Adhyaya 2
धृतराष्ट्रविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry (Śalya-parva, Adhyāya 2)
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka-vilāpa (Lament of Dhṛtarāṣṭra) — contextual unit within Śalya-parva
Vaiśaṃpāyana reports that after the women are dismissed, Dhṛtarāṣṭra—overwhelmed by escalating grief—laments repeatedly, describing physical signs of distress and the psychological rupture caused by hearing of his sons’ deaths. He addresses Duryodhana as if present, articulating dependency, loss of protection, and the collapse of royal continuity. He then catalogues numerous allied kings and notable fighters who fought “for his sake” and were slain, using the refrain “kim anyad bhāgadheyataḥ” to interpret the devastation as destiny’s allotment. The king recalls Vidura’s earlier warning that Duryodhana’s wrongdoing would destroy the polity, acknowledging his own failure of discernment. Shifting from lament to structured inquiry, he questions Saṃjaya about battlefield command after Karṇa’s fall, the formation’s leadership, the protection of Śalya’s flanks, the death of Śalya and Duryodhana, the fate of the Pāñcālas and Draupadī’s sons, and which warriors survived. The chapter thus combines grief rhetoric, moral retrospection, and historiographic demand for an exact account.
Chapter Arc: स्त्रियों के विदा हो जाने पर अंधे धृतराष्ट्र धुएँ-सी भारी साँस छोड़ते, बार-बार हाथ झटकते हुए स्मृतियों के ज्वार में डूब जाते हैं और सूत संजय से युद्ध-वृत्तांत का कठोर सत्य फिर पूछ बैठते हैं। → धृतराष्ट्र एक-एक कर अपने पक्ष के नाश का कारण टटोलते हैं—क्यों इतने-इतने भूमिपाल साथ होकर भी उनके पुत्र ‘भूमौ प्राकृतः कणूपो यथा’ की तरह पड़े रहे; वे भगदत्त, जयद्रथ, कर्ण जैसे महावीरों के पतन को ‘किमन्यद् भागधेयतः’ कहकर भाग्य और अपराध के बीच झूलते हुए याद करते हैं। → विलाप का शिखर तब आता है जब धृतराष्ट्र स्वीकार करते हैं कि कर्ण भी सबके देखते-देखते किरीटधारी अर्जुन के हाथों मारा गया, और साथ ही विदुर-वाक्य की भविष्यवाणी उनके भीतर वज्र की तरह गूँजती है—‘दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति’। → धृतराष्ट्र अंततः अपने शोक को ‘भाग्य’ के आवरण में ढँकने का प्रयास करते हैं—इतने वीरों के बीच प्रयत्नपूर्वक लड़ते हुए भी पुत्रों का मारा जाना उन्हें नियति-प्रेरित प्रतीत होता है; संजय के प्रति उनकी जिज्ञासा अब केवल विवरण नहीं, आत्म-दंड बन जाती है। → धृतराष्ट्र आगे के युद्ध-वृत्तांत और शेष बचे योद्धाओं की दशा सुनने को व्याकुल रहते हैं—कौन बचेगा, कौन गिरेगा, और यह विनाश कहाँ थमेगा।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वमें धृतराष्ट्रका मोहविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—မိန်းမတို့ကို ပြန်လွှတ်ပြီးနောက် အမ္ဗိကာ၏ သားတော် ဓೃತရာଷ္ဌ ဘုရင်သည် ဝမ်းနည်းခြင်းတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ကျရောက်ကာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလေ၏။ ထိုအခါ သူသည် ပူပြင်းသော အသက်ရှူသံများ ထုတ်လျက် လက်နှစ်ဖက်ကို ထပ်ခါထပ်ခါ လှုပ်ယမ်းကာ ကြာမြင့်စွာ ဝမ်းနည်းနေပြီးနောက် အတွေးနက်နက်ရှိုင်းရှိုင်းတွင် နစ်မြုပ်ကာ ဤသို့ ပြောဆိုလေ၏။
Verse 2
सथूममिव नि:श्वस्य करौ धुन्वन् पुनः पुनः । विचिन्त्य च महाराज वचन चेदमब्रवीत्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို မဟာရာဇာ! မိန်းမတို့ ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် အမ္ဘိကာ၏သား ဓြတရာഷ്ടရသည် ဒုက္ခတစ်ခုနောက်တစ်ခု ထပ်ဆင့်ကျရောက်ကာ မီးခိုးထွက်သကဲ့သို့ ပူပြင်းသော အသက်ရှူထုတ်သံများကို ထုတ်လွှတ်၍ ဝမ်းနည်းကြေကွဲစွာ လက်နှစ်ဖက်ကို မကြာခဏ လှုပ်ယမ်းလျက် ငိုကြွေးလေ၏။ ထို့နောက် အချိန်ကြာမြင့်စွာ စဉ်းစားမောင့်မဲပြီးနောက် ဤစကားတို့ကို ပြောလေ၏»။
Verse 3
धघतयाट्र उवाच अहो बत महददु:खं यदहं पाण्डवान् रणे । क्षेमिणश्षाव्ययांश्वैव त्वत्त: सूत शुणोमि वै
ဓြတရာഷ്ടရက ပြောသည်– «အို စူတ! ငါ့အတွက် ဒုက္ခကြီးတစ်ရပ်ပင်—စစ်မြေပြင်၌ ပाण्डဝတို့ အန္တရာယ်ကင်း၍ မပျက်စီးသေးကြောင်းကို သင်၏နှုတ်မှ ငါကြားရခြင်းပင် ဖြစ်၏»။
Verse 4
वज्रसारमयं नून॑ हृदयं सुदृढं मम । यच्छुत्वा निहतानू पुत्रान् दीर्यते न सहस्रधा
ဓြတရာഷ്ടရက ပြောသည်– «အမှန်ပင် ငါ့နှလုံးသည် စိန်၏အနှစ်သာရကဲ့သို့ အလွန်တင်းမာခိုင်မာလှ၏။ အကြောင်းမူကား ငါ့သားတို့ သတ်ဖြတ်ခံရကြောင်း ကြားရသော်လည်း ထိုနှလုံးသည် ထောင်ပေါင်းများစွာအဖြစ် မကွဲမပြားသေးပေ»။
Verse 5
चिन्तयित्वा वयस्तेषां बालक्रीडां च संजय । हतान् पुत्रानशेषेण दीर्यते मे भृूशं मन:
«စဉ္ဇယ! သူတို့၏နုနယ်သောအရွယ်နှင့် ကလေးဘဝကစားပွဲများကို ငါတွေးမိပြီး၊ ထို့နောက် ငါ့သားတို့အားလုံး မကျန်မရှိ သတ်ဖြတ်ခံရကြောင်းကို စဉ်းစားသော် ငါ့နှလုံးသည် အလွန်အမင်း ပွင့်ကွဲသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏»။
Verse 6
अनेत्रत्वाद् यदेतेषां न मे रूपनिदर्शनम् । पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता
ဓြတရာഷ്ടရက ပြောသည်– «ငါသည် မျက်စိမမြင်သူဖြစ်သဖြင့် သူတို့၏ရုပ်သွင်ကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူး။ သို့သော် ဖခင်မေတ္တာကြောင့် သူတို့အပေါ် ငါ၏ချစ်ခင်မှုကို အစဉ်တစိုက် ထိန်းထားခဲ့၏»။
Verse 7
बालभावमत्तिक्रम्य यौवनस्थांश्व तानहम् मध्यप्राप्तांस्तथा श्र॒ुत्वा हृष्ट आसं तदानघ
အပြစ်ကင်းသော စဉ္ဇယာရေ—ငါ့သားတို့သည် ကလေးဘဝကို ကျော်လွန်၍ လူငယ်ဘဝသို့ ဝင်ရောက်ကာ တဖြည်းဖြည်း အလယ်အရွယ်သို့ ရောက်လာကြသည်ဟု ကြားသိသည့်အခါ ငါသည် ဝမ်းမြောက်လွန်စွာ ဖြစ်ခဲ့၏။
Verse 8
तानद्य निहतान् श्रुत्वा हतैश्वर्यानू हतौजस: । न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुत:
ယနေ့ ထိုသားတို့သည် သတ်ဖြတ်ခံရပြီး အာဏာနှင့် အင်အားတို့မှ ကင်းလွတ်သွားကြသည်ဟု ကြားသိရသဖြင့်၊ သားတို့အပေါ် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုက ငါ့ကို လွှမ်းမိုးကာ မည်သည့်နေရာတွင်မျှ ငြိမ်းချမ်းမှု မရနိုင်တော့။
Verse 9
एह्ीहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य साम्प्रतम् । त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြော၏—“လာပါ၊ လာပါ၊ ငါ့သားရေ—ဘုရင်တို့၏ ဘုရင်ရေ—ယခု ငါ့ထံသို့ လာပါ။ ငါသည် အားကိုးရာမဲ့နေပြီ။ လက်တံကြီးသောသူရေ၊ သင်မရှိလျှင် ငါသည် မည်သို့သော အခြေအနေသို့ ကျရောက်မည်နည်း?”
