Adhyaya 211
Chandas-Nirṇaya: Āpīḍa to Gāthā—Pāda, Gaṇa, and Special Substitutions
ဤအဓ್ಯಾಯသည် ဂရုဍပုရာဏ၏ ဝေဒအင်္ဂနှင့်နီးစပ်သော အကူအညီဗေဒများကို ထိန်းသိမ်းဆက်လက်ကာ မီတာအမှတ်အသားအထွေထွေမှ pāda တစ်ပိုဒ်ချင်း စာလုံးရေ (syllable) နှင့် gaṇa တည်နေရာအလိုက် အမည်ရှိ vṛtta များသို့ ရွှေ့ပြောင်းဖော်ပြသည်။ အစတွင် “အပေါ်အောက် လေးလှမ်း” ဟူသော အကျယ်ပြန့် စိစစ်စည်းကမ်းကို ဆိုပြီး၊ ထို့နောက် pāda ပထမ၏ အဆုံးတွင် gaṇa နှစ်ခုတိတိဖြင့် Āpīḍa (sarvala) ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် Arkaja အမျိုးအစား pāda ပထမနှင့် ကိုက်ညီသော ၈ စာလုံးပုံစံကို မည်သည့် pāda က ထမ်းဆောင်သနည်းအပေါ်မူတည်၍ Kalikā နှင့် Lavalī ကို ခွဲကာ၊ pāda လေးခုလုံး ၈ စာလုံးဖြစ်လျှင် Amṛtadhārā ဟု ပြီးဆုံးသတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ‘pada’ အမျိုးအစား လေးမျိုးနှင့် အပေါ်တက်စီစဉ်ပုံကို gaṇa စာကြောင်းတိုများဖြင့် ပိတ်ပြီး၊ Saurabhaka နှင့် Lalita အတွက် pāda တတိယ၏ အစီအစဉ်များကို ပေးသည်။ နောက်တစ်ဆင့် Udgatā နှင့် Upasthita-pracupita ကို လေးပုံတစ်ပုံချင်း gaṇa ချထားပုံဖြင့် သတ်မှတ်ကာ အဆုံးသတ် “-ghrau” ဖြစ်လျှင် အထူးပြောင်းလဲစည်းကမ်းကို ထည့်သွင်းသည်။ နိဂုံးတွင် pāda စာလုံးရေ မညီသော်လည်းကောင်း မဖော်ပြထားသော မီတာကို သုံးသော်လည်းကောင်း gāthā ဟု ခွဲသတ်မှတ်ရမည်ဟု သင်ခန်းစာပေးပြီး Daśa-dharma ပုံစံ စာပိုဒ်များကဲ့သို့ တင်းကျပ်သော vṛtta ခွဲခြားမှုနှင့် အမှန်တကယ် စာသားမျိုးစုံကို ချိတ်ဆက်ပေးသည်။
Shlokas
Verse 1
सामान्यलक्षणं पदचतुरूर्ध्वाभिरधस्य हि
အထွေထွေ လက္ခဏာဟူသည် အပေါ်ဘက်နှင့် အောက်ဘက်တွင် ခြေလှမ်း လေးဆင့်ရှိခြင်းဟု ဆိုထားသည်။
Verse 2
आपीडः सर्वलः प्रोक्तः पूर्वपादान्तगद्वयः
«အာပီဍ» ဟုခေါ်သော ချန်ဒ်သည် «သရဝလ» ဟု ကြေညာထားပြီး ပထမပဒ (pāda) အဆုံးတွင် «ဂ» နှစ်လုံးဖြင့် လက္ခဏာပြု၏။
Verse 3
द्वितीये ऽष्टाक्षरैः पादे कलिका प्रथमेर्ऽकजे / लवली स्यात्तृतीये ऽथ पूर्ववच्चाष्ट काक्षरे / प्रोक्ता चामृतधारेयं चतुरष्टाक्षरे सति
ဒုတိယပဒ (pāda) သည် အက္ခရာရှစ်လုံးဖြစ်၍ ပထမပဒသည် «အရကဇ» အမျိုးအစားဖြစ်လျှင် «ကလိကာ» ဟုခေါ်၏။ တတိယပဒက ထိုသို့ဖြစ်လျှင် «လဝလီ» ဟုခေါ်၏။ ထို့အတူ ပဒလေးပဒလုံး အက္ခရာရှစ်လုံးဖြစ်လျှင် ထိုချန်ဒ်ကို «အမృతဓာရာ» ဟု ကြေညာ၏။
Verse 4
(इति पदचतुरूर्ध्वप्रकरणम्) / सजौ सलौ च प्रथमे नसजा गो द्वितीयके / तृतीये भनभा गश्च चतुर्थे सजसा जगौ
(ဤသို့ဖြင့် ပဒလေးမျိုးနှင့် အပေါ်သို့စီစဉ်ခြင်းဆိုင်ရာ အခန်းပြီး၏) ပထမတွင် «သဇော» နှင့် «သလော» ရှိ၏။ ဒုတိယတွင် «နသဇာ» နှင့် «ဂို» ရှိ၏။ တတိယတွင် «ဘနဘား» နှင့် «ဂ» ရှိ၏။ စတုတ္ထတွင် «သဇသာ» နှင့် «ဇဂေါ» ရှိ၏။
Verse 5
पूर्ववत्स्यात्सौरभकं तृतीये ऽघ्रौ रनौ भगौ / ललितञ्चाद्गतावत्स्यातृतीयेंऽघ्रौ ननौ ससौ
