Adhyaya 163
दुःशासन-सहदेव-संक्षोभः; भीम-राधेय-गदायुद्धम्; द्रोण-पार्थ-अस्त्रसंग्रामः (Duhshasana–Sahadeva Clash; Bhima–Karna Mace Exchange; Drona–Arjuna Astra Duel)
Upa-parva: Droṇa–Arjuna Astra-Yuddha (Guru–Śiṣya Saṃvāda in Battle Context)
Sañjaya reports a sequence of linked battlefield events. Duḥśāsana charges Sahadeva at high speed; Sahadeva swiftly severs Duḥśāsana’s charioteer’s head, creating momentary confusion as the horses run unrestrained. Duḥśāsana, skilled with horses, regains control and continues fighting, while Sahadeva showers the team with arrows. The narrative then pivots to Bhīma engaging Karṇa: exchanges intensify from missile strikes to close-quarters gadā action, with Bhīma damaging Karṇa’s chariot structure and Karṇa countering by shattering Bhīma’s mace and disrupting Bhīma’s standard and charioteer. Amid this turbulence, the central spectacle emerges—Droṇa and Arjuna, teacher and student, fight with exceptional speed and precision. They counter successive astras (including Aindra, Pāśupata, Tvāṣṭra, Vāyavya, Vāruṇa), culminating in Droṇa’s Brahmāstra and Arjuna’s Brahmāstra response, which calms the cosmic disturbances. Observers—warriors and celestial beings—describe the duel as beyond ordinary categories, emphasizing parity and the near-impossibility of finding a gap between them, as the sky becomes dense with arrow-nets like clouds.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—युधिष्ठिर के संकेत पर भीमसेन और किरीटधारी अर्जुन द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) की ओर बढ़ते हैं; पाण्डव-सेना में एक साथ धावा बोलने की तीव्रता जाग उठती है। → दुर्योधन, भारद्वाजपुत्र द्रोणाचार्य के संरक्षण/सन्निधि में, पाण्डवों का सामना करने आगे बढ़ता है और घोर संग्राम छिड़ जाता है। विविध जनपदों के योद्धा (अम्बष्ठ, मालव, वज्जि, शिबि, त्रैगर्त आदि) पंक्तियाँ बाँधते हैं, पर अर्जुन-भीम के तीक्ष्ण नाराचों से रथ, घोड़े, हाथी और पैदल-दल बिखरने लगते हैं। → अर्जुन के प्रगाढ़, वेगवान नाराचों की मार से हाथी ‘दो-शिखर पर्वत’ की भाँति गिरते हैं; कटे हुए शुण्डदण्ड तड़पते हुए ‘सर्पों’ जैसे दिखते हैं। उसी उथल-पुथल में कौरव-सेना पर ‘तमस’ और ‘निद्रा’ का-सा आवरण छा जाता है और वह फिर से टूटकर भागने लगती है। → द्रोणाचार्य और स्वयं दुर्योधन बहुत रोकते हैं, पर सैनिकों को थामना असंभव हो जाता है; अंधकार-सा छाए वातावरण में सेना सर्वतोमुखी होकर पलायन करती है। → तमसा संवृते लोके भागती कौरव-सेना के बीच अगला प्रश्न खड़ा होता है—क्या द्रोण/दुर्योधन पुनः पंक्तियाँ बाँधकर पलटवार कर पाएँगे, या पाण्डवों का यह धक्का निर्णायक टूटन में बदलेगा?
