Adhyaya 114
Vetasa-Nīti: The Reed and the Flood (वेतस-नीति)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Yudhiṣṭhira asks how a ruler who is “durbala” (comparatively weak) can maintain position against an “ativṛddha” (greatly strengthened) adversary without adequate resources. Bhīṣma introduces an ancient illustrative narrative: Sāgara, lord of rivers, observes that large shade-giving trees are uprooted by the rivers’ force while the reed (vetasa), though slight and riverbank-born, remains. Sāgara asks the rivers why this occurs. Gaṅgā explains that fixed mountains remain in place, but those acting against the natural direction through lack of discernment are displaced; the reed survives because it bends when it sees the oncoming surge and rises again after the force passes, returning to its station. The reed is characterized as knowing time and occasion (kāla-jña, samaya-jña), being governable/pliant (vaśya), and not stubborn (astabdha). Plants that yield to wind and water do not suffer defeat. The teaching is then generalized: one who cannot initially endure the momentum of a greatly strengthened opponent quickly perishes; the prudent person assesses relative strength (sāra/asāra, bala, vīrya) of self and adversary and, when facing excessive power, adopts the “vaitasī vṛtti” (reed-like conduct) as a mark of practical wisdom.
Chapter Arc: युधिष्ठिर राजधर्म के सूक्ष्म प्रश्न पर लौटते हैं—जब शत्रु अत्यन्त शक्तिशाली हो, तब राजा को किस प्रकार आचरण करना चाहिए कि राज्य और प्रजा दोनों बचें? → भीष्म उत्तर को नीति-उपदेश मात्र न रखकर पुरातन दृष्टान्त में बाँधते हैं—सरिताओं और उनके स्वामी समुद्र का संवाद। समुद्र के मन में संशय उठता है: नदियाँ क्यों कभी उग्र होकर तट तोड़ती हैं, और कभी शांत होकर मार्ग बदल लेती हैं? → गंगा ‘वैतसी वृत्ति’ का रहस्य खोलती है—वेतस (बेंत) की भाँति जो झुक जाता है, वह आँधी में भी बचता है; जो वृक्ष अकड़कर खड़ा रहता है, वह उखड़ जाता है। यही नीति राजा पर लागू होती है: अति-बलवान शत्रु के सामने समयानुकूल नम्रता/समझौता ही प्राणरक्षा और पुनरुत्थान का द्वार है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं: जो राजा शत्रु की शक्ति-वृद्धि को समय रहते पहचानकर उसके वेग को सीधे सहने का हठ नहीं करता, वह विनाश से बचता है। जो अपने-पराये के बल, वीर्य और ‘सार-असार’ का विवेक रखकर चलता है, वह पराभव नहीं पाता।
Shlokas
Verse 1
अप-#-रू+ त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय: शक्तिशाली शत्रुके सामने बेंतकी भाँति नतमस्तक होनेका उपदेश--सरिताओं और समुद्रका संवाद युधिछिर उवाच राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्लभं भरतर्षभ । अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिछेदसाधन:,युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ) राजा एक दुर्लभ राज्यको पाकर भी सेना और खजाना आदि साधनोंसे रहित हो तो सभी दृष्टियोंसे अत्यन्त बढ़े-चढ़े हुए शत्रुके सामने कैसे टिक सकता है?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်၏— “ဘာရတတို့အနက် အထွတ်အမြတ်တော်မူသော အရှင်၊ မင်းအဖြစ်ရခြင်းသည် ရှားပါးသော်လည်း၊ အကယ်၍ မင်းသည် စစ်တပ်နှင့် ဘဏ္ဍာတိုက်ကဲ့သို့ လိုအပ်သော အင်အားအရင်းအမြစ်များ မရှိလျှင်၊ အလွန်အမင်း အင်အားကြီးလာသော ရန်သူရှေ့တွင် မည်သို့ မတ်တပ်ရပ်နိုင်မည်နည်း?”
