအနားများကိုလည်း အတားအဆီး မဖြစ်စေကြနှင့်။ ဘုရားများ၊ ဘိုးဘွားဝိညာဉ်များနှင့် ဧည့်သည်တို့ကို ပူဇော်ကန်တော့နေသော နေရာ၌ မည်သည့် အနှောင့်အယှက်မျှ မထူထောင်ကြနှင့်»။
Verse 16
सर्वभूतेष्वपि च वै ब्राह्मणो मोक्षमर्हति । कार्याचोपचितिस्तेषां सर्वस्वेनापि या भवेत्,समस्त प्राणियोंमें ब्राह्मण विशेषरूपसे डाकुओंके हाथसे छुटकारा पानेका अधिकारी है। अपना सर्वस्व लगाकर भी तुम्हें उनकी सेवा-पूजा करनी चाहिये
ကာယဗျာက ပြောသည်– «သတ္တဝါအားလုံးအနက် ဘြာဟ္မဏသည် အမှန်တကယ် ကယ်တင်ခြင်းကို ခံထိုက်သူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင်တို့ပိုင်ဆိုင်သမျှကိုပင် စွန့်လွှတ်ရသော်လည်း သူတို့ကို ဝန်ဆောင်၍ ဂုဏ်ပြုကြရမည်။ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုကို ရရှိစေရန်နှင့် တရားသဘောတရားစဉ်ကို ထိန်းသိမ်းရန် လိုအပ်သမျှကို ပြုလုပ်ကြရမည်»။
Verse 17
यस्य होते सम्प्ररुष्टा मनन््त्रयन्ति पराभवम् | न तस्य त्रिषु लोकेषु त्राता भवति कश्नन,देखो, ब्राह्मणलोग कुपित होकर जिसके पराभवका चिन्तन करने लगते हैं, उसका तीनों लोकोंमें कोई रक्षक नहीं होता
ကြည့်လော့—ယဇ္ဉပူဇော်ပွဲ၌ ပုရောဟိတ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သော ဘြာဟ္မဏတို့သည် အလွန်အမင်း ဒေါသထွက်ကာ လူတစ်ဦး၏ ပျက်စီးခြင်းကို ဆွေးနွေးစဉ်းစားလာလျှင် ထိုသူအား လောကသုံးပါး၌ မည်သူမျှ ကယ်တင်ကာကွယ်သူ မရှိတော့။
Verse 18
यो ब्राह्मणान् परिवदेद् विनाशं चापि रोचयेत् । सूर्योदय इव ध्वान्ते ध्रुवं तस्य पराभव:
ဘြာဟ္မဏတို့ကို အပြစ်တင်စော်ကား၍ သူတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကိုပင် နှစ်သက်သောသူ၏ ပျက်စီးကျဆုံးမှုသည် သေချာသည်—နေရောင်ထွက်လာသကဲ့သို့ အမှောင်ပျောက်ကွယ်သွားသကဲ့သို့ပင်။
Verse 19
जो ब्राह्मणोंकी निन्दा करता है और उनका विनाश चाहता है, उसका जैसे सूर्योदय होनेपर अन्धकारका नाश हो जाता है, उसी प्रकार अवश्य ही पतन हो जाता है ।। इहैव फलमासीन: प्रत्याकाड्क्षेत सर्वश: । ये ये नो न प्रदास्यन्ति तांस्तांस्तेनाभियास्यसि,तुम लोग यहीं बैठे-बैठे लुटेरेपनका जो फल है, उसे पानेकी अभिलाषा रखो। जो-जो व्यापारी हमें स्वेच्छासे धन नहीं देंगे, उन्हीं-उन्हींपर तुम दल बाँधकर आक्रमण करोगे
ကာယဗျာက ပြောသည်– «ဘြာဟ္မဏတို့ကို စော်ကားနိန္ဒာ၍ သူတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို လိုလားသူသည် နေရောင်ထွက်လျှင် အမှောင်ပျောက်သကဲ့သို့ မလွဲမသွေ ကျဆုံးပျက်စီးမည်။ ထို့ကြောင့် ဒီမှာပဲ ထိုင်နေကြပြီး လုယက်ခြင်း၏ ‘ချက်ချင်းရလဒ်’ ကိုသာ မျှော်လင့်ကြ။ မိမိဆန္ဒဖြင့် ငါတို့အား ငွေကြေးမပေးသော ကုန်သည်တိုင်းကို သင်တို့သည် အဖွဲ့လိုက် ချီတက်တိုက်ခိုက်ရမည်»။
Verse 20
