Shloka 10
Adhyāya 41 — Yudhiṣṭhira’s Gurv-anumati and Strategic Counsel (युधिष्ठिरस्य गुर्वनुमतिः)
सम्बन्ध-- सत्त्त आदि तीनों गुण जिस समय अपने-अपने कार्यमें जीवको नियुक्त करते हैं. उस समय वे ऐसा करनेगें किस प्रकार समर्थ होते हैं->- यह बात अगले शलोकमें बतलाते हैं-- रजस्तमश्नाभि भूय सत्त्वं भवति भारत । रज: सत्त्वं तमश्नैव तम: सत्त्वं रजस्तथा
rajas tamaś cābhibhūya sattvaṁ bhavati bhārata | rajaḥ sattvaṁ tamaś caiva tamaḥ sattvaṁ rajas tathā ||
အာర్జုနက ပြောသည်– အို ဘာရတ! ရဇနှင့် တမကို အနိုင်ယူလွှမ်းမိုးသောအခါ သတ္တဝ (sattva) သည် ထင်ရှားအာဏာရလာ၏။ ထိုနည်းတူ သတ္တဝနှင့် တမကို လွှမ်းမိုးသောအခါ ရဇ (rajas) သည် ထင်ရှားလာ၏။ သတ္တဝနှင့် ရဇကို လွှမ်းမိုးသောအခါ တမ (tamas) သည် ထင်ရှားလာ၏။ ထို့ကြောင့် အတွင်းဘဝသည် မည်သည့်ဂုဏ်က အာဏာရသနည်းအပေါ် မူတည်၍ ဆုံးဖြတ်ချက်၊ အကျင့်နှင့် ဓမ္မအလင်းအမှောင်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that a person’s prevailing disposition depends on which guṇa—sattva, rajas, or tamas—overpowers the other two. Ethical clarity and right judgment arise when sattva predominates; agitation and desire-driven action when rajas predominates; and confusion or negligence when tamas predominates.
In the Bhīṣma Parva’s didactic context, Arjuna articulates (or frames) a teaching about the guṇas: they contend within the individual, and whichever becomes dominant directs one’s conduct—an important lens for understanding choices and responsibility amid the war’s moral strain.