ယခင်ကဲ့သို့ပင် «သော်ရဘက» ဟုခေါ်သော ချန်ဒ်စီစဉ်မှုကို ရရှိ၏။ ၎င်း၏ တတိယပဒတွင် «ဃရော–ရနော–ဘဂေါ» ဟူသော အစဉ်ရှိ၏။ ထိုနည်းတူ «လလိတ» ဟုခေါ်သော ပုံစံလည်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး တတိယပဒတွင် «ဃရော–နနော–သသော» ဟူသော အစဉ်ရှိ၏။
Verse 6
(इत्युद्गताप्रकरणम्) / उपस्थितप्रचुपितं प्रथमे ऽघ्रौ मसौ जभौ / गौ द्वितीये सनजरा गस्तृतीये ननौ च सः / नौ नजौ यश्चतुर्थे स्याच्छेष पादाश्च पूर्ववत्
ဤသို့ဖြင့် ဥဒ္ဂာတာ မီတာပုံစံဆိုင်ရာ အပိုင်း ပြီးဆုံး၏။ «ဥပသ္ထိတ-ပရချုပိတ» ချန္ဒ၌ ပထမပဒတွင် ဂဏများမှာ အဃ္ရော၊ မ၊ သ နှင့် ဇ-ဘ ဖြစ်၏။ ဒုတိယပဒတွင် «ဂေါ» ရှိပြီး ထို့နောက် «သ-န-ဇ-ရာ» လိုက်၏။ တတိယပဒတွင် «ဂ» နှင့် «န-နော» ရှိ၏။ စတုတ္ထပဒတွင် «နော» နှင့် «န-ဇော» ထားရမည်၊ ကျန်ပဒများသည် ယခင်က ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 7
तृतीर्ये ऽघ्रौ विशेषश्च वृत्तं स्यान्नौ सनौ नसौ
တတိယပုံစံတွင် အဆုံးသတ်သည် «-ဃ္ရော» ဖြစ်လျှင် စည်းကမ်းအထူးရှိ၏။ ထိုပုံစံသည် «နော» ဟူ၍ ပြောင်းလဲလာပြီး၊ သက်ဆိုင်ရာပုံစံများတွင် «သနော» နှင့် «နသနော» ကိုလည်း ရရှိ၏။
Verse 8
आर्षभं तजराः पादे तृतीये ऽन्यच्च पूर्ववत् / पूर्ववत्प्रथमं शेषे तज्राः शुद्धविराड्भवेत्
တတိယပဒတွင် «အာရ္ဩဘ» နှင့် «တဇရာဟ်» ကို ထားရမည်။ ကျန်သောအချက်များကို ယခင်ကဲ့သို့ပင် ဆောင်ရွက်ရမည်။ ယခင်က ပြောသကဲ့သို့ ပထမပိုင်းကို စီစဉ်ပြီး၊ ကျန်ပိုင်းတွင် «တဇ္ရာဟ်» သည် သန့်ရှင်းသော ဝိရာဋ္ (ကောသမိကရုပ်) ဖြစ်လာ၏။
Verse 9
(इत्युपस्थितप्रचुपितप्रकरणम्) / विषमाक्षरपादं वा पञ्चषट्कादि यावकम् / छन्दो ऽत्र नोक्ता गाथेति दशधर्ंमादिवद्भवेत्
（ဤသို့ဖြင့် Upasthita၊ Pracupita နှင့် Prakaraṇa ဟူသော မီတာအမျိုးအစားများ၏ အပိုင်း ပြီးဆုံး၏။） ပဒများတွင် အက္ခရာရေ မညီမညာ ဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မာထရာ ငါး၊ ခြောက် စသဖြင့် တိုးချဲ့သော်လည်းကောင်း—ဤနေရာ၌ မီတာအမည်ကို မဖော်ပြထားလျှင်—«ဂါထာ» ဟူ၍ နားလည်ရမည်၊ «ဒသဓမ္မ» စသည့် ပုဒ်များကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Frequently Asked Questions
The distinctions are pāda-specific: Kalikā is identified when the second pāda has eight syllables alongside an Arkaja-type first pāda; Lavalī when the third pāda carries that eight-syllable condition; and Amṛtadhārā when all four pādas match the eight-syllable pattern in the same manner.
It provides a fallback classification rule: if a verse’s pādas are uneven or the mātrā/measure extends in ways not explicitly enumerated (e.g., five, six, etc.), and no specific metre-name is given, the reader should interpret it under the broader gāthā category—acknowledging mixed or didactic versification found in sections like Daśa-dharma.