Verse 10
कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान् | शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृत: कुनूपो यथा,तात! तुम यहाँ पधारे हुए समस्त भूमिपालोंको छोड़कर किसी नीच और दुष्ट राजाके समान मारे जाकर पृथ्वीपर कैसे सो रहे हो?
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြော၏—“ငါ့သားရေ! ဤနေရာသို့ စုဝေးလာကြသော မြေကြီး၏ ဘုရင်တို့ကို စွန့်ပစ်ပြီး၊ သာမန် အောက်တန်းကျသူတစ်ယောက်ကဲ့သို့ မြေပေါ်တွင် ထိုးကျသတ်ဖြတ်ခံကာ မည်သို့ အိပ်လျက်ရှိရသနည်း?”
Verse 11
गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा । अन्धं वृद्ध च मां वीर विहाय क्व नु यास्यसि,वीर महाराज! तुम भाई-बन्धुओं और सुहृदोंके आश्रय होकर भी मुझ अंधे और बूढ़ेको छोड़कर कहाँ चले जा रहे हो?
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြော၏—“သူရဲကောင်း မဟာဘုရင်ရေ! ဆွေမျိုးနှင့် မိတ်သဟာယတို့၏ အားကိုးရာဖြစ်ခဲ့သူ၊ ယခု မျက်ကန်းအိုမင်းသော ငါ့ကို ချန်ထားပြီး ဘယ်သို့ သွားမည်နည်း?”
Verse 12
सा कृपा सा च ते प्रीति: क्व सा राजन् सुमानिता । कथं विनिहतः पार्थ: संयुगेष्वपराजित:
အို မင်းကြီး! သင်၏ကရုဏာ၊ သင်၏ချစ်ခင်မေတ္တာနှင့် အခြားသူတို့ကို ဂုဏ်ပြုလေးစားပေးတတ်သော သဘောထားက ဘယ်သို့ ပျောက်ကွယ်သွားသနည်း။ မင်းကြီးသည် စစ်ပွဲများတွင် မရှုံးနိမ့်သူဖြစ်ခဲ့သည်မဟုတ်လော; ထိုသို့ဖြစ်လျက် ကုန္တီ၏သားတို့၏လက်ဖြင့် စစ်မြေပြင်၌ မည်သို့ သတ်ဖြတ်ခံရသနည်း?
Verse 13
को नु मामुत्थितं वीर तात तातेति वक्ष्यति । महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्,वीर! अब मेरे उठनेपर मुझे सदा तात, महाराज और लोकनाथ आदि बारंबार कहकर कौन पुकारेगा?
သူရဲကောင်းရေ! ငါ ထလာသောအခါ ယခုမှစ၍ ဘယ်သူက ငါ့ကို “အဖေ၊ အဖေ” ဟု ထပ်ခါထပ်ခါ ခေါ်မည်နည်း။ ထို့ပြင် “မဟာမင်းကြီး” “ပြည်သူတို့၏ အရှင်” ဟုလည်း အစဉ်မပြတ် ခေါ်ဆိုမည်နည်း။
Verse 14
परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचन: । अनुशाधीति कौरव्य तत् साधु वद मे वच:
ကူရုဝంశ၏အပျော်တော်သားရေ! မင်းသည် ချစ်ခင်မေတ္တာကြောင့် မျက်ရည်စိုစိုဖြင့် ငါ့လည်ပင်းကို ဖက်ကာ “အဖေ၊ ကျွန်ုပ်၏ တာဝန်ဓမ္မကို သင်ကြားပေးပါ” ဟု ဆိုတတ်ခဲ့သည်။ ယခုလည်း ကူရုဝంశ၏ဂုဏ်ရည်ရေ၊ ဓမ္မကို ထောက်မသော ထိုမြတ်နိုးဖွယ် စကားတော်ကို ငါ့အား ထပ်မံ ပြောကြားလော့။
Verse 15
ननु नामाहमश्रौषं वचन तव पुत्रक । भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा
ဓြတရာഷ്ട္ရက ပြောသည်– “သားရေ၊ မင်းပြောခဲ့သော စကားကို ငါ အမှန်တကယ် ကြားခဲ့၏။ ‘ငါ့အာဏာအောက်ရှိ မြေပြင်သည် အလွန်ကျယ်ဝန်း၏; ထိုမျှကြီးမားသော နိုင်ငံမြေသည် ပါဋ္ဌ (ယုဓိဋ္ဌိရ) ၏ အာဏာအောက်၌ မရှိခဲ့’ ဟူသော စကားပင် ဖြစ်သည်။”
Verse 16
भगदत्त: कृप: शल्य आवन्त्यो5थ जयद्रथ: । भूरिश्रवा: सोमदत्तो महाराजश्न बाह्विक:
ဓြတရာഷ്ട္ရက ပြောသည်– “ဘဂဒတ္တ၊ ကೃပ၊ သလျ၊ အဝန္တီဘုရင်နှင့် ဂျယဒြထ၊ ထို့ပြင် ဘူရိश्रဝस्၊ သောမဒတ္တ၊ နှင့် မဟာမင်း ဘာဟ္လိက တို့လည်း ဖြစ်ကြသည်။”
Verse 17
अश्रवत्थामा च भोजश्न मागधश्न महाबल: । बृहद्धलश्न क्राथश्व शकुनिश्चापि सौबल:
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်– «အရှွတ္ထာမာ၊ ဘောဇ၊ အင်အားကြီးသော မာဂဓ၊ ဗృဟဒ္ဗလ၊ က္ရာထ၊ ထို့ပြင် စုဗလ၏သား စကူနိ—ဤသူတို့လည်း စစ်တန်းတွင် ရှိနေကြ၏»။
Verse 18
म्लेच्छाक्ष शतसाहसत्रा: शकाश्न यवनै: सह । सुदक्षिणश्न काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်– «မလေစ္ဆာတို့ ရာထောင်ချီမက ရာသိန်းချီရှိကြ၏။ စကာတို့သည် ယဝနတို့နှင့်အတူရှိကြ၏။ ထို့ပြင် တောင်ပိုင်းက ကမ္ဗောဇတို့နှင့် တြိဂရ္တတို့၏ အရှင်လည်း ရှိ၏»။
Verse 19
भीष्म: पितामहश्नैव भारद्वाजो5थ गौतम: । श्रुतायुश्चायुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်– «ပိဿမ ပိတామဟ၊ ထို့ပြင် ဘာရဒ္ဝာဇနှင့် ဂေါတမ၊ ထို့နောက် ရှရုတာယု၊ အယုတာယု၊ နှင့် သတ္တာယု အင်အားကြီးသူလည်း ရှိ၏»။
Verse 20
जलसन्धो<थार्ष्यशृज्जी राक्षसश्वाप्पलायुध: । अलनम्बुषो महाबाहु: सुबाहुश्च महारथ:
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်– «ဇလသန္ဓ၊ အာရ္ရှျရှೃင်္ဂီ၊ ရက္ခသ အလာယုဓလည်းကောင်း၊ လက်မောင်းကြီး အလနမ္ဗုသ၊ နှင့် မဟာရထ စုဗာဟု—ဤသူတို့လည်း တိုက်ပွဲဝင်တို့အကြား ရှိကြ၏»။
Verse 21
एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम । मदर्थमुद्यता: सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च
«ထိုသူတို့နှင့် အခြားဘုရင်များ များစွာတို့သည်၊ အို ဘုရင်တို့အထဲမှ အမြတ်ဆုံး၊ ငါ့အတွက် အားလုံး ထကြွလာကြပြီး—အသက်နှင့် ဥစ္စာကိုပါ စွန့်လွှတ်ရန် အသင့်ဖြစ်ကြ၏»။
Verse 22