Shlokas
Verse 1
क्र एकषष्ट्याधिकशततमोड< ध्याय: भीमसेन और अर्जुनका आक्रमण और कौरव-सेनाका पलायन संयज उवाच ततो युधिष्ठिरश्नैव भीमसेनश्न पाण्डव: । द्रोणपुत्रं महाराज समन्तात् पर्यवारयन्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– မဟာရာဇာ၊ ထို့နောက် ပाण्डု၏သား ယုဓိဋ္ဌိရနှင့် ဘီမစေနတို့သည် ဒြောဏ၏သား အရှွတ္ထာမာကို အရပ်လေးမျက်နှာမှ ဝိုင်းပတ်ပိတ်ဆို့လိုက်ကြ၏။ စစ်မြေပြင်၏ ဖိအားအောက်တွင် ထိုညီညွတ်သော ဝိုင်းပတ်မှုသည် ယူทธနည်းဗျူဟာဆိုင်ရာ दृঢ়ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်၊ အန္တရာယ်ကြီးသော စစ်သူရဲကို ထိန်းချုပ်၍ အကြမ်းဖက်မှု မထိန်းနိုင်ဘဲ တပ်တန်းအတွင်း ပျံ့နှံ့မသွားစေရန် သာသနာဓမ္မတာဝန်ကိုပါ ဖော်ပြ၏။
Verse 2
ततो दुर्योधनो राजा भारद्वाजेन संवृतः । अभ्ययात् पाण्डवान् संख्ये ततो युद्धमवर्तत
ထို့နောက် ဒုရ്യೋಧန မဟာဘုရင်သည် ဘာရဒ္ဝာဇ (ဒြောဏ) ၏ အကာအကွယ်နှင့် အထောက်အပံ့ဖြင့် စစ်မြေပြင်၌ ပाण्डဝတို့ကို ရင်ဆိုင်ရန် ချီတက်လာ၏။ ထိုအခါမှစ၍ စစ်ပွဲသည် အပြည့်အဝ လှုပ်ရှားကာ စတင်လောင်ကျွမ်းသွား၏။ ဤပိုဒ်သည် အင်အားကြီးသော ဆရာ-စစ်သူရဲနှင့် ပေါင်းစည်းသည့် ခေါင်းဆောင်မှုက ပဋိပက္ခကို မြှင့်တင်၍ ရည်ရွယ်ချက်ကို ဖွင့်လှစ်စစ်ပွဲအဖြစ် ပြောင်းလဲစေကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 3
अम्बष्ठान् मालवान् वज्जन् शिबींस्त्रैगर्तकानपि
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «(သူ) သည် အမ္ဗဋ္ဌ၊ မာလဝ၊ ဝဇ္ဇန်၊ ရှိဘိ နှင့် တြိုင်ဂရ္တတို့ကိုပါ ခုတ်ဖြတ်နှိမ်နင်းခဲ့သည်»။ ဤစာကြောင်းသည် ကုရုက္ခေတ္တရ စစ်ပွဲထဲသို့ ဆွဲငင်ခံရသော လူမျိုးအစုအဝေးများကို အလျင်အမြန် စာရင်းပြုသကဲ့သို့ ဖော်ပြကာ၊ ကုရုနှင့် ပाण्डဝ မိသားစုများကိုသာ မကဘဲ အခြားအသိုင်းအဝိုင်းများစွာကိုပါ စစ်မီးက လောင်ကျွမ်းစေကြောင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 4
अभीषाहान् शूरसेनान् क्षत्रियान् युद्धदुर्मदान्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «သူတို့သည် ရှူရသေန က္ଷတ္တရိယများဖြစ်ကြ၏—တိုက်ခိုက်ရန် ခက်ခဲသောသူများ၊ သူရဲကောင်းမှုကို ဂုဏ်ယူကြသူများ၊ စစ်၏ မူးယစ်မှုကြောင့် မဆင်မခြင် ရဲရင့်သွားကြသူများပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 5
निकृत्य पृथिवीं चक्रे भीम: शोणितकर्दमाम् । अभीषाह तथा शूरसेन देशके रणदुर्मद क्षत्रियोंको भी काट-काटकर भीमसेनने वहाँकी भूमिको खूनसे कीचड़मयी बना दिया ।। ४ ई ।। यौधेयानद्रिजान् राजन् मद्रकान्मालवानपि
Sañjaya said: Having struck down the warriors, Bhīma turned the earth into a mire of blood. In that same way, he also hewed down the battle-maddened Kṣatriyas of the Śūrasena country; and there, Bhīmasena made the ground muddy with gore. O King, he likewise cut down the Yautheyas, the hill-men, the Madrakas, and the Mālavas as well.