शिष्ट्यर्थ विहितो दण्डो न वृद्धयर्थ विनिश्चय: । ये च शिष्टान् प्रबाधन्ते दण्डस्तेषां वध: स्मृत:,दण्डका विधान दुष्टोंक दमनके लिये है, अपना धन बढ़ानेके लिये नहीं। जो शिष्ट पुरुषोंको सताते हैं, उनका वध ही उनके लिये दण्ड माना गया है
ဒဏ်ခတ်ခြင်းသည် သီလရှိ၍ စည်းကမ်းကောင်းမွန်သူတို့၏ အစီအစဉ်နှင့် စနစ်တကျမှုကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် ချမှတ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မိမိ၏ ဥစ္စာကို တိုးပွားစေရန် လှည့်ကွက်မဟုတ်။ သီလဝန်သူတို့ကို နှောင့်ယှက်ဖိနှိပ်သူတို့အတွက်မူ—သေဒဏ်ကိုပင် သင့်လျော်သော ဒဏ်အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။
Verse 21
ये च राष्ट्रोपरोधेन वृद्धि कुर्वन्ति केचन । तदैव ते<नुमार्यन्ते कुणपे कृमयो यथा,जो लोग राष्ट्रको हानि पहुँचाकर अपनी उजन्नतिके लिये प्रयत्न करते हैं, वे मुर्दोंमें पड़े हुए कीड़ोंके समान उसी क्षण नष्ट हो जाते हैं
နိုင်ငံတော်ကို တားဆီးနှောင့်ယှက်၍ ထိခိုက်စေကာ မိမိတိုးတက်ရေးကို ရှာဖွေသူတို့သည် ချက်ချင်းပင် ပျက်စီးကြသည်—အလောင်းပေါ်ရှိ ပိုးကောင်များ ပျက်သကဲ့သို့။
Verse 22
ये पुनर्धर्मशास्त्रेण वर्तेरन्निह दस्यव: । अपि ते दस्यवो भूत्वा क्षिप्रं सिद्धिमवाप्तुयु:,जो दस्युजातिमें उत्पन्न होकर भी धर्मशास्त्रके अनुसार आचरण करते हैं, वे लुटेरे होनेपर भी शीघ्र ही सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं (ये सब बातें तुम्हें स्वीकार हों तो मैं तुम्हारा सरदार बन सकता हूँ)
သို့သော် ဤလောက၌ ဓမ္မသတ်တရားအတိုင်း ကျင့်ကြံနေသူတို့သည်—ဒသျုဖြစ်စေကာမူ—အမှန်တကယ် ဒသျုအဖြစ်တည်နေသော်လည်း လျင်မြန်စွာ စိဒ္ဓိ (အောင်မြင်မှု) ကို ရရှိနိုင်ကြသည်။
Verse 23
भीष्म उवाच ते सर्वमेवानुचक्रु: कायव्यस्यानुशासनम् । वृद्धि च लेभिरे सर्वे पापेभ्यश्षाप्युपारमन्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! यह सुनकर उन दस्युओंने कायव्यकी सारी आज्ञा मान ली और सदा उसका अनुसरण किया। इससे उन सभीकी उन्नति हुई और वे पाप-कर्मोसे हट गये
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—“အို မင်းကြီး၊ ထိုသို့ ကြားပြီးနောက် ဒသျုတို့သည် ကာယဗျ၏ အမိန့်အကြံဉာဏ်အားလုံးကို လက်ခံကာ သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာကြ၏။ ထို့ကြောင့် သူတို့အားလုံး တိုးတက်ကြပြီး အပြစ်ကမ္မများမှလည်း ရပ်တန့်ကြ၏။”
Verse 24
कायव्य: कर्मणा तेन महतीं सिद्धिमाप्तवान् । साधूनामाचरन् क्षेमं दस्यून् पापान्निवर्तयम्,कायव्यने उस पुण्यकर्मसे बड़ी भारी सिद्धि प्राप्त कर ली; क्योंकि उसने साधु पुरुषोंका कल्याण करते हुए डाकुओंको पापसे बचा लिया था
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—“ထိုကမ္မကြောင့် ကာယဗျသည် အလွန်ကြီးမားသော စိဒ္ဓိကို ရရှိ하였다။ အကြောင်းမှာ သီလဝန်သူတို့၏ အကျိုးချမ်းသာနှင့် လုံခြုံရေးကို မြှင့်တင်ရင်း အပြစ်ပြုသော လုယက်သူတို့ကိုလည်း မကောင်းမှုမှ ပြန်လှည့်စေခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။”