“नृपश्रेष्ठल भगदत्त, कृपाचार्य, शल्य, अवन्तीके राजकुमार, जयद्रथ, भूरिश्रवा, सोमदत्त, महाराज बाह्लिक, अश्व॒त्थामा, कृतवर्मा, महाबली मगधनरेश बृहद्वल, क्राथ, सुबलपुत्र शकुनि, लाखों म्लेच्छ, यवन एवं शक, काम्बोजराज सुदक्षिण, त्रिगर्तराज सुशर्मा, पितामह भीष्म, भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्य, गौतमगोत्रीय कृपाचार्य, श्रुतायु, अयुतायु, पराक्रमी शतायु, जलसन्ध, ऋष्यशंगपुत्र राक्षत अलायुध, महाबाहु अलम्बुष और महारथी सुबाहु--ये तथा और भी बहुत-से नरेश मेरे लिये प्राणों और धनका मोह छोड़कर सब-के- सब युद्धके लिये उद्यत हैं ।। तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभि: परिवारित: । योधयिष्याम्यहं पार्थान् पज्चालांश्वैव सर्वश:,“इन सबके बीचमें रहकर भाइयोंसे घिरा हुआ मैं रणभूमिमें पाण्डवों और पांचालोंके साथ युद्ध करूँगा
ဓြတရာෂ္ဋြ မင်းက ပြောသည်— «မင်းတို့အနက် အထွတ်အမြတ်ဖြစ်သော ဘဂဒတ္တ၊ ကೃပာစာရျ၊ ရှလျ၊ အဝန္တီ၏ မင်းသား၊ ဇယဒြထ၊ ဘူရိရှြဝသ၊ သောမဒတ္တ၊ ဘာဟ္လိက မဟာမင်း၊ အရှွတ္ထာမာ၊ ကෘတဝರ್ಮာ၊ မဂဓ၏ အင်အားကြီး မင်း ဘృဟဒ္ဗလ၊ ကရာထ၊ သုဗလ၏ သား ရှကునိ၊ မလေစ္ဆ၊ ယဝန၊ ရှက တို့ အရေအတွက်မရေတွက်နိုင်လောက်အောင်၊ ကမ္ဗောဇမင်း သုဒက္ခိဏ၊ တြိဂရ္တ မင်း သုရှర్మာ၊ အဘိုးကြီး ဘီရှ္မ၊ ဘရဒ္ဝာဇ၏ သား ဒြောဏာစာရျ၊ ဂေါတမဝంశ ကೃပာစာရျ၊ ရှရုတာယု၊ အယုတာယု နှင့် ရဲရင့်သော ရှတာယု၊ ဇလသန္ဓ၊ ဥဿျရှೃင်္ဂ၏ သား ရာක්ෂသ အလာယုဓ၊ လက်တံခိုင်မာသော အလမ္ဗုရှ၊ နှင့် မဟာရഥီ သုဗာဟု—ဤသူတို့နှင့် အခြား မင်းများစွာတို့သည် ငါ့အတွက် အသက်နှင့် ဥစ္စာပေါ် မောဟကို စွန့်လွှတ်ကာ စစ်ပွဲအတွက် အဆင်သင့် ရပ်တည်နေကြသည်။ သူတို့အလယ်၌ စစ်မြေပြင်တွင် ငါသည် ညီအစ်ကိုတို့က ဝိုင်းရံထားလျက် ပाण्डု၏ သားများနှင့် ပာဉ္စာလတို့ကို နည်းလမ်းအားလုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်မည်»။
Verse 23
चेदींश्व नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्व॒ संयुगे । सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्,'राजसिंह! मैं युद्धस्थलमें चेदियों, द्रौपदीकुमारों, सात्यकि, कुन्तिभोज तथा राक्षस घटोत्कचका भी सामना करूँगा
ဓြတရာෂ္ဋြ မင်းက ပြောသည်— «မင်းတို့အနက် ကျားတစ်ကောင်ကဲ့သို့သော မင်းကြီးရေ၊ စစ်မြေပြင်၌ ငါသည် ချေဒီတို့၊ ဒြောပဒီ၏ သားများ၊ သာတျကိ၊ ကုန္တိဘောဇ နှင့် ရာක්ෂသ ဃဋောတ္ကချ ကိုပါ ရင်ဆိုင်မည်»။
Verse 24
एको5प्येषां महाराज समर्थ: संनिवारणे । समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्भिधावताम्
ဓြတရာෂ္ဋြ မင်းက ပြောသည်— «မဟာမင်းကြီးရေ၊ သူတို့ထဲက တစ်ယောက်တည်းပင် စစ်မြေပြင်၌ ပाण्डဝ စစ်သူရဲများကို တားဆီးနိုင်စွမ်းရှိသည်—အထူးသဖြင့် သူက ဒေါသထွက်နေချိန်တွင် သူတို့က တန်းတန်းမတ်မတ် တိုက်ခိုက်ရန် ပြေးဝင်လာသော်»။
Verse 25
अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभि:
သို့မဟုတ်လည်း၊ ဤသူတို့အားလုံးသည် ပाण्डဝ၏ နောက်လိုက်နှင့် ထောက်ခံသူများပင် ဖြစ်ကြသည်—သစ္စာဖြင့် သူ့နောက်ကွယ်တွင် ရပ်တည်သူများ။
Verse 26
कर्ण एको मया सार्ध निहनिष्यति पाण्डवान्
ဓြတရာෂ္ဋြ မင်းက ယုံကြည်ချက်ပြင်းပြစွာ ကြေညာသည်— «ကර්ဏ တစ်ယောက်တည်းပင် ငါနှင့်အတူ တိုက်ခိုက်လျှင် ပाण्डဝတို့ကို သုတ်သင်လိမ့်မည်»။
Verse 27
यश्न तेषां प्रणेता वै वासुदेवोी महाबल:
သူတို့အတွက် အမှန်တကယ်သော ခေါင်းဆောင်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဝါစုဒေဝ (Vāsudeva) ဖြစ်ပြီး၊ သူ၏ လမ်းညွှန်မှုက သူတို့၏ လမ်းကြောင်းကို ဦးတည်စေသည်။ ဤစကားသည် စစ်ပွဲ၌ အင်အားဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာအင်အားတင်မက၊ မှန်ကန်သော ခေါင်းဆောင်မှုနှင့် ခွဲခြားမြင်နိုင်သော အကြံဉာဏ်လည်း ဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 28
तस्याथ वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ
ထို့နောက်၊ အို စူတ (Sūta) ရေ၊ သူပြောဆိုနေစဉ်၌ပင် ငါ့ရှေ့တော်တင် အကြိမ်ကြိမ် ထပ်မံဆိုကြားလေ၏—အရေးပေါ်ကာလ၌ မှတ်သား၍ လက်တွေ့ကျင့်သုံးရမည့် အချက်ကို မမေ့မလျော့စေရန် ဖြစ်သည်။
Verse 29
शक्तितो हानुपश्यामि निहतान् पाण्डवान् रणे । सूत! मेरे निकट दुर्योधन जब इस तरहकी बहुत-सी बातें कहने लगा तो मैं यह समझ बैठा कि “हमारी शक्तिसे समस्त पाण्डव रणभूमिमें मारे जायँगे” || २८ $ ।।
ဓൃതရာഷ്ടရက ပြောသည်— «ငါတို့၏ အင်အားအာဏာဖြင့် စစ်မြေပြင်၌ ပाण्डဝတို့ လဲကျသေဆုံးနေကြမည်ဟု ငါမြင်ယောင်သည်။ အို စူတ ရေ၊ ဒုရ്യೋಧနသည် ငါ့အနီးသို့ လာ၍ ဤသို့သော စကားများစွာကို ပြောလေသောအခါ ငါသည် ‘ငါတို့၏ အင်အားဖြင့် ပाण्डဝအားလုံး စစ်မြေပြင်၌ သတ်ဖြတ်ခံရမည်’ ဟု ယုံမှားမရှိ ထင်ခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ထိုနေရာ၌ပင်—သူတို့အလယ်တွင်—ငါ့သားတို့က ထိုးနှက်သတ်ဖြတ်ခံနေရသည်»။
Verse 30
भीष्मश्न निहतो यत्र लोकनाथ: प्रतापवान्
ဓೃತရာഷ്ടရက ပြောသည်— «ထိုစစ်ပွဲ၌ပင် လူထု၏ အကာအကွယ်ဖြစ်သော အင်အားကြီး ဘီရှ္မသည် သတ်ဖြတ်ခံရပြီး၊ အခြားသော မဟာသူရဲကောင်းများလည်း ပाण्डဝတို့၏ လက်ဖြင့် စစ်မြေပြင်တွင် လဲကျသေဆုံးကြသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း မည်သို့ရှိနိုင်မည်နည်း။ ထိုကဲ့သို့သော ကာကွယ်သူများနှင့် စစ်ပညာကျွမ်းကျင်သူများပင် ကျဆုံးသွားသောအခါ လူ့အားထုတ်မှုနှင့် မဟာဗျူဟာတို့သည် ကံ၏ ခွဲဝေမှုအောက်တွင် အနိုင်မရသကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်»။