Verse 6
प्रगाठमञ्जोगतिभिनारराचैरभिताडिता:
They were struck hard—repeatedly battered by Nārāca arrows whose flight was swift and forceful—so that the assault pressed in with relentless intensity amid the battle.
Verse 7
निकत्तै्हस्तिहस्तैश्व चेष्टमानैरितस्तत:
With the severed trunks of elephants and their lopped-off hands still twitching and writhing, the battlefield heaved in confusion—movement breaking out here and there amid the carnage, revealing the relentless, dehumanizing momentum of war.
Verse 8
क्षिप्तै: कनकचित्रैश्न नृपच्छत्रै: क्षितिर्बभी
Saṃjaya said: The earth appeared strewn and adorned with royal parasols—cast down in the tumult—many of them richly ornamented with gold. The image underscores the reversal of worldly sovereignty in war: emblems of kingship lie discarded, reminding that pride and power are fragile before the consequences of adharma and violence.
Verse 9
हत प्रहरताभीता विध्यत व्यवकृन्तत
“They were slain; yet, without fear, they kept striking. They pierced (the foe) and cut them down.” The line conveys the relentless momentum of battle—courage hardening into ferocity—where fearlessness becomes morally ambiguous when it fuels unceasing violence.
Verse 10
द्रोणस्तु परमक्रुद्धों वायव्यास्त्रेण संयुगे
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ စစ်ပွဲ၏ အလယ်ဗဟို၌ ဒ್ರೋဏာသည် အလွန်အမင်း ဒေါသထွက်ကာ «ဝါယဗျာ အာစတြ» (Vāyavya) ကို အသုံးချ하였다။ ဤကြောင်းက ဒေါသသည် မဟာဆရာ-စစ်သူရဲတစ်ဦးကိုပင် အင်အားကြီး အာစတြများဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုကို တိုးမြှင့်စေပြီး စစ်ဓမ္မနှင့် ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်မှုကြား သီလပိုင်းဆိုင်ရာ တင်းမာမှုကို ထင်ဟပ်စေကြောင်း ဖော်ပြသည်။
Verse 11
व्यधमत् तान् महावायुर्मेघानिव दुरत्यय: । जैसे दुर्जय महावायु मेघोंको छिन्न-भिन्न कर देती है
မဟာလေတံခွန်—တားဆီးမရသော—သည် မိုးတိမ်များကို ခွဲကြေသကဲ့သို့ သူတို့ကိုလည်း ချေမှုန်းပစ်하였다။ မအောင်နိုင်သော မဟာလေက မိုးတိမ်ကို ခွဲဖျက်သကဲ့သို့၊ အလွန်ဒေါသထွက်နေသော ဒရောဏာစာရျသည် စစ်ပွဲ၌ «ဝါယဗျာ အာစတြ» ဖြင့် ရန်သူအားလုံးကို အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ချေမှုန်းပစ်하였다။ ဒရောဏာ၏ လက်ချက်ကြောင့် ထိခိုက်သေဆုံးနေသော ပဉ္စာလာတို့သည် ကြောက်ရွံ့၍ ထွက်ပြေးကြ၏။
Verse 12
पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मन: । द्रोणाचार्युकी मार खाकर भीमसेन और महात्मा अर्जुनके देखते-देखते पांचाल-सैनिक भयके मारे भागने लगे ।। ततः किरीटी भीमश्न सहसा संन्यवर्तताम्