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । सरितां चैव संवादं सागरस्यथ च भारत,भीष्मजीने कहा--भारत! इस विषयमें विज्ञ पुरुष सरिताओं तथा समुद्रके संवादरूप एक प्राचीन उपाख्यानका दृष्टान्त दिया करते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်— «ဤနေရာ၌လည်း အို ဘာရတ! ပညာရှိတို့သည် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားတစ်ရပ်ကို ဥပမာပြုကြ၏—မြစ်တို့နှင့် မဟာသမုဒ္ဒရာတို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုအဖြစ် ရှေးပဝါဒတစ်ပုဒ်ကို»။
Verse 3
सुरारिनिलय: शश्चृत्सागर: सरिताम्पतिः । पप्रच्छ सरित: सर्वा: संशयं जातमात्मन:,एक समयकी बात है, दैत्योंके निवासस्थान और सरिताओंके स्वामी समुद्रने सम्पूर्ण नदियोंसे अपने मनका एक संदेह पूछा
ဘိဿမက ပြောသည်— «အမြဲတည်မြဲသော မဟာသမုဒ္ဒရာသည်—မြစ်တို့၏ အရှင်၊ နတ်တို့၏ ရန်သူ ဒိုင်တျယတို့၏ နေရာ—တစ်ခါက မိမိစိတ်၌ ပေါ်လာသော သံသယကို ဖြေရှင်းလို၍ မြစ်အားလုံးကို မေးမြန်းခဲ့၏»။
Verse 4
सागर उवाच समूलशाखान् पश्यामि निहतान् कायिनो द्रुमान् युष्माभिरिह पूर्णाभिन्नद्यस्तत्र न वेतसम्,समुद्रने कहा--नदियो! मैं देखता हूँ कि जब बाढ़ आनेके कारण तुमलोग लबालब भर जाती हो, तब विशालकाय वृक्षोंको जड़-मूल और शाखाओंसहित उखाड़कर अपने प्रवाहमें बहा लाती हो; परंतु उनमें बेंतका कोई पेड़ नहीं दिखायी देता
သာဂရက ပြောသည်— «အို မြစ်တို့၊ သင်တို့ ရေပြည့်လျှံ၍ ကမ်းပါးကွဲကာ တဟုန်ထိုးစီးလာသောအခါ အမြစ်နှင့် အကိုင်းအခက်တို့ပါ ဆွဲထုတ်ခံရသော သစ်ပင်ကြီးများကို ငါမြင်၏။ သို့သော် သင်တို့ သယ်ဆောင်လာသမျှအတွင်း၌ ဗေတသ (ကြိမ်/ကန့်) တစ်ပင်မျှ မမြင်ရ»။
Verse 5
अकायश्चाल्पसारश्न वेतस: कूलजश्व व: । अवज्ञया वा नानीतः कि च वा तेन व: कृतम्,बेंतका शरीर तो नहींके बराबर बहुत पतला है। उसमें कुछ दम नहीं होता है और वह तुम्हारे खास किनारेपर जमता है; फिर भी तुम उसे न ला सकी, कया कारण है? क्या तुम अवहेलनावश उसे कभी नहीं लायीं अथवा उसने तुम्हारा कोई उपकार किया है?
သာဂရက ပြောသည်— «အဲဒီ ဗေတသက ကိုယ်ခန္ဓာမရှိသလောက် ပေါ့ပါး၍ အနှစ်သာရနည်းပြီး သင်တို့၏ ကမ်းပါးပေါ်မှာပင် ပေါက်တတ်သည်။ သို့သော် သင်တို့က ဒီကို မသယ်လာကြ—ဘာကြောင့်နည်း။ မထီမဲ့မြင်ပြု၍ မယူလာကြသလား၊ သို့မဟုတ် သူက သင်တို့အပေါ် အကျိုးပြုခဲ့သဖြင့် ချန်ထားကြသလား»။
Verse 6
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् | यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतस:,इस विषयमें तुम सब लोगोंका विचार मैं सुनना चाहता हूँ, क्या कारण है कि बेंतका वृक्ष तुम्हारे इन तटोंको छोड़कर नहीं आता है?