Verse 31
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम् । द्रोणश्न ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारग:
ဓృతရာഷ്ടရက ပြောသည်— «ရှီခဏ္ဍိန်ကို ရင်ဆိုင်၍ ခြင်္သေ့မင်းက မြေခွေးကို တိုက်ခိုက်သကဲ့သို့၊ ထိုနေရာ၌ ဒ್ರೋဏ—ဗြာဟ္မဏ—သည် လက်နက်နှင့် ပစ်လက်နက် အမျိုးမျိုးအားလုံး၌ ပြည့်စုံကျွမ်းကျင်သူအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိ၏»။
Verse 32
कर्णश्र निहत: संख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबल:
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်– စစ်မြေပြင်၌ ကာဏ္ဏ—အင်အားကြီးမား၍ ဒေဝအာယုဓများကို ကျွမ်းကျင်သိမြင်သူ—သတ်ဖြတ်ခံရသကဲ့သို့၊ ထိုစစ်ကွင်းတစ်ခုတည်းပေါ်တွင်ပင် ဘူရိရှ္ရဝသ၊ သောမဒတ္တ နှင့် ဘာဟ္လိက မဟာရာဇာတို့လည်း ပျက်စီးသွားရာ၌—ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်းကို မည်သို့ဆိုနိုင်မည်နည်း။
Verse 33
भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्न संयुगे । बाह्विकश्न महाराज: किमन्यद् भागधेयत:
ကာဏ္ဏ—ဒေဝအာယုဓများကို ကျွမ်းကျင်သိမြင်သော အင်အားကြီးသူ—စစ်ပွဲ၌ သတ်ဖြတ်ခံရရာ၊ စစ်ကွင်းပေါ်တွင်ပင် ဘူရိရှ္ရဝါ၊ သောမဒတ္တ နှင့် ဘာဟ္လီက မဟာရာဇာတို့လည်း ပျက်စီးရာ—အို မဟာရာဇာ၊ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်းကို မည်သို့ အတည်ပြုဆိုနိုင်မည်နည်း။
Verse 34
भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारद: । जयद्रथश्न निहत: किमन्यद् भागधेयत:,जहाँ गजयुद्धविशारद राजा भगदत्त मारे गये और सिंधुराज जयद्रथका वध हो गया, वहाँ भाग्यके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है?
ဆင်စစ်ပညာ၌ ထင်ရှားကျော်ကြားသော ဘဂဒတ္တ မင်းကြီး သတ်ဖြတ်ခံရရာ၊ စင်ဓုမင်း ဂျယဒြထလည်း သေဆုံးရာ—ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း မည်သို့ရှိနိုင်မည်နည်း။
Verse 35
सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्न पौरव: । श्रुतायुश्नायुतायुश्न॒ किमन््यद् भागधेयत:,जहाँ काम्बोजराज सुदक्षिण, पौरव, जलसन्ध, श्रुतायु और अयुतायु मार डाले गये, वहाँ भाग्यके सिवा और क्या कारण हो सकता है?
ကမ္ဗောဇ၏ စုဒက္ခိဏ၊ ပေါရဝ ဂျလသံဓ၊ စစ်သူရဲ ရှရုတာယု နှင့် အယုတာယုတို့ သတ်ဖြတ်ခံရရာ—ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း မည်သို့ရှိနိုင်မည်နည်း။
Verse 36
महाबलस्तथा पाण्ड्य: सर्वशस्त्रभृतां वर: । निहत: पाण्डवै: संख्ये किमन्यद् भागधेयत:
လက်နက်ကိုင်သူအပေါင်းတို့အနက် အထူးထက်မြက်၍ အင်အားကြီးမားသော ပाण्ड്യ မင်းကြီးသည် စစ်အုံအခဲအကြပ်၌ ပाण्डဝတို့၏ လက်ဖြင့် သတ်ဖြတ်ခံရ하였다။ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း မည်သို့ရှိနိုင်မည်နည်း။
Verse 37
बृहद्धलो हतो यत्र मागधश्न महाबल: । उग्रायुधश्न विक्रान्त: प्रतिमानं धनुष्मताम्
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြောသည်– «ဘృဟဒ္ဓလ သတ်ဖြတ်ခံရသောနေရာ၊ မဂဓ၏ အင်အားကြီးမင်းလည်း လဲကျသောနေရာ၊ ဥဂြာယုဓ—ရဲရင့်၍ မြားပစ်သူတို့အနက် စံနမူနာ—လည်း ထိုးသတ်ခံရသောနေရာ၊ ထို့ပြင် တြိဂర్తတို့၏ သုရှರ್ಮာနှင့် သံရှပ္တက စစ်သူရဲအစုတစ်စုလုံးပါ ပျက်စီးသွားသောနေရာတွင် ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း ဘာရှိနိုင်သနည်း?»
Verse 38
आवलन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तक्ष जनाधिप: । संशप्तकाश्न निहता: किमन्यद् भागधेयत:ः
အဝလန္တျ သတ်ဖြတ်ခံရသောနေရာ၊ တြိဂర్తတို့၏ အရှင်မင်းလည်း လဲကျသောနေရာ၊ သံရှပ္တက စစ်သူရဲများပါ သေဆုံးသွားသောနေရာတွင်—ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း ဘာရှိနိုင်သနည်း?
Verse 39
अलम्बुषो महाशूरो राक्षसश्वाप्यलायुध: । आर्ष्यशूड्ग्शवि निहत: किमन्यद् भागधेयत:,जहाँ शूरवीर अलम्बुष और ऋष्यशुंगपुत्र राक्षस अलायुध मारे गये, वहाँ भाग्यके सिवा और क्या कारण बताया जा सकता है?
အင်အားကြီးသူရဲကောင်း အလမ္ဗုရှ နှင့် ရက္ခသ အလားယုဓ—အာရ္ဩျရှೃင်္ဂ၏ သား—တို့ပါ သတ်ဖြတ်ခံရပြီ။ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်းကို ဘာဟုဆိုနိုင်မည်နည်း?
Verse 40
नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदा: । म्लेच्छाश्व बहुसाहस्रा: किमन्यद् भागधेयत:
နာရာယဏ အမည်ခံ စစ်ပွဲမူးယစ်သော နွားထိန်းများ သတ်ဖြတ်ခံရသောနေရာ၊ မလေစ္ဆ မြင်းစစ်သည် ထောင်ပေါင်းများစွာလည်း လဲကျသွားသောနေရာတွင်—ကံကြမ္မာ၏ ခွဲဝေချက်မှတပါး ဘာကိုဆိုနိုင်မည်နည်း?
Verse 41
शकुनि: सौबलो यत्र कैतव्यश्व॒ महाबल: । निहत: सबलो वीर: किमन्यद् भागधेयत:
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြောသည်– «သုဗလ၏ သား အင်အားကြီးသော ရှကునိနှင့် ထိုလောင်းကစားသမား၏ သား သူရဲကောင်း ဥလူကတို့သည် မိမိတို့တပ်များနှင့်အတူ သတ်ဖြတ်ခံရသောအခါ—ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း ဘာရှိနိုင်သနည်း?»