ဘီမစေနနှင့် မဟာသတ္တိရှိသော ပါရ္ထ (အာర్జုန) တို့၏ မျက်စိရှေ့တွင်ပင်၊ ဒရောဏာစာရျ၏ ထိုးနှက်မှုကြောင့် ချေမှုန်းခံရပြီး ပြေးလွှားရသော ပဉ္စာလာတပ်များသည် ကြောက်ရွံ့၍ ထွက်ပြေးကြ၏။ ထို့နောက် ကိရိဋိန် (အာర్జုန) နှင့် ဘီမတို့သည် ချက်ချင်း ပြန်လှည့်ကာ လှုပ်ရှားမှုကို တားဆီး၍ အရေးပေါ်အခြေအနေကို တုံ့ပြန်ရန် ပြင်ဆင်ကြ၏။
Verse 13
महता रथवंशेन परिगृहा बल॑ महत् । तत्पश्चात् अर्जुन और भीमसेन विशाल रथसमूहसे युक्त भारी सेना साथ लेकर सहसा द्रोणाचार्यकी ओर लौट पड़े ।। बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं तु वृकोदर:
ကြီးမားသော ရထားတန်းဖြင့် အနောက်ဘက်ကို ကာကွယ်ထားသည့် အင်အားကြီးတပ်ကို စုစည်းပြီးနောက်၊ အာర్జုနနှင့် ဘီမစေနတို့သည် ဒရောဏာစာရျထံသို့ လျင်မြန်စွာ ပြန်လှည့်ကာ၊ ရထားဖွဲ့စည်းမှုအလွန်ကြီးမားသဖြင့် အားဖြည့်ထားသော တပ်ကြီးကိုပါ ခေါ်ဆောင်လာကြ၏။ ဘီဘတ္ဆု (အာర్జုန) သည် ညာဘက်တန်းကို ယူ၍၊ ဝೃကိုဒရ (ဘီမ) သည် မြောက်ဘက်ကို ထိန်းထားသည်—စည်းကမ်းရှိသော ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုက စစ်၏ သီလပိုင်းဆိုင်ရာ ဖိအားကြားတွင်ပင် ခေါင်းဆောင်မှု၏ တည်ငြိမ်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 14
भारद्वाजं शरौघाभ्यां महद्भ्यामभ्यवर्षताम् | तो तथा सूंजयाश्वैव पञ्चालाश्न महौजस:
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ သူတို့သည် ဘာရဒ္ဝာဇ၏ သား (ဒရောဏာ) အပေါ်သို့ အင်အားနှင့် အရေအတွက်ကြီးမားသော မြားမိုးကို သွန်းလောင်းကြ၏။ ထိုနည်းတူ စိတ်ဓာတ်မြင့်မားသော ပဉ္စာလာတို့လည်း တိုက်ခိုက်မှုကို ဆက်လက်ဖိအားပေးကာ မြားတန်းများဖြင့် သူ့ကို ဖုံးလွှမ်းလိုက်ကြသည်—အဆုံးမရှိ ရွေ့လျားသည့် စစ်၏ အရှိန်ကို ပုံဖော်သကဲ့သို့၊ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် တာဝန်၏ သီလပိုင်းဆိုင်ရာ အလေးချိန်အောက်တွင် စွမ်းရည်ကို စမ်းသပ်နေခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 15
अन्वगच्छन् महाराज मत्स्यैश्न सह सोमकै: । अर्जुनने द्रोणाचार्यकी सेनापर दक्षिण पार्श्से और भीमसेनने बायें पार्श्बले अपने बाणसमूहोंकी भारी वर्षा प्रारम्भ कर दी। महाराज! उस समय महातेजस्वी पांचालों, सृंजयों, मत्स्यों तथा सोमकोंने भी उन्हीं दोनोंके मार्गकका अनुसरण किया ।।
အရှင်မင်းကြီး၊ မတ္စျာတို့သည် သောမကတို့နှင့်အတူ သူတို့၏နောက်သို့ လိုက်ပါလာကြ၏။ ထိုနည်းတူပင် မင်းသား၏ ရထားစစ်သည်တော်များ—ရဲရင့်၍ ထိုးနှက်ပြင်းထန်သူများ—လည်း တိုက်ပွဲ၏ အရှိန်အဟုန်အတိုင်း ရှေ့သို့ တိုးဝင်လာကြ၏။ ဤသည်မှာ စစ်မြေပြင်၌ ဓမ္မတရားကို အငြင်းပွားရာတွင် ဦးဆောင်သူတို့နောက်သို့ တပ်ဖွဲ့တစ်စုလုံး စည်းညီညွတ်စွာ တန်းစီလိုက်လာတတ်ပြီး၊ စုပေါင်းသန္နိဋ္ဌာန်က ရဲရင့်မှုနှင့် ဖျက်ဆီးမှုတို့ကို တိုးမြှင့်စေနိုင်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 16