Verse 25
इदं कायव्यचरितं यो नित्यमनुचिन्तयेत् । नारण्येभ्यो हि भूतेभ्यो भयं प्राप्रोति किंचन,जो प्रतिदिन कायव्यके इस चरित्रका चिन्तन करता है, उसे वनवासी प्राणियोंसे किंचिन्मात्र भी भय नहीं प्राप्त होता
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကာယဗျ (Kāyavya) ၏ အကျင့်သဘောကို ဤအကြောင်းအရာအတိုင်း နေ့စဉ်မပြတ် စိတ်တွင်သုံးသပ်အောက်မေ့နေသူသည် တောတွင်းနေ သတ္တဝါတို့ထံမှ အနည်းငယ်မျှပင် ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရောက်လာ။ သင်ခန်းစာမှာ– စံပြဝိနယနှင့် မှန်ကန်သောအကျင့်ကို တည်တံ့စွာ အောက်မေ့ခြင်းက စိတ်ကို တည်ငြိမ်ခိုင်မာစေ၍ တောအုပ်နှင့် အန္တရာယ်အလယ်၌ပင် စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ဖယ်ရှားပေးသည်»။
Verse 26
न भयं तस्य भूतेभ्य: सर्वेभ्यश्षैव भारत । नासतो विद्यते राजन् स हारण्येषु गोपति:,भारत! उसे सम्पूर्ण भूतोंसे भी भय नहीं होता। राजन! किसी दुष्टात्मासे भी उसको डर नहीं लगता। वह तो वनका अधिपति हो जाता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အို ဘာရတ (Bhārata)၊ ထိုသူသည် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မည်သည့်ကြောက်ရွံ့မှုမျှ မရှိ။ အို မင်းကြီး၊ မကောင်းသူတို့ကိုပင် မကြောက်။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် သူသည် တောတွင်းနေသူတို့အကြား အရှင်သခင်ကဲ့သို့ ဖြစ်လာပြီး တောရိုင်းထဲ၌ နွားတိရစ္ဆာန်အုပ်ကို ထိန်းသိမ်းသော အုပ်ထိန်းသူကဲ့သို့ ဖြစ်၏»။
Verse 135
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि कायव्यचरिते पज्चत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သန့်ရှင်းမြတ်သော မဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ (Śānti Parva) အတွင်း၊ အာပဒ္ဓရ္မ (Āpaddharma) အခန်းကဏ္ဍ၌၊ ကာယဗျ-စရိတ (Kāyavya-carita) ဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာတွင် အခန်းတစ်ရာသုံးဆယ့်ငါး ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
Whether a weaker agent should enter a temporary compact with a stronger adversary to escape a multi-sided threat, while preventing betrayal through timing and controlled proximity.
In shared-risk crises, form pragmatic agreements even with adversaries, but remain vigilant: evaluate deśa and kāla, complete objectives without carelessness, and avoid pramāda born of trust.
Yes: preservation of life and strategic alertness are presented as the enabling condition for all later aims (wealth, continuity, reputation); hence ‘aviśvāsa’ (guarded non-trust) is stated as a condensed essence of nīti.