Verse 42
एते चान्ये च बहव: कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा: । राजानो राजतपूुत्रा श्न शूरा: परिघबाहव:
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «ထို့ပြင် အခြားသူများလည်း များစွာရှိသေးသည်—ဘုရင်များနှင့် မင်းသားများ—လက်နက်ပညာကို ပြည့်စုံစွာ လေ့ကျင့်ပြီး စစ်ပွဲ၏ မာနကြောင့် မူးယစ်နေကြသော၊ လက်မောင်းများသည် သံတုတ်ကဲ့သို့ ခိုင်မာသော သူရဲကောင်းများ»။
Verse 43
यत्र शूरा महेष्वासा: कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा:
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «စစ်မြေပြင်၌ ထိုသူရဲကောင်းများအားလုံး—အင်အားကြီး မြားပစ်သမားများ၊ လက်နက်ပညာပြည့်စုံသူများ၊ စစ်မာနကြောင့် မူးယစ်နေသူများ—အားလုံး သတ်ဖြတ်ခံရပြီးနောက်၊ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း မည်သို့ရှိနိုင်မည်နည်း?»
Verse 44
बहवो निहता: सूत महेन्द्रसमविक्रमा: । नानादेशसमावृत्ता: क्षत्रिया यत्र संजय
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «အို စူတ၊ စဉ္ဇယ၊ ထိုနေရာ၌ အိန္ဒြနှင့်တူသော အင်အားရှိသည့် က္ଷတ္တရိယများ များစွာ သတ်ဖြတ်ခံရသည်—နိုင်ငံပေါင်းစုံမှ စုဝေးလာသော စစ်သူရဲများပင်»။
Verse 45
पुत्राश्न॒ मे विनिहता: पौत्राश्नैव महाबला:
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «ငါ၏သားများလည်း သတ်ဖြတ်ခံရပြီ၊ ငါ၏မြေးများလည်း—အင်အားကြီးသူများ—ထိုနည်းတူပင်»။
Verse 46
वयस्या भ्रातरश्वैव किमन्यद् भागधेयत: । हाय! मेरे महाबली पुत्र, पौत्र, मित्र और भाई-बन्धु सभी मार डाले गये, इसे दुर्भाग्यके सिवा और क्या कहूँ? ।। भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नर:
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «မိတ်ဆွေများနှင့် ညီအစ်ကိုများပါ—ဤအရာကို ကံကြမ္မာမှတပါး ဘာဟု ခေါ်နိုင်မည်နည်း။ အို အလား! ငါ၏ အင်အားကြီးသော သားများ၊ မြေးများ၊ မိတ်ဆွေများနှင့် ဆွေမျိုးသားချင်းများ အားလုံး သတ်ဖြတ်ခံရပြီ။ သန့်ရှင်းသော ကံဆိုးမှုမှတပါး ငါ ဘာဟု အမည်ပေးနိုင်မည်နည်း။ မိမိအတွက် ခွဲဝေထားသော ကံကြမ္မာနှင့် ချည်နှောင်ထားသော လူသည် အဆုံးသတ်သို့ ဤသို့ပင် မလွဲမသွေ ရောက်လာတတ်သည်»။
Verse 47
अहं वियुक्तस्तैर्भाग्ये: पुत्रैश्नैवेह संजय
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်— «စဉ္ဇယာ၊ ငါသည် ဤနေရာ၌ ကောင်းမြတ်သော ကံကောင်းခြင်းတို့မှ ကင်းကွာသွားပြီ၊ သားတို့မှလည်း ဆုံးရှုံးကင်းမဲ့သွားပြီ။ ယခု အိုမင်းသည့်အရွယ်၌ ရန်သူတို့၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်ပြီးနောက် ငါ၏ ဒုက္ခဆင်းရဲသော အခြေအနေသည် မည်သို့ဖြစ်မည်နည်း?»
Verse 48
।। नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादूृते प्रभो
«အရှင်ဘုရား၊ ဤကိစ္စ၌ တောထဲသို့ ထွက်ခွာနေထိုင်ခြင်းထက် မြင့်မြတ်သော လမ်းစဉ်ကို ငါမမြင်။ ဤနေရာ၌ ထိုလမ်းစဉ်သည် အမြင့်ဆုံးဖြစ်၍ ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းကာ ပိုမိုကြီးမားသော အမှားကို ရှောင်ရှားစေသည်»။
Verse 49
सो<हं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये । न हि मेडन्यद् भवेच्छेयो वनाभ्युपगमादृते
«ထို့ကြောင့် ငါသည် တောသို့ သွားမည်—ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေကင်းမဲ့၍၊ ငါ၏ ဆွေမျိုးတို့သည် ပျက်စီးသွားကြပြီ။ ငါ့အတွက် တောသို့ ဆုတ်ခွာနေထိုင်ခြင်းထက် ကောင်းသော လမ်းစဉ်မရှိ။ တောဘဝကို ခိုလှုံခြင်းမှတပါး အမှန်တကယ်သော ကောင်းကျိုးကို ငါမမြင်»။
Verse 50
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय । सामर्थ्यशाली संजय! मेरे लिये वनवासके सिवा और कोई कार्य श्रेष्ठ नहीं जान पड़ता। अब कुट॒म्बीजनोंका विनाश हो जानेपर बन्धु-बान्धवोंसे रहित हो मैं वनमें ही चला जाऊँगा। संजय! पंख कटे हुए पक्षीकी भाँति इस अवस्थाको पहुँचे हुए मेरे लिये वनवास स्वीकार करनेके सिवा दूसरा कोई श्रेयस्कर कार्य नहीं है ।। दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्न निहतो युधि
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်— «စဉ္ဇယာ၊ ငါသည် ဤအခြေအနေသို့ ရောက်လာပြီ—တောင်ပံဖြတ်ခံရသော ငှက်ကဲ့သို့။ ငါ့အတွက် တောသို့ ဆုတ်ခွာနေထိုင်ခြင်းထက် ကောင်းသော လမ်းစဉ်မရှိဟု ငါမြင်သည်။ ယခု ငါ၏ အိမ်ထောင်စု ပျက်စီးသွားပြီး ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေ၊ မဟာမိတ်တို့ကင်းမဲ့သဖြင့် ငါသည် တောသို့ တစ်ယောက်တည်း သွားမည်။ ဤသို့သော အခြေအနေသို့ ရောက်သူအတွက် တောဘဝသာလျှင် အမှန်တကယ် အကျိုးရှိသည်ဟု ထင်ရသည်။ ဒုရျောဓန သတ်ခံရသောနေရာ၊ ရှလျ သည် စစ်မြေ၌ လဲကျသောနေရာ၊ တိုက်ပွဲတွင် တစ်ဦးတည်းသော စစ်သူရဲက ငါ၏ သားတစ်ရာကို သတ်ခဲ့သောနေရာ—ထိုကမ္ဘာ၌ ဘီမစೇန၏ အော်ဟစ်သံကြီးသော စကားကို ငါ မည်သို့ ခံနိုင်မည်နည်း?»
Verse 51
दुःशासनो विविंशश्व विकर्णश्र महाबल: । कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्ये5हं शब्दमुत्तमम्
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်— «ဒုಃရှာသန၊ ဝီဝိံရှ၊ မဟာဗလ ဝိကರ್ಣ—ယခု ငါသည် ဘီမစೇန၏ မြင့်မြတ်သော စကားသံကို မည်သို့ ကြားနိုင်မည်နည်း?»