ततः सा भारती सेना हन्यमाना किरीटिना
ထို့နောက် မကူဋဆောင်သူ (ကိရိဋီ) ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ထိခိုက်ကျဆုံးနေသော ဘာရတစစ်တပ်ကြီးသည် အလွန်ကြီးမားသော ဆုံးရှုံးမှုများကို ခံစားရလေ၏။ ဤသည်မှာ စစ်ပွဲ၌ တစ်ဦးတည်းသော မယိမ်းမယိုင် ချန်ပီယံတစ်ယောက်နှင့် ကံကြမ္မာ၏ အရှိန်အဟုန်ကို ရင်ဆိုင်ရလျှင် အင်အားကြီးတပ်မတော်တောင် ပျက်စီးနိုင်ကြောင်းကို ပုံရိပ်တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြသည်။
Verse 17
द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च
ဒရောဏက တားဆီးနေသော်လည်း၊ မင်း၏သားတော်ကိုယ်တိုင်ကပင် တားမြစ်နေသော်လည်း၊ သူတို့သည် ဆက်လက်တိုးဝင်ခဲ့ကြ၏။ ဤကြောင်းသည် စစ်ပွဲ၏ အရှိန်အဟုန်နှင့် ကိုယ်ပိုင်သန္နိဋ္ဌာန်တို့က အကြံပေးမှုနှင့် တားဆီးမှုများကို ကျော်လွန်ကာ ရှေ့သို့ တွန်းပို့နိုင်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေပြီး၊ စစ်၌ တာဝန်၊ နာခံမှု၊ အာဏာ၏ ကန့်သတ်ချက်တို့ကို မေးခွန်းထုတ်စေသည်။
Verse 18
सा पाण्डुपुत्रस्य शरैर्दीयमाणा महाचमू:
ပာဏ္ဍု၏သားတော်၏ မြားများကြောင့် ထိုးဖောက်ကာ ခွဲခြမ်းခံနေရသော ထိုတပ်မတော်ကြီးသည် ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ တွန်းပို့ခံရ၏။ ၎င်း၏ အင်အားနှင့် စည်းကမ်းတကျ အစီအစဉ်တို့သည် မရပ်မနား တိုက်ခိုက်မှုအောက်တွင် ပျက်စီးကွဲပြားသွားလေ၏။ ဤကြောင်းသည် စစ်ပွဲ၌ အလွန်ကြီးမားသော တပ်မတော်တောင် ပစ်မှတ်တိတိကျကျသော စွမ်းရည်နှင့် မယိမ်းမယိုင်သော သန္နိဋ္ဌာန်ကို ရင်ဆိုင်ရလျှင် ပြိုကွဲနိုင်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 19
उत्सृज्य शतशो वाहांस्तत्र केचिन्नराधिपा: । प्राद्रवन्त महाराज भयाविष्टा: समन्ततः,महाराज! कुछ नरेश, जो सैकड़ोंकी संख्यामें थे, अपने वाहनोंको वहीं छोड़कर भयसे व्याकुल हो सब ओर भाग गये
အရှင်မင်းကြီး၊ ထိုနေရာ၌ ရာချီသော မင်းများအချို့သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် စိတ်လှုပ်ရှားကာ မိမိတို့၏ စီးနင်းယာဉ်နှင့် မြင်းတို့ကို ထိုနေရာ၌ပင် စွန့်ပစ်၍ အရပ်ရပ်သို့ ပြေးလွှားထွက်ပြေးကြ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် စစ်ပွဲ၏ ဖိအားအောက်တွင် ရဲရင့်မှုနှင့် မင်းတော်သဘောထားတည်ငြိမ်မှုတို့ပင် ပြိုကွဲနိုင်ပြီး၊ ထိတ်လန့်မှုက အုပ်ချုပ်သူများကိုတောင် တာဝန်နှင့် ဂုဏ်သိက္ခာကို စွန့်လွှတ်စေနိုင်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 26