သာဂရက ပြောသည်— «သင်တို့အားလုံး၏ အမြင်အယူကို ငါကြားလို၏။ ဘာကြောင့် ဗေတသ (ကြိမ်/ကန့်) သည် ဤကမ်းပါးတို့ကို စွန့်၍ ဒီကို မရောက်လာသနည်း»။
Verse 7
तत्र प्राह नदी गंगा वाक्यमुत्तममर्थवत् | हेतुमद् ग्राहकं चैव सागरं सरिताम्पतिम्,इस प्रकार प्रश्न होनेपर गंगानदीने सरिताओंके स्वामी समुद्रसे यह उत्तम अर्थपूर्ण, युक्तियुक्त तथा मनको ग्रहण करनेवाली बात कही
ထိုသို့ မေးမြန်းလာသောအခါ ဂင်္ဂါမြစ်သည် မြစ်တို့၏အရှင်ဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာထံသို့ အဓိပ္ပါယ်ပြည့်ဝ၍ အလွန်ကောင်းမြတ်သော စကားကို ပြောကြား하였다။ ထိုစကားသည် အကြောင်းပြချက်အခြေခံ၍ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်နိုင်သော စကားဖြစ်၏။
Verse 8
गजड़ोवाच तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा होकनिकेतना: । ते त्यजन्ति ततः स्थान प्रातिलोम्यान्न वेतस:,गंगा बोली--नदीश्वर! ये वृक्ष अपने-अपने स्थानपर अकड़कर खड़े रहते हैं, हमारे प्रवाहके सामने मस्तक नहीं झुकाते। इस प्रतिकूल बर्तावके कारण ही उन्हें नष्ट होकर अपना स्थान छोड़ना पड़ता है; परंतु बेंत ऐसा नहीं है
သာဂရက ပြောသည်—“ဤသစ်ပင်တို့သည် မိမိတို့နေရာ၌ တင်းမာစွာ ရပ်တည်နေကြ၏၊ အိမ်ရာသည် ထိုနေရာ၌ပင် တည်မြဲသကဲ့သို့။ ထိုသို့ ဆန့်ကျင်၍ မလျှော့မတင်းနေသဖြင့် ဖျက်ဆီးခံရကာ နေရာကို စွန့်ခွာရ၏။ သို့သော် ဝေတသ (ကြံ/ကိန်း) သည် ထိုသို့ မဟုတ်” ဟု။
Verse 9
वेतसो वेगमायातं दृष्टवा नमति नापरे | सरिद्वेगेडव्यतिक्रान्ते स्थानमासाद्य तिष्ठति,बेंत नदीके वेगको आते देख झुक जाता है, पर दूसरे वृक्ष ऐसा नहीं करते; अतः वह सरिताओंका वेग शान्त होनेपर पुनः अपने स्थानमें ही स्थित हो जाता है
သာဂရက ပြောသည်—“မြစ်ရေ၏ အရှိန်တက်လာသည်ကို မြင်လျှင် ဝေတသသည် ငုံ့လျှော့၏၊ အခြားသစ်ပင်တို့မူ မလျှော့ကြ။ ထို့ကြောင့် ရေစီးအား လွန်သွားသောအခါ မိမိနေရာကို ပြန်ရောက်ကာ ထပ်မံ တည်ငြိမ်စွာ ရပ်တည်နိုင်၏” ဟု။
Verse 10
कालज्ञ: समयज्ञश्न सदा वश्यश्न नोद्धत: | अनुलोमस्तथास्तब्धस्तेन नाभ्येति वेतस:,बेंत समयको पहचानता है, उसके अनुसार बर्ताव करना जानता है, सदा हमारे वशमें रहता है, कभी उद्दण्डता नहीं दिखाता और अनुकूल बना रहता है। उसमें कभी अकड़ नहीं आती; इसीलिये उसे स्थान छोड़कर यहाँ नहीं आना पड़ता है
သာဂရက ပြောသည်—“ဝေတသသည် အချိန်ကာလနှင့် အခွင့်အရေးကို သိ၏၊ ထိုအတိုင်း ပြုမူတတ်၏။ အမြဲတမ်း ထိန်းချုပ်လွယ်ကူ၍ မာန်မာနမထောင်၊ မရိုင်းစိုင်း။ သဘောတူညီလျက် မာန်တင်းမနေသဖြင့် နေရာကို စွန့်ခွာကာ ဤသို့ မလာရ” ဟု။
Verse 11
मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च । ओषध्य: पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम्,जो पौधे, वृक्ष या लता-गुल्म हवा और पानीके वेगसे झुक जाते तथा वेग शान्त होनेपर सिर उठाते हैं, उनका कभी पराभव नहीं होता
သာဂရက ပြောသည်—“လေနှင့် ရေ၏ အရှိန်ကြောင့် ငုံ့လျှော့ပြီး အရှိန်ငြိမ်သွားသောအခါ ပြန်လည် ထောင်မတ်လာသော ဆေးပင်၊ သစ်ပင်၊ ချုံပင်တို့သည် မည်သည့်အခါမျှ ပျက်စီးခြင်းကို မတွေ့ရ” ဟု။
Verse 12