Verse 52
असकृद्धदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုရ္ယောဓန သတ်ဖြတ်ခံရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငါ၏စိတ်သည် ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်းနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားကသောင်းကနင်းဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် ထပ်ခါထပ်ခါ ထိခိုက်လှုပ်ရှားရ၏»။
Verse 53
दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिर: । दुर्योधनके वधसे दुःख और शोकसे संतप्त हुआ मैं बारंबार बोलनेवाले भीमसेनकी कठोर बातें नहीं सुन सकूँगा ।।
ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်းနှင့် စိုးရိမ်ကြေကွဲခြင်းတို့ကြောင့် မီးလောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၍၊ သူက “ဘီမစေန၏ ကြမ်းတမ်း၍ ထပ်ခါထပ်ခါ ပြောသောစကားများကို ငါ မခံနိုင်တော့” ဟု ဆို၏။ ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆက်လက်ဆိုသည်– ထို့ကြောင့် အသက်ကြီး၍ အလွန်ပင်နာကျင်ကာ ဆွေမျိုးများ သတ်ဖြတ်ခံရသော မင်းသည် ဒုက္ခဝေဒနာတွင် မီးလောင်နေသကဲ့သို့ ရှိနေပြီး၊ စစ်၏ရက်စက်မှုက စကားပြောခြင်းကိုပင် ထပ်မံသောအနာတရတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲစေ၏။
Verse 54
मुहुर्मुहुर्मुह्मान: पुत्राधिभिरभिप्लुत: । विलप्य सुचिरं काल धृतराष्ट्रोडम्बिकासुत:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထပ်ခါထပ်ခါ အမ်ဗိကာ၏သား ဓြတရာෂ္ဋြသည် သားများအပေါ် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် လွှမ်းမိုးခံရကာ မောဟအတွင်းသို့ ကျရောက်လေ၏။ သူသည် အချိန်ကြာမြင့်စွာ ငိုကြွေးလျက်၊ စစ်ပြီးနောက် အချစ်တွယ်တာမှုနှင့် ဆုံးရှုံးမှု၏ အလေးချိန်အောက်တွင် စိတ်သည် ထပ်ခါထပ်ခါ နစ်မြုပ်သွားလေ၏။
Verse 55
दीर्घमुष्णं स नि:श्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम् | दुःखेन महता राजन् संतप्तो भरतर्षभ:ः
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ရှည်လျား၍ ပူပြင်းသော သက်ပြင်းတစ်ချက် ချပြီးနောက်၊ မိမိ၏ရှုံးနိမ့်မှုကို စဉ်းစားတော်မူလျက်၊ ဘာရတမျိုး၏ နွားထီးတော်—အတွင်း၌ ကြီးမားသောဒုက္ခကြောင့် မီးလောင်သကဲ့သို့—အို မင်းကြီး၊ အလွန်ပင် စိတ်ပင်ပန်းနာကျင်လေ၏။
Verse 56
पुनर्गावल्गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार पुत्रोंकी चिन्तामें डूबकर बारंबार मूर्च्छित होनेवाले
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် မင်းသည် ဂာဝလ္ဂဏ၏သား စဉ္ဇယ အမတ်(ရထားမောင်း)ကို ထပ်မံမေးမြန်း၍ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သမျှကို အတိအကျ အတိုင်းအတာမလွဲ ပြောပြရန် တောင်းဆိုလေ၏။ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်းအလယ်တွင်၊ အမှန်တရားကို တိတိကျကျ သိလိုသည့် မင်း၏အလိုတော်သည် စစ်၏အကျိုးဆက်များ၏ ဓမ္မအလေးချိန်ကို ထင်ဟပ်စေပြီး၊ ဝမ်းနည်းမှုကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစေသော်လည်း လူသားသည် သစ္စာတရားကို မျက်နှာချင်းဆိုင်ရန် လိုအပ်ကြောင်းကို ပြသလေ၏။
Verse 57
यं य॑ सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामका:
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «စစ်မြေပြင်၌ ငါ့ဘက်က စစ်တပ်၏ စစ်ဦးစီးအဖြစ် ခန့်အပ်မည့်သူ မည်သူမဆို…»
Verse 58
रणमूर्थ्नि हतो भीष्म: पश्यतां व: किरीटिना
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «စစ်မြေပြင်၏ အရှေ့ဆုံးတန်း၌ပင်၊ သင်တို့မြင်လျက်ရှိစဉ်၊ ခေါင်းပေါင်းသရဖူဆင်သူ (အာర్జုန) ၏ လက်ဖြင့် ဘီရှ္မ သည် ထိုးကျသေဆုံးခဲ့၏»။
Verse 59
एवमेव हत: कर्ण: सूतपुत्र: प्रतापवान्
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «ဤသို့ပင်၊ ရထားမောင်းသူ၏သား ကာဏ္ဏ—သတ္တိပြင်းထန်သောသူ—လည်း သတ်ဖြတ်ခံရ၏»။
Verse 60
पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «ယခင်ကပင် ငါသည် မဟာစိတ်ရှိသော ဝိဒုရ၏ အမိန့်အကြံကို ခံယူခဲ့ပြီးသားဖြစ်၏»။
Verse 61
केचिन्न सम्यक् पश्यन्ति मूढा: सम्यगवेक्ष्य च । तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वच: सम तत्
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «မိုက်မဲသူအချို့သည် သေချာစွာကြည့်ရှုလျက်ပင် အမှန်တကယ် မမြင်နိုင်ကြ။ ငါလည်း ထိုသို့သော မိုက်သူပင် ဖြစ်၏။ ထိုအကြံဉာဏ်သည် ငါ့အတွက် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သွား၏—ကြားသော်လည်း မခံယူနိုင်ခဲ့သဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဖမ်းမိ၊ လိုက်နာမပြုနိုင်ခဲ့»။
Verse 62
यदब्रवीत् स धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान् | तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिन:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– အရင်က ဓမ္မရှိ၍ အမြင်ရှည်သော ဝိဒုရ ပြောခဲ့သမျှသည် ယခု အတိအကျ အတိုင်းအတာမလွဲ ဖြစ်ပေါ်လာပြီ။ သစ္စာပြောသော မဟာပုရుష၏ စကားသည် အမှန်တကယ် သစ္စာဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားလာ၏။
Verse 63
दैवोपहतचित्तेन यन्मया न कृतं पुरा । अनयस्य फल तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुन:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ဂာဝလ္ဂဏ၊ စဉ္ဇယ၊ အရင်က ကံကြမ္မာကြောင့် ငါ့စိတ်ဉာဏ် ပျက်စီးသွားသဖြင့် လုပ်သင့်လုပ်ထိုက်သောအရာကို မလုပ်နိုင်ခဲ့။ ထိုမတရားမှု၏ အကျိုးဆက်သည် အဆင့်ဆင့် မည်သို့ ပေါ်ထွက်လာသည်ကို ထပ်မံ ပြောပြလော့»။
Verse 64
को वा मुखमनीकानामासीत् कर्णे निपातिते । अर्जुन वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी,कर्णके मारे जानेपर सेनाके मुखस्थानपर खड़ा होनेवाला कौन था? कौन रथी अर्जुन और श्रीकृष्णका सामना करनेके लिये आगे बढ़ा?