घोररूपं महाराज भीरूणां भयवर्धनम् | यह देख द्रोणाचार्यकी सेनासे घिरे हुए राजा दुर्योधनने भी रणभूमिमें पाण्डवोंपर आक्रमण किया। महाराज! भी कायरोंका भय बढ़ानेवाला घोर युद्ध होने लगा
အရှင်မဟာရာဇာ၊ ကြောက်ရွံ့သူတို့၏ ကြောက်လန့်မှုကို ပိုမိုတိုးပွားစေသော ကြောက်မက်ဖွယ် စစ်ပွဲကြီး ပေါ်ပေါက်လာ၏။ ဒ్రోဏာචာရ்ய၏ စစ်တပ်က ဝိုင်းကာထားသော ဒုရ്യೋಧန မင်းကို မြင်သဖြင့် ပाण्डဝတို့သည် စစ်မြေပြင်ပေါ်တွင် သူ့အပေါ် တိုက်ခိုက်ကြ၏။ ထိုတိုက်ပွဲသည် ကြောက်မက်ဖွယ် အရုပ်အဆင်းသို့ ပြောင်းလဲကာ က္ෂတ္ရိယ-ဓမ္မ၏ တာဝန်အောက်တွင် သတ္တိနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို စမ်းသပ်လေ၏။
Verse 36
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय गणान् क्रुद्धों वृकोदर: । क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने अम्बष्ठ, मालव, वंग, शिबि तथा त्रिगर्तदेशके योद्धाओंको मृत्युके लोकमें भेज दिया
စဉ္ဇယက ပြော၏—ဒေါသထန်သော ဝೃကိုဒရ (ဘီမ) သည် စစ်သူရဲအုပ်စုအုပ်စုတို့ကို မရဏလောကသို့ ပို့လိုက်၏။ ဒေါသပြည့်ဝနေသည့် ဘီမစೇနသည် အမ္ဗෂ္ဌ၊ မာလဝ၊ ဝင်္ဂ၊ ရှိဗိ နှင့် တြိဂర్త ဒေသတို့၏ တိုက်ခိုက်သူများကို ယမ၏ နယ်ပယ်သို့ ချက်ချင်းပို့ဆောင်ကာ လှဲချလိုက်သည်။ ဤကဗျာသည် စစ်၏ အကျင့်သီလဆိုင်ရာ တင်းမာမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်—ဒေါသသည် တာဝန်ကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဖျက်ဆီးမှုအဖြစ်သို့ လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲစေပြီး အောင်ပွဲသည် ယမ၏ ဒိုမိန်းသို့ ပို့လိုက်ရသော အသက်များဖြင့် ဝယ်ယူရသည်။
Verse 53
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय किरीटी निशितै: शरै: । राजन! इसी प्रकार किरीटधारी अर्जुनने अपने पैने बाणोंद्वारा यौधेय, पर्वतीय, मद्रक तथा मालव योद्धाओंको भी मृत्युके लोकका पथिक बना दिया
စဉ္ဇယက ပြော၏—မောက်တော်ဆောင်းသော အာర్జုနသည် ထက်မြက်သော မြားများဖြင့် သူတို့ကို မရဏလောကသို့ ပို့လိုက်၏။ အရှင်မင်းကြီး၊ ထိုနည်းတူပင် မောက်တော်ဆောင်းသော အာర్జုနသည် ယောဓေယ၊ တောင်သူရဲများ၊ မဒြက နှင့် မာလဝ တို့၏ စစ်သူရဲများကိုလည်း ယမ၏ လောကသို့ သွားရာလမ်း၏ ခရီးသည်များအဖြစ် ပြုလုပ်လိုက်သည်။ ဤကဗျာသည် စစ်၏ မရပ်မနားသော အရှိန်ကို ထင်ဟပ်စေသည်—စွမ်းရည်သည် မလွဲမသွေ မရဏ၏ ကိရိယာဖြစ်လာပြီး၊ တာဝန်နှင့် သစ္စာတရားတို့၏ အငြင်းပွားမှုများအောက်တွင်ပင် စစ်ကြီးသည် ဆက်လက်လှုပ်ရှားနေသည်။
Verse 66
निपेतुर्द्धिरदा भूमौ द्विशृज्भा इव पर्वता: । अनायास ही दूरतक जानेवाले उनके नाराचोंकी गहरी चोट खाकर दो दाँतोंवाले हाथी दो शिखरोंवाले पर्वतोंके समान पृथ्वीपर गिर पड़ते थे