भीष्म उवाच यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने । पूर्व न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इसी प्रकार जो राजा बलमें बढ़े-चढ़े तथा बन्धनमें डालने और विनाश करनेमें समर्थ शत्रुके प्रथम वेगको सिर झुकाकर नहीं सह लेता है, वह शीघ्र ही नष्ट हो जाता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ မိမိ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ကို ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်၍ ဖျက်ဆီးနိုင်လောက်အောင် အင်အားကြီးထွားလာသော ရန်သူ၏ ပထမဆုံး တိုက်ခိုက်လှိုင်းကို ခေါင်းငုံ့၍ ခံနိုင်စွမ်းမရှိသူသည် မကြာမီပင် ပျက်စီးသွားလိမ့်မည်»။
Verse 13
सारासारं बल वीर्यमात्मनो द्विषतश्न यः । जानन् विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम्,जो बुद्धिमान् राजा अपने तथा शत्रुके सार-असार, बल तथा पराक्रमको जानकर उसके अनुसार बर्ताव करता है, उसकी कभी पराजय नहीं होती है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ပညာရှိသော မင်းသည် မိမိနှင့် ရန်သူတို့၏ အရေးကြီးသည့်အရာနှင့် မအရေးကြီးသည့်အရာကိုလည်းကောင်း၊ အင်အားနှင့် သတ္တိဗီရိယကိုလည်းကောင်း သိမြင်ပြီး ထိုသိမြင်မှုအတိုင်း ပြုမူလျှင် ရှုံးနိမ့်ခြင်းသို့ မကျရောက်»။
Verse 14
एवमेव यदा विद्वान् मन्यते5तिबलं रिपुम् | संश्रयेद् वैतसीं वृत्तिमेतत् प्रज्ञानलक्षणम्,इस प्रकार विद्वान् राजा जब शत्रुके बलको अपनेसे अधिक समझे, तब बेंतका ही ढंग अपना ले; अर्थात् उसके सामने नतमस्तक हो जाय। यही बुद्धिमानीका लक्षण है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုနည်းတူပင် ပညာရှိသော မင်းသည် ရန်သူ၏ အင်အားကို မိမိထက် အလွန်ကြီးမားသည်ဟု သတ်မှတ်လျှင် ‘ဝါးပင်ကဲ့သို့’ အပြုအမူကို ယူရမည်—အချိန်တစ်ခဏ ရှေ့တွင် ငုံ့ညွတ်၍ လျှော့ပေးရမည်။ ဤသည်ပင် လက်တွေ့ပညာ၏ လက္ခဏာဖြစ်သည်»။
Verse 112
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वनें ऊँटकी गर्दनकी कथाविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မအနုသာသနပရဝအတွင်း—‘ကုလားအုတ်၏ လည်ပင်း’ ဟုခေါ်သော ပုံပြင်ကို ဆောင်သော အခန်းတစ်ရာတစ်ဆယ့်နှစ် ပြီးဆုံး၏။
Verse 113
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सरित्सागरसंवादे त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमानुशासनपर्वमें सारिताओं और समुद्रका संवादविषयक एक सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မအနုသာသနပရဝအတွင်း—မြစ်များနှင့် သမုဒ္ဒရာတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲကို ဖော်ပြသော အခန်းတစ်ရာတစ်ဆယ့်သုံး ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
How a comparatively weak ruler should act when confronted by a greatly strengthened hostile power: resist rigidly and risk collapse, or yield strategically to preserve polity and agency.
Wisdom is expressed as calibrated flexibility: knowing time and circumstance, assessing relative strengths, and adopting non-stubborn conduct that survives force without surrendering long-term purpose.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-instruction is embedded as a prudential criterion—“vaitasī vṛtti” is presented as a recognizable mark (lakṣaṇa) of practical intelligence in governance.