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «ကဏ္ဏ သတ်ဖြတ်ခံရပြီးနောက် ကောရဝ စစ်တန်း၏ ရှေ့တန်းတွင် မည်သူ ရပ်တည်ခဲ့သနည်း။ အာဇုနနှင့် ဝာစုဒေဝ (ကృష్ణ) ကို ရင်ဆိုင်ရန် မည်သည့် ရထားစစ်သူရဲက ရှေ့တက်လာသနည်း»။
Verse 65
केडरक्षन् दक्षिणं चक्र मद्रराजस्य संयुगे । वाम॑ च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठत:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «စစ်ပွဲအလယ်တွင် တိုက်လိုစိတ်ပြင်းသော မဒြရဘုရင် ရှလျ၏ ညာဘက်ဘီးကို မည်သူတို့ ကာကွယ်ခဲ့သနည်း၊ ဘယ်ဘက်ဘီးကို မည်သူတို့ ကာကွယ်ခဲ့သနည်း။ ထို့ပြင် ထိုသူရဲကောင်း စစ်ခေါင်းဆောင်၏ နောက်တန်းကာကွယ်သူများမှာ မည်သူတို့နည်း»။
Verse 66
कथं च व: समेतानां मद्रराजो महारथ: । निहतः पाण्डवै: संख्ये पुत्रो वा मम संजय
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «စဉ္ဇယ၊ သင်တို့အားလုံး အတူတကွ စုဝေးနေသော်လည်း မဟာရထားစစ်သူရဲ မဒြရဘုရင် ရှလျ သို့မဟုတ် ငါ့သား (ဒုရျောဓန) တို့နှစ်ဦးစလုံးကို ပဏ္ဍဝတို့က စစ်ပွဲအလယ်တွင် သင်တို့မျက်စိရှေ့မှာပင် မည်သို့ သတ်ဖြတ်နိုင်ခဲ့သနည်း။ ထိုကဲ့သို့ ရှုံးနိမ့်မှုသည် မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သနည်း»။
Verse 67
ब्रृहि सर्व यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम् । यथा च निहत: संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဘာရတမျိုးနွယ်တို့၏ မဟာပျက်စီးမှုကို အမှန်အတိုင်း အစဉ်အလာမလွဲ ပြောပြပါ။ ထို့ပြင် စစ်မြေပြင်အလယ်၌ ငါ့သား ဒုရ္ယောဓနသည် မည်သို့ သတ်ဖြတ်ခံရသနည်းကိုလည်း ရှင်းပြပါ»
Verse 68
पज्चालाश्च यथा सर्वे निहता: सपदानुगा: । धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च द्रौपद्या: पजच चात्मजा:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ပဉ္စာလတို့အားလုံးသည် သူတို့၏ အစေခံနှင့် လိုက်ပါသူများနှင့်တကွ မည်သို့ သတ်ဖြတ်ခံရသနည်း။ ထို့ပြင် ဓೃෂ္ဋဒျုမ್ನနှင့် ရှိခဏ္ဍင်၊ ဒရౌပဒီ၏ သားငါးယောက်တို့သည် မည်သို့ သေဆုံးခဲ့သနည်း»
Verse 69
पाण्डवाश्व यथा मुक्तास्तथो भौ माधवीौ युधि । कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मज:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ပဏ္ဍဝငါးဦးသည် စစ်မြေပြင်မှ မည်သို့ အသက်ရှင်လွတ်မြောက်ခဲ့သနည်း။ ထို့ပြင် မာဓဝသူရဲနှစ်ဦး—ကృష్ణနှင့် စာတျကီ—တို့သည် စစ်ပွဲအလယ်၌ မည်သို့ ရှင်သန်ခဲ့သနည်း။ ကೃပ၊ ကೃತဝರ್ಮာနှင့် ဘာရဒ္ဝာဇ၏ သား (အရှွတ္ထာမာ) တို့လည်း မည်သို့ အသက်ရှင်ထွက်လာခဲ့သနည်း»
Verse 70
यद् यथा यादृशं चैव युद्ध वृत्तं च साम्प्रतम् । अखिल श्रोतुमिच्छामि कुशलो हासि संजय
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «စဉ္ဇယ၊ ယခုအခါ စစ်ပွဲ၏ ဖြစ်ရပ်မှန်ကို မည်သို့ မည်ပုံ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်ကို အပြည့်အစုံ ကြားလိုသည်။ သင်သည် ထိုအကြောင်းကို ပြောပြရာ၌ ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်သဖြင့် အားလုံးကို ပြောပြလော့»
Verse 243
कि पुन: सहिता वीरा: कृतवैराश्न पाण्डवै: । “महाराज! मेरे इन सहयोगियोंमेंसे एक-एक वीर भी समरांगणमें कुपित होकर मुझपर आक्रमण करनेवाले समस्त पाण्डवोंको रोकनेमें समर्थ हैं। फिर यदि पाण्डवोंके साथ वैर रखनेवाले ये सारे वीर एक साथ होकर युद्ध करें तब क्या नहीं कर सकते
«မဟာရာဇာ၊ ငါ့ဘက်က မဟာမိတ်တို့ထဲမှ သူရဲတစ်ဦးချင်းစီပင် စစ်မြေပြင်၌ ဒေါသထွက်ကာ ငါ့ကို တိုက်ခိုက်လာသော ပဏ္ဍဝတို့အားလုံးကို တားဆီးနိုင်စွမ်းရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပဏ္ဍဝတို့နှင့် အငြိုးထားသော ဤသူရဲအားလုံး ပေါင်းစည်းကာ စစ်ဆင်လျှင် မည်သည့်အရာကို မလုပ်နိုင်မည်နည်း»
Verse 256
योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान् मृथे । 'राजेन्द्र! अथवा ये सभी योद्धा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरके अनुयायियोंके साथ युद्ध करेंगे और उन सबको रणभूमिमें मार गिरायेंगे
အို မဟာရာဇာ၊ သူတို့သည် အတူတကွ စစ်တိုက်ကြမည်၊ စစ်မြေပြင်၌လည်း ထိုသူတို့ကို သတ်ဖြုတ်ပစ်မည်—အုပ်စိုးရှင်တစ်ပါးအား အကြံပေးသကဲ့သို့ ပြောသော စုပေါင်းသတ်ဖြတ်မှု၏ နီးကပ်လာသော ကြေညာချက်တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။
Verse 263
ततो नृपतयो वीरा: स्थास्यन्ति मम शासने । “अकेला कर्ण ही मेरे साथ रहकर समस्त पाण्डवोंको मार डालेगा। फिर सारे वीर नरेश मेरी आज्ञाके अधीन हो जायँगे
ထို့နောက် ရဲရင့်သော မင်းများသည် ငါ၏ အမိန့်အောက်၌ နာခံ၍ ရပ်တည်ကြလိမ့်မည်။ (သူ၏ စိတ်ကူးတွင်) «ကာဏ္ဏတစ်ယောက်တည်း ငါ့ဘက်၌ နေ၍ ပाण्डဝအားလုံးကို သတ်ဖြုတ်မည်; ထို့နောက် ရဲရင့်သော အုပ်စိုးရှင်တို့ အားလုံး ငါ့အာဏာအောက်သို့ ဝင်လာမည်» ဟု။
Verse 273
न स संनहाते राजन्निति मामब्रवीद् वच: । “राजन! पाण्डवोंके जो नेता हैं, वे महाबली वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण युद्धके लिये कवच नहीं धारण करेंगे।” ऐसी बात दुर्योधन मुझसे कहता था
သူက ငါ့အား «အို မဟာရာဇာ၊ သူသည် သံကာဝတ်မည်မဟုတ်» ဟု ပြော၏။ ဒုရ്യೋಧနသည် ငါ့အား အမြဲတမ်း ဤသို့ဆိုလေ့ရှိသည်—«အို မဟာရာဇာ၊ ပाण्डဝတို့၏ ခေါင်းဆောင် မဟာဗလ ဝစုဒေဝနန္ဒန သီရိကృష్ణသည် စစ်အတွက် သံကာ မဝတ်လိမ့်» ဟု။
Verse 313
निहतः पाण्डवै: संख्ये किमन्यद् भागधेयत: । जैसे सिंह सियारसे लड़कर मारा जाय
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်—«ပाण्डဝတို့က စစ်ပွဲ၌ ငါ့စစ်သည်တို့ကို သတ်ဖြုတ်သွားသောအခါ၊ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း ဘာရှိနိုင်သနည်း။ မြေခွေးနှင့် တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ခြင်္သေ့တစ်ကောင် သေဆုံးနိုင်သကဲ့သို့၊ ထိုစစ်ပွဲ၌ လောကကိုကာကွယ်သော တန်ခိုးကြီးသူရဲကောင်း ဘီရှ္မသည် ရှိခဏ္ဍိန်နှင့် ထိပ်တိုက်တွေ့ပြီး သေဆုံးခဲ့၏။ ထို့ပြင် လက်နက်နှင့် မစ္စိုင်လ်ပညာ အားလုံး၌ ပြည့်စုံကျွမ်းကျင်သော ပညာရှင် ဘြာဟ္မဏ ဒ್ರೋဏာချာရျလည်း စစ်မြေပြင်၌ ပाण्डဝတို့လက်၌ ကျဆုံးခဲ့၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာတွင် ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားရှင်းလင်းချက် ဘာရှိနိုင်သနည်း»။
Verse 423
निहता बहवो यत्र किमन्यद् भागधेयतः । ये तथा और भी बहुत-से अस्त्रवेत्ता