စဉ္ဇယက ပြော၏—ထို ချွန်ထက်သော ကံတော်မြားများ၏ နက်ရှိုင်း၍ ထိုးဖောက်သော ထိခိုက်မှုကြောင့် နှစ်စွယ်ဆင်များသည် မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျကာ နှစ်ထိပ်တောင်တန်းများကဲ့သို့ ပြိုလဲသွားကြ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် စစ်ပွဲ၌ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်မှု၏ ကြောက်မက်ဖွယ် ထိရောက်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်—အင်အားအကြီးဆုံး သတ္တဝါများပင် လဲကျရပြီး စစ်မြေပြင်ပေါ် အကြမ်းဖက်မှု၏ အကျင့်သီလဆိုင်ရာ အလေးချိန်ကို နားထောင်သူအား သတိပေးလေ၏။
Verse 73
रराज वसुधा55कीर्णा विसर्पद्धिरिवोरगै: । हाथियोंके शुण्डदण्ड कटकर इधर-उधर तड़पते हुए ऐसे प्रतीत हो रहे थे, मानो सर्प चल रहे हों। उनके द्वारा आच्छादित हुई वहाँकी भूमि अद्भुत शोभा पा रही थी
စဉ္ဇယက ပြော၏—ဆင်နှာခေါင်းများ ဖြတ်တောက်ခံရ၍ အနှံ့အပြား ပြန့်ကျဲနေသဖြင့် မြေပြင်သည် အံ့ဖွယ်တောက်ပလေ၏။ အနှာခေါင်းများသည် တစ်ဖက်တစ်လမ်း လိမ်ကွေ့ကာ လဲလျောင်းနေကြသဖြင့် မြွေများ လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ ထင်ရ၏—အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော်လည်း ကြောက်မက်ဖွယ် မြင်ကွင်းတစ်ရပ်ဖြစ်၍ စစ်၏ ရက်စက်သော ကုန်ကျစရိတ်နှင့် စစ်ဆင်သူတို့ ထမ်းဆောင်ရသော အကျင့်သီလဆိုင်ရာ အလေးချိန်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 86
द्यौरिवादित्यचन्द्राद्यैर्ग्रहै: कीर्णा युगक्षये । प्रलयकालमें सूर्य और चन्द्रमा आदि ग्रहोंसे व्याप्त हुए द्युलोककी जैसी शोभा होती है
As the sky at the end of an age shines when it is strewn with the sun, the moon, and other heavenly bodies in the time of dissolution, so too that battlefield was made strangely resplendent by the kings’ gold-ornamented parasols lying scattered here and there. The image underscores the grim irony of war: emblems of sovereignty and honor become mere debris, while the scene’s beauty is inseparable from ruin.
Verse 93
इत्यासीत् तुमुल: शब्द: शोणाश्चस्य रथं प्रति । लाल घोड़ोंवाले द्रोणाचार्यके रथके समीप मार डालो, निर्भय होकर प्रहार करो, बाणोंसे बींध डालो, टुकड़े-टुकड़े कर दो” इत्यादि भयंकर शब्द सुनायी पड़ता था
A tumultuous, terrifying roar was heard: cries urging the warriors to close in on his chariot—"Strike down the charioteer with the red horses near Droa01c01rya's car; attack without fear; pierce him with arrows; cut him to pieces!" Such brutal commands filled the battlefield, revealing how war inflames speech and intention, pushing men toward violence that tests the boundaries of dharma.