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်—«လူအများအပြား ကျဆုံးသည့်နေရာ၌ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း ဘာကို ပြနိုင်သနည်း။ လက်နက်ပညာရှင်များစွာ—စစ်မူးမတ်မတ် ရဲရင့်သော မင်းနှင့် မင်းသားတို့၊ သံတုတ်ကဲ့သို့ လက်မောင်းကြီးများရှိသူတို့—အရေအတွက်များစွာ ဖြုတ်ချခံရသည့်အခါ၊ ကံ၏ ခွဲဝေမှုမှတပါး ဘာရှင်းလင်းချက် ကျန်သနည်း»။
Verse 446
निहता: समरे सर्वे किमन्यद् भागधेयत: । सूत संजय! जहाँ समरभूमिमें नाना देशोंसे आये हुए देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी बहुत-से शूरवीर महाथनुर्धर
စစ်မြေပြင်၌ အားလုံးပင် သတ်ဖြတ်ခံရပြီ—ကံကြမ္မာအပြင် အခြားအကြောင်းရင်း ဘာရှိနိုင်မည်နည်း။ စုတ စဉ္ဇယ! စစ်မြေပြင်၌ နိုင်ငံအသီးသီးမှ လာရောက်ကြသော အင်္ဒြာမင်းကဲ့သို့ သတ္တိပြင်းထန်သည့် သူရဲကောင်းများ၊ မဟာဓနုဓာရများ၊ လက်နက်ပညာကျွမ်းကျင်သူများ၊ စစ်ဒုမ္မဒ က္ଷတ္တရိယများ အားလုံးပင် သုတ်သင်ခံရသောအခါ ကံကြမ္မာအပြင် အခြားအကြောင်းရင်း မည်သို့ရှိနိုင်မည်နည်း။
Verse 463
यस्तु भाग्यसमायुक्त: स शुभं प्राप्तुयान्नर: । निश्चय ही मनुष्य अपना-अपना भाग्य लेकर उत्पन्न होता है, जो सौभाग्यसे सम्पन्न होता है, उसे ही शुभ फलकी प्राप्ति होती है
ကံကောင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူသာ မင်္ဂလာသောအရာကို ရရှိနိုင်သည်။ အမှန်တကယ်ပင် လူတိုင်းသည် မိမိ၏ ကံဝေစုကို ယူဆောင်ကာ မွေးဖွားလာကြသည်ဟု သေချာစွာ ဆိုကြ၏; ကံကောင်းခြင်းဖြင့် ပြည့်ဝသူသာ မင်္ဂလာသော အကျိုးကို ရရှိတတ်သည်။
Verse 513
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम | जब दुर्योधन मारा गया
ဓೃತရာഷ്ട్రက ပြောသည်—“စစ်မြေပြင်၌ တစ်ယောက်တည်းဖြင့် ငါ့သားတစ်ရာကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သော ဘီမစေန၏ အော်ဟစ်သံကြီးကို ငါ မည်သို့ ခံနိုင်မည်နည်း။ ဒုရ്യೋಧန သေဆုံးပြီး၊ ရန်ပွဲ၌ ရှလျလည်း ပျက်စီးကာ၊ ဒုಃရှာသန၊ ဝိဝိံရှတိ နှင့် မဟာဗလ ဝိကර්ဏ တို့ပါ လဲကျသွားသောအခါ—ငါ့မျိုးရိုးကို ချည်းနှီးစေခဲ့သော ထိုသူ၏ အောင်ပွဲကြွေးကြော်သံကို ငါ မည်သို့ သည်းခံနိုင်မည်နည်း။”
Verse 563
सेनापतिं प्रणेतारं किमकुर्वत मामका: । धृतराष्ट्रने कहा--संजय! भीष्म और द्रोणाचार्यके वधका तथा युद्ध-संचालक सेनापति सूतपुत्र कर्णके विनाशका समाचार सुनकर मेरे पुत्रोंने क्या किया?
ဓೃತရာഷ്ട्रက ပြောသည်—“စဉ္ဇယ! ဘီရှ္မနှင့် ဒ್ರೋဏာචာရ്യ သတ်ဖြတ်ခံရကြောင်း၊ ထို့ပြင် စစ်ကို ဦးဆောင်ညွှန်ကြားသော စစ်သူကြီးဖြစ်သည့် စုတပုတ্ৰ ကർဏ လည်း ပျက်စီးသွားကြောင်း သတင်းကို ကြားပြီးနောက် ငါ့သားတို့က ဘာလုပ်ခဲ့ကြသနည်း။”
Verse 576
अचिरेणैव कालेन तं त॑ निधघ्नन्ति पाण्डवा: | मेरे पुत्र युद्धस्थलमें जिस-जिस वीरको अपना सेनापति बनाते थे, पाण्डव उस-उसको थोड़े ही समयमें मार गिराते थे
အချိန်မကြာခင်ပင် စစ်မြေပြင်၌ ငါ့သားတို့က မိမိတို့၏ စစ်သူကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်သမျှ သူရဲကောင်းတိုင်းကို ပाण्डဝတို့က တစ်ယောက်မကျန် လျင်မြန်စွာ ချေမှုန်းသတ်ဖြတ်ကြသည်။
Verse 583
एवमेव हतो द्रोण: सर्वेषामेव पश्यताम । युद्धके मुहानेपर तुमलोगोंके देखते-देखते भीष्मजी किरीटधारी अर्जुनके हाथसे मारे गये। इसी प्रकार द्रोणाचार्यका भी तुम सब लोगोंके सामने ही संहार हो गया
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «ဒြောဏသည်လည်း ထိုနည်းတူပင် လူအားလုံး၏ မျက်စိရှေ့တွင် သတ်ဖြတ်ခံရ၏။ စစ်မြေပြင်၌ ဘီရှ္မသည် လူတိုင်းကြည့်နေစဉ် ကျဆုံးသကဲ့သို့၊ ဒြောဏာစာရျသည်လည်း စစ်သူရဲတို့ စုဝေးနေသည့် မျက်မြင်သက်သေများရှေ့တွင်ပင် ထင်ရှားစွာ ပျက်စီးခြင်းကို တွေ့ကြုံရ၏»။
Verse 593
स राजकानां सर्वेषां पश्यतां व: किरीटिना । इसी तरह प्रतापी सूतपुत्र कर्ण भी राजाओंसहित तुम सब लोगोंके देखते-देखते किरीटधारी अर्जुनके हाथसे मारा गया
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «ဘုရင်တို့အားလုံး၏ မျက်မြင်ရှေ့၌၊ သင်တို့အားလုံး၏ မျက်စိရှေ့၌ပင်၊ အင်အားကြီးသော ကာဏ္ဏ—ရထားမောင်းသူ၏ သား၊ သတ္တိပြည့်ဝသောသူ—သည်လည်း မကူဋဆောင်း အာర్జုန၏ လက်ဖြင့် ထိုနည်းတူ သတ်ဖြတ်ခံရ၏။ ဤအကြောင်းပြောကြားခြင်းသည် ထိုကိစ္စ၏ အများရှေ့ မျက်မြင်သက်သေရှိမှုကို ထင်ရှားစေသည်။ စစ်ပွဲ၌ အကြီးမြတ်ဆုံးသူတောင် ကံကြမ္မာနှင့် မိမိရွေးချယ်ခဲ့သော မဟာမိတ်နှင့် အပြုအမူတို့၏ အကျိုးဆက်အောက်တွင် ကျဆုံးရသည်»။
Verse 606
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति । महात्मा विदुरने मुझसे पहले ही कहा था कि *दुर्योधनके अपराधसे इस प्रजाका विनाश हो जायगा”
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «ဒုရျောဓန၏ အပြစ်ကြောင့် ဤပြည်သူတို့သည် ပျက်စီးလိမ့်မည်။ မဟာစိတ်ရှိသော ဝိဒုရက ငါ့အား အရင်ကတည်းက သတိပေးခဲ့သည်—‘ဒုရျောဓန၏ အပြစ်ကြောင့် နိုင်ငံတော်သည် ပျက်စီးမည်’ ဟု»။
Verse 2936
व्यायच्छमाना: समरे किमन्यद् भागधेयत: । जब ऐसे वीरोंके बीचमें रहकर भी प्रयत्नपूर्वक लड़नेवाले मेरे पुत्र समरांगणमें मार डाले गये, तब इसे भाग्यके सिवा और क्या कहा जा सकता है?
ဓြတရာရှ္ဋ္ရ မိန့်တော်မူသည်– «စစ်ပွဲ၌ အင်အားရှိသမျှ ကြိုးစားတိုက်ခိုက်ကြသော်လည်း—ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားဘာဟု ခေါ်နိုင်မည်နည်း? ထိုကဲ့သို့သော သူရဲကောင်းများအလယ်၌ ရပ်တည်ကာ သေချာသေချာ ကြိုးပမ်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသော်လည်း ငါ့သားတို့သည် စစ်မြေပြင်ပေါ်၌ သတ်ဖြတ်ခံရ၏။ ကံကြမ္မာမဟုတ်လျှင် ဤအရာကို ဘာဟု ခေါ်နိုင်မည်နည်း?»
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra confronts the dilemma of responsibility: whether the catastrophe should be attributed primarily to destiny (bhāgadheya/daiva) or to culpable choices—especially partiality toward Duryodhana and the neglect of ethical counsel.
The chapter models retrospective ethical audit: grief is not only emotional loss but also an interpretive moment forcing recognition that governance without discernment, restraint, and receptivity to wise counsel produces predictable harm.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is historiographic and ethical—linking narrative reportage (Saṃjaya’s account) to a broader framework of accountability and the consequences of adharma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.