Verse 156
महत्या सेनया राजन् जम्मुद्रोणरथं प्रति । राजन! इसी प्रकार प्रहार करनेमें कुशल आपके पुत्रके श्रेष्ठ रथी भी विशाल सेनाके साथ द्रोणाचार्यके रथके समीप जा पहुँचे
Sañjaya said: “O King, with a vast army they advanced toward Droṇa’s chariot. In this manner, your son’s foremost chariot-warriors—skilled in striking and counter-striking—also came close to Droṇācārya’s chariot with a great host.”
Verse 161
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
Thus, in the Śrī Mahābhārata, within the Droṇa Parvan—specifically in the section on the slaying of Ghaṭotkaca—this concludes the one-hundred-and-sixty-first chapter, describing the night-battle and the confused, densely entangled fighting. The colophon frames the episode as a morally fraught escalation of warfare into darkness and disorder, marking a turning point where strategy, desperation, and the erosion of ordinary restraints become prominent.
Verse 163
तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत । उस समय किरीटवधारी अर्जुनके द्वारा मारी जाती हुई कौरवी-सेना अन्धकार और निद्रा दोनोंसे पीड़ित हो पुनः भागने लगी
Sañjaya said: Struck by darkness and overcome by sleep, the Kaurava host—being cut down by Arjuna, the bearer of the diadem—once again broke ranks and fled. The scene underscores how, in war, inner collapse (fear, confusion, fatigue) can undo even a vast army when confronted by resolute prowess.
Verse 176
नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा | महाराज! द्रोणाचार्यने तथा स्वयं आपके पुत्रने भी उन्हें बहुतेरा रोका, तथापि उस समय आपके सैनिक रोके न जा सके
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «မဟာရာဇာ၊ ထိုအချိန်၌ စစ်သူရဲတို့ကို တားဆီးမရနိုင်ခဲ့ပါ။ ဒြောဏာစာရျနှင့် သင်၏သားတော်ကိုယ်တိုင်ပင် အကြိမ်ကြိမ် တားမြစ်ကြသော်လည်း သင်၏တပ်ဖွဲ့တို့ကို မထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပါ»။
Verse 186
तमसा संवृते लोके व्यद्रवत् सर्वतोमुखी । पाण्डुपुत्र अर्जुनके बाणोंसे विदीर्ण होती हुई वह विशाल सेना उस तिमिराच्छन्न जगत्में सब ओर भागने लगी
လောကကြီးသည် အမှောင်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေစဉ်၊ ပাণ্ডု၏သား အာర్జုန၏ မြားများကြောင့် ခွဲခြမ်းပျက်စီးသွားသော ထိုကြီးမားသည့် စစ်တပ်သည် တန်းစီမှု ပျက်ကွက်ကာ အရပ်ရပ်သို့ ပြေးလွှားလေ၏။ ဦးတည်ရာကိုပင် မမြင်နိုင်သည့် မှောင်မိုက်မှုအတွင်း ကြောက်ရွံ့ခြင်းနှင့် ရှုပ်ထွေးခြင်းက စည်းကမ်းကို လွှမ်းမိုးသဖြင့် တပ်ဖွဲ့သည် ခွဲကွာပြန့်ကျဲသွားရာ၊ အဓမ္မက ဦးဆောင်သော အကြမ်းဖက်မှုသည် တရားသဖြင့် မယိမ်းမယိုင်သော သတ္တိနှင့် ရင်ဆိုင်ရသော် ပန်နစ်သို့ ပြိုလဲသွားတတ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေ၏။
Frequently Asked Questions
The guru–śiṣya duel raises a dharma-tension between loyalty to one’s side and fidelity to disciplined conduct: Droṇa escalates to Brahmāstra to secure advantage, while Arjuna must counter without allowing escalation to become indiscriminate harm.
Power is portrayed as legitimate only when governed by method and composure: the repeated ‘weapon-countered-by-weapon’ pattern models restraint through knowledge, not merely domination through force.
No explicit phalaśruti appears here; instead, the meta-commentary is embedded in witness testimony—combatants and celestial observers classify the duel as extraordinary and ethically significant, underscoring its interpretive